Qazaq tiliniń qoldanylý aıasy men damý jaǵdaıaty keshegi Keńes Odaǵy kezinen bastap, búgingi táýelsiz elimizdegi jaı-japsaryna tereń úńilip, boıamasyz, qaz-qalpynda, úlken patrıottyq júrekpen jazylǵany birden nazar aýdartty.
«Til týraly» zańnyń qabyldanǵanyna da otyz jyldam astam ýaqyt ótti. Osy ýaqyt ishinde qazaq tiliniń memlekettik mártebesin kóterýde, onyń qoldanylý aıasyn keńeıtý maqsatynda birshama is atqarylǵandyǵyn joqqa shyǵara almaımyz. Birneshe memlekettik baǵdarlamalar qabyldandy, oǵan mol qarajat ta bólindi. Biraq maqala avtorlary aıtqandaı, «qazaq tilin tórge shyǵarý – memleket quraýshy ultymyzdyń, qalyń qazaqtyń áli kúnge júzege aspaı kele jatqan asyl armanyna» aınalyp otyrǵany – ashy shyndyq.
Bizdiń oıymyzsha, qazaq tilin naqty memlekettik mártebe deńgeıine jetkizý úshin zańdy oryndatatyn ózindik tetiktermen tolyqtyrý kún tártibine kóterilýi tıis. Atap aıtqanda, barlyq memlekettik qyzmetkerler, mınıstrler men depýtattar memlekettik tildi meńgerý kerektigi zańmen belgilenýi kerek. Sonda ǵana, qajettilik týyp, qazaq tilinde sóılep, jazýǵa mashyqtanatyn bolady. Osy jerde, bir jaıtty aıtqym keledi. Umytpasam, 2007 jyl bolý kerek, Prezıdent Ákimshiliginen memlekettik organdardan keletin hattar qazaq tilinde joldanýy kerek degen tapsyrma kelgeni sol eken, mınıstrlikterdegi memlekettik tildi bilmeıtin qyzmetkerler qazaqsha jaza alatyn mamandardyń mańynan shyqpaıtyn jaǵdaılar baıqalǵan edi... Is-qaǵazdaryn qazaqsha jazýǵa arnaıy bólimniń ǵana emes, barsha memlekettik organdardyń mamandary mashyqtanǵanyn kózben kórip edik. Keıinirek, qasyna oryssha aýdarmasy birge berilsin degen sııaqty áńgimeler bolyp, ıgi ıdeıa iske aspaı qalyp edi. О́kinishti-aq. Sondaı-aq elimizdiń azamattaryna álemniń aıtýly joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik beretin «Bolashaq» baǵdarlamasynyń úmitkerlerine memlekettik tilde test tapsyrý kerektigi týraly qoǵamdyq pikirler aıtylǵanda, olarǵa qazaq tilin bilýdiń qajettiligi joq ekendigi málimdengen bolatyn. Eger de olarǵa memlekettik tildi shet tilderin meńgerý deńgeıinen kem bolmaýy tıis degen qaǵıda qabyldansa, mindetti túrde meńgerip alatynyna senimimiz mol. Taǵy da sol – qajettiliktiń joqtyǵy. Jańadan «Memlekettik til týraly» zań qabyldaý mańyzdylyǵy biz tilge tıek etken bir-eki máseleden-aq kórinip turǵanyn kóziqaraqty oqyrman túsingen bolar.
Jalpy, bul sharany maqalada aıtylǵandaı «eshbir aıqaı-shýsyz, daý-dabyrasyz, Qazaqstandy mekendegen, ony óziniń Otany sanap, týǵan baýyrlardaı bolyp birge turyp jatqan barlyq ult ókilderiniń túsinýshiligin, rızashylyǵyn týdyra otyryp» uıymdastyra alsaq, barsha jurtty jumyldyra alsaq, utpasaq, utylmasymyz anyq.
Qazirdiń ózinde, memlekettik tildi damytýda atqarylar sharalar shashetekten. «Til taǵdyry – halyq taǵdyry» ekenin túsingen árbir otanshyl azamat óziniń ana tiliniń qaryshtap damyǵanyn kórgisi kelýi kerek ári atsalysýdy da umytpaǵany abzal.
Qazaq tilin ǵylym tili retinde damytý qajettiligi kún tártibinen túspeý kerek. Ony ǵylym tili retinde qoldaný aıasyn múmkindiginshe keńeıtý úshin atqarylar is-sharalardy myqtap qolǵa alý kerek. Ǵylym tili termınologııamen tyǵyz baılanysty ekenin eskersek, memlekettik baǵdarlamalarda belgilengen maqsat-mindetterdiń biri – termınologııalyq leksıkany birizdendirý, qazaq termınderiniń qoryn qalyptastyrý, termınderdi qoldaný men qalyptastyrýǵa baılanysty kókeıkesti máseleler óz sheshimin tabýy tıis. Osy máselelerdi úılestiretin Úkimet janyndaǵy Termınologııalyq komıssııa quzyretiniń konsýltatıvtik-keńestik bolýyna baılanysty, termınderdi bekitý quqyǵyndaǵy Úkimetke tikeleı baǵynatyn Termınologııa ınstıtýtyn qurý kerektigi jaıly Qazaqstan Úkimeti janyndaǵy Memlekettik til saıasatyn odan ári jetildirý boıynsha memlekettik komıssııanyń otyrysynda, sonyń múshesi retinde kezinde usynys engizgen edim. Alaıda áli kúnge deıin bul usynys óz sheshimin tappaı keledi. Bizdiń aıtaıyn degenimiz – Termınologııa ınstıtýtynda tilshi-ǵalymdarmen qatar, sala mamandarynan quralǵan turaqty negizde qyzmet etip, jalaqy alatyn qyzmetkerler eńbek etýi kerek. Termınologııa ınstıtýty bekitken termınder ǵana qoldanýǵa mindetti bolýy tıis. Sonda ǵana synnyń sadaǵyna jıi alynatyn termınologııa salasy óz tuǵyryna kóterileri anyq.
Memlekettik mańyzy mol – qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý máselesi de qoǵamdy oılandyryp otyrǵany belgili. Latynǵa negizdelgen álipbıge kóshý arqyly tilimizdiń ózindik erekshelikterine súıengen álipbı jasalǵany týraly aqparat quraldarynan habardar etilgen bolatyn. Memleket basshysy Q.Toqaev latyn álipbıin engizý máselesinde asyǵystyq jasamaı, jumysty ǵalymdarmen jan-jaqty saraptaı otyryp júrgizý kerek ekendigin aıtqan edi. Endeshe, latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq tili álipbıiniń sońǵy nusqasyn ǵalymdardyń ortaq pikirimen oraılastyryp qabyldaýdy jón sanaımyz.
El Prezıdenti qazaq tiliniń memlekettik tili retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keletinin aıtqan edi. Árıne, ol úshin jumyla jumys jasaýymyz kerek. Qazaq tiliniń qyr-syryn jan-jaqty zertteı túskenimiz abzal. Ol úshin qazaq tilin shet tilderimen salystyra-salǵastyra zerdeleýdi jalǵastyrýymyz tıis. Joǵary oqý oryndarynda oqıtyn stýdentterge osy salada magıstrlik, doktorlyq dıssertasııalyq taqyryptar usyný arqyly memlekettik til men kez kelgen shet tiliniń ortaq máseleleri men aıyrmashylyqtaryn ashyp kórsetýge jol ashylar edi. Sondaı-aq stýdentter memlekettik tildiń mártebesin salystyrý arqyly tereńirek uǵyna túsedi. Qazirgi kezde shet tilin mektepterde jáne joǵary oqý oryndarynda tól oqýlyqtarmen oqytýǵa basa kóńil bóline bastaǵany qýantady. Tól oqýlyqtar arqyly týǵan tilimizdiń mol múmkinshiligin aıqyndaýǵa, túp-tórkinin qarastyrýǵa, bilim alýshylardyń til tylsymyn tanýǵa degen qushtarlyǵyn oıatady. Memlekettik tildiń mártebesin kóteretin bul baǵyt óz jalǵasyn tabý kerek dep sanaımyz.
Jastarǵa orys tilin, ózge de shetel tilderin meńgertýde de mán beretin máseleler de bar. «Úsh tuǵyrly til» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa da ózindik úlesimizdi qosýymyz kerek. Álemniń alpaýyt memleketterindegi irgeli joǵary oqý oryndary jáne ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen baılanystyń negizgi dińgegi, árıne, til bolyp otyrǵany barshamyzǵa aıan. Qazaqstandyq bilim júıesin álemdik deńgeıge kóterip, halyqaralyq standarttarǵa saı qımyl jasaı otyryp, tórtkúl dúnıeniń tórinen tabylaıyq desek, álem tilderin meńgergen mamandarǵa degen talapqa da jańasha kózqaras qalyptastyrar kez keldi. Bul turǵyda tar baǵdarlama aıasynda qalyp qoımaı, kez kelgen shet tilin úıretýdi memlekettik tilmen birge jáne taban astynda tárjimalaı alatyn deńgeıge jetkizý qajet. Bul turǵyda qazaqtyń birtýar azamaty Halel Dosmuhamedovtiń: «Ana tilin jaqsy bilip turyp, bótenshe jaqsy sóıleseń, bul – súıinish. Ana tilin bilmeı turyp, oryssha jaqsy sóıleseń, bul – kúıinish» dep aıtqan qabyrǵaly sózin árqashan este ustaǵanymyz abzal. О́ıtkeni memlekettik til arqyly shet tiline dańǵyl jol ashýdaǵy ustanymymyz osy bolý kerek.
Memlekettik tilimizdiń mártebesin arttyrýda, ıaǵnı onyń qoldanys aıasyn keńeıtý, qazaq tilinde jazylǵan ǵylymı eńbekterdiń kóptep jarııalanýy, buqaralyq aqparat quraldarynda memlekettik tildiń qoldanylý sapasyn arttyrý men ózge ult ókilderiniń memlekettik tildi meńgerýi sııaqty kúrdeli máseleler jaıly tolǵanatyn taqyryp jetkilikti. Olar týraly da keleshekte sóz etermiz.
Al osy maqalanyń jazylý maqsaty – negizinen, qazaq tilin tórge shyǵaratyn ýaqyt jetkendigi jaıly jalpyǵa jarııa jasap, qoǵamdyq oı órbitýge óris ashqan elimizdiń ardaqty aǵalarynyń sózine ún qosý bolatyn. Endeshe, ult zııalylary jarııalaǵan týǵan tildiń taǵdyrsheshti máselesin – elin, jerin, tilin súıgen, rýhy bıik jandar jany qalmaı, týǵan tildi tuǵyryna qondyrý jolynda sózben emes, ispen qoldaýy qajet.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti
