Bul sózimizge bedeldi uıymdardyń balalar týraly zertteýleri dálel bola alady. Bıyl 191 elde mektep jabylyp, bilim alýshylardyń 91 paıyzy nemese 1,5 mıllıard oqýshy dástúrli oqý formatynan qol úzip qaldy. Osyndaı áleýmettik mańyzy bar oqıǵanyń qoǵamda qandaı iz qaldyratyny ázirge belgisiz. Dese de úıde bilim alatyn oqýshylardy taǵy bir jigerlendirýdiń esh aıyby bolmas. Osy rette batyl áreketterimen qoǵamdy ózgertken órender týraly jazǵandy jón kórdik.
Tarıhta ózgeris jasaǵan balalardyń biraz ekeni ózgeris jasaǵan qyzyl-jasyl sýretterden belgili. Bul jerde olardyń bir parasynyń ǵana esimi ataldy. Sholýymyzdy elimizdiń taý-ken ónerkásibine eleýli úles qosqan baqtashy baladan bastaǵanymyz durys bolar. Qaraǵandy jerinde bolystyń qoıyn baǵyp júrgen Apaq Baıjanov tas kómir taýyp, búgingideı úlken ónerkásipke jol ashýyna túrtki boldy. Biraz ýaqyt boıy jaqyn mańdaǵy aýyldarǵa da jetkizip, halyqty kómirmen qamtamasyz etip júrdi. Sol kezdegi bılik te, sharýashylyqtyń eski dástúrindegi baılar da jańalyqty elemeı, úırenshikti úrdisti buza qoımady. Arada 23 jyl ótkennen keıin ǵana kómir óndirý qolǵa alyndy.
Kómirdi tabý tarıhyn mektepte jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń «Baıjan qudyǵyndaǵy baılyq» áńgimesinen oqydyq. El aýzyndaǵy ańyzǵa qaraǵanda, qazirgi Qaraǵandy qalasynyń ornynda qalyń qaraǵan ósken. Qoı baǵyp júrgen Apaq bir sýyrdyń qashyp bara jatqanyn baıqaıdy. Inine kirip ketken sýyrdy erteńgi kúni baıqamaqqa in aýzyn taspen bekitip ketedi. Kelesi kúni erte kelip, sýyrdy ininen qazyp alady. Sol inniń túbinen kómir shyqqan eken deıdi. Álbette, áýelde Apaq onyń ne ekenin bilmeıdi. Qara boıaý ma dep oılap, birneshe tasty úıine alyp kelip jún de boıap kóredi. Qara tastyń jaýabyn aýyl aqsaqaldary da tappaıdy. Baıqaýsyzda otqa túsken álgi tas janyp, ot jalyny lapyldaı túsedi. Qaraǵandydaǵy «Qarazaboı» degen alǵashqy shahta sol Apaqtyń kómir tapqan jerde ashylǵan eken.
Balany qara jumysqa salyp kún kórip jatqan elder az emes. Kelesi keıipkerimiz – bala saýdasy men quldyqqa qarsy kúreste kóp eńbek sińirgen Anoıara Hatýn. 12 jasynda Save children halyqaralyq uıymynyń kómegimen quldyqtan bosap shyqqan úndistandyq qyz 86 balany quldyqtan qutqaryp, 250 balanyń mektepte oqýyna sebepker bolǵan. Odan bólek kámeletke tolmaǵan 34 qyzdy kúshtep turmysqa berýden alyp qalǵan. Batys Bengalııaǵa qaıtyp oralǵannan keıin balalardyń quqyǵyn qorǵaýshylar qataryna qosylyp, balalar ómirin qorǵaýǵa belsene kirisken.
1981-1984 jyldary KSRO AQSh-qa qarsy «RIаN» operasııasyn júrgizdi. Sol kezdegi Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Iýrıı Andropov AQSh-tyń KSRO-ǵa ıadrolyq shabýyl josparlaǵanyn habarlap, joǵaryda atalǵan operasııany qolǵa alǵanyn málimdedi. AQSh-tyń Men shtatynyń turǵyny, mektep oqýshysy Samanta Smıt Iýrıı Andropovqa hat jazyp, soǵys ashpaýyn ótinedi. 1982 jyly qarashada 10 jastaǵy qyz bıliktegilerden eki el arasyndaǵy shıelenistiń negizin anyqtaýdy suraıdy. «Qurmetti Andropov myrza, meniń esimim Samanta Smıt, jasym onda. Jańa qyzmetke kelýińizben quttyqtaımyn. Reseı men Qurama Shtattar arasynda soǵys bastala ma dep ýaıymdaımyn. Soǵystyń aldyn alý úshin shara qoldanyp jatyrsyz ba? Kelesi suraǵyma jaýap bermeseńiz de bolady. Degenmen búkil álemdi, eń bolmaǵanda bizdiń memleketti jaýlap alý maqsatyńyzdyń sebebin túsingim keledi. Qudaı bul ǵalamdy bizdiń ómir súrip, qorǵaýymyz úshin jaratty emes pe? Ol qalaǵandaı jasaıyqshy, sonda bárimiz baqytty bolamyz», dep bar tilegin qaǵaz betine túsiredi.
KSRO men AQSh arasynda ıadrolyq qaqtyǵys bolǵan joq. Dál sol jyldary Eýropada ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalys kúsheıe túsken edi. Andropovtyń josparynyń ózgerý sebebi sol kúıi belgisiz bolyp qalsa da, Samanta Smıt dúnıe tarıhyna ózgeris engizgen balalardyń qataryna qosyldy. Andropov myrza qyzdyń hatyna jaýap jazyp, tipti elge kelip ketýge de shaqyrdy. 1983 jyly shildede kishkentaı Samanta ata-anasymen birge KSRO-ǵa qydyryp keldi. Aldymen ataqty balalar lageri «Artekte» demaldy, sosyn Máskeý, Lenıngrad qalalaryn aralady.
Samantanyń tanymaldylyǵy eki elmen shektelip qalǵan joq. Otanyna orala sala birneshe derekti fılmge túsip, baǵdarlamalarǵa qatysty. Tipti AQSh prezıdentine úmitkerlermen tildesý múmkindigine de ıe boldy. Brıtanııada serıalǵa túsýge shaqyrtý alyp, serıal túsiriliminen qaıtqan keri jolda ushaq apatynda qazaǵa ushyrady. Bul sapar sum soǵystyń aldyn alǵan qarshadaı qyz ben onyń ákesiniń sońǵy sapary boldy.
Adamzat tarıhyndaǵy eń qundy ónertabystardyń balalar qolynan shyqqanyn bilgende tańǵalasyń. Olardyń ushqyr qııalynan nebir jańalyq dúnıege keldi. Adam balasynyń ıgiligine aınalǵan Braıl álipbıin bilmeıtin adam joq. Al osy ıgi jańalyqtyń avtory Lýı Braıl jańa júıeni oılap tapqanda nebári 15 jasta bolǵanyn bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Úsh jasynda oqys oqıǵanyń kesirinen janarynan aıyrylǵan ol búkil adamzattyń ómirin jeńildetýdiń jolyn tabatynyn kim bilgen?
Lýı Fransııanyń shaǵyn qalasynda 1809 jyly dúnıege kelgen. Ol zaǵıp jandarǵa arnalǵan álemdegi alǵashqy mektepterdiń biri – Parıjdegi koroldik zaǵıp jastar ınstıtýtynda saýatyn ashty. Qazirgi qoldanylyp júrgen Braıl atymen atalǵan álipbıdiń negizi áskerılerdiń habar almasý tilinde jatyr. Alǵashynda «túngi álippe» degen atqa ıe bolǵan krıptograf, ofıser Sharl Barbeniń júıesin Braıl kózi nashar kóretin ne zaǵıp jandardyń yńǵaıyna qaraı jasap shyǵarǵan. Braıl áripteri saýsaqqa seziletin núktelerden turady. Kapıtan Barbeniń áskerı jazýy tym qıyn bolǵandyqtan jas ónertapqysh ony óz yńǵaıyna oraı jasap shyǵarady. Instıtýt keńesi alǵashynda bul usynysty oqý baǵdarlamasyna engizýden bas tartady, tek birneshe jyldan keıin ǵana oqýshylardyń suranysy tolastamaı, sheshimdi qaıta qaraýyna týra keledi. Osylaısha talaı zaǵıp jannyń saýat ashýyna sebepker bolǵan 15 jastaǵy fransýz balasynyń ónertabysy adamzattyń ortaq ıgiligine aınaldy.
Tehnologııanyń qaryshtap damýy kúndelikti ómirimizdi kún sanap túrlendirip jatyr. Sońǵy jyldary sarapshylar arasynda Braıl álipbıine suranys azaıa ma degen taqyryptar jıi kóterilip júr. Onyń sebepteri de kóp. Álemde zaǵıp jandardyń 10 paıyzy ǵana osy jazý úlgisin túsinetini, oǵan qosa Braıldi jetik meńgergen ustazdardyń az bolýy túrli qıyndyqtar týdyryp jatqan kórinedi. Oǵan qosa biz aıtyp júrgen tehnologııanyń «qulaǵynda oınaıtyn» Z urpaq eski zamannyń jańalyǵyn kerek qylmaı qoıý da múmkin. Dese de zamanaýı tehnologııanyń damýy osy júıeni odan saıyn jetildirip, taǵy bir jastyń zaǵıp jandardy qýantatynyna seneıik.
AQSh-tyń 14 jastaǵy azamaty Iаsh Gýpta baıqaýsyzda kózildirigin syndyryp alady. Jańa kózildirik alatyn múmkindik tabylmaı, bir apta kózildiriksiz júrýge májbúr bolady. О́zinen bólek, álemde 12 mln adamnyń qajet jaǵdaıda kózildirik alýǵa jaǵdaıy jetpeıtinin bilgen Iаsh Sight Learning uıymyn qurady. Atalǵan uıymǵa kez kelgen adam artyq, qajet emes kózildirigin tapsyryp, eriktiler ony jóndep, retke keltirip, muqtaj balalarǵa jetkizedi. Olar negizinen Úndistan, Meksıka, Gondýras sııaqty elderdiń balalaryna kómektesedi eken. Osy ýaqytqa deıin qurylymǵa jalpy somasy 1,5 mln AQSh dollary bolatyn kózildirik kelip túsken.
Iаshtyń ózi 5 jasynan bastap kózildirik taǵady. «Kózildirigimdi syndyryp alǵanda onsyz ómir súrdiń qıyn ekenin túsindim. Eń bastysy, sabaq oqýym qıyndady. Al menen basqa taǵy 12 mln adam kózildiriksiz ómir súrip jatyr. Olar da mektepte qınalyp, jaqsy nátıje kórsete almaı júrgen shyǵar» deıdi.
Búginde jasy 20-ǵa tolǵan Djek Andraka osydan 5 jyl buryn mektepte oqyp júrgen kezinde jaman aýrýdyń dıagnostıkasyn jasaıtyn test-júıeniń prototıpin oılap tapqan-dy. Jaqyn týysynyń naýqastanyp, Djek bul aýrýdy alǵashqy kezeńinde anyqtaý quralyn jasaýdy oıǵa alady.
Onyń jasaǵan júıesi basqalaryna qaraǵanda arzan ári jyldam bolyp shyǵady. Sarapshylar jańa test-júıeniń 168 ese tez jáne 25-50 paıyzǵa dálirek nátıje beretinin aıtady. Uly adamdardyń kóbiniń ómir jolyn eńbeginiń elenbeýi, usynys ala almaý sııaqty synaqtardan turatyndaı Djek Andrakanyń da jobasy kópke deıin qoldaý tappady. Jobasyn usynǵan 200-ge jýyq zerthana ony elemeıdi. Tek John Hopkins atyndaǵy ýnıversıtet doktory Anırban Maıtra balanyń betinen qaqpaı, múmkindik beredi. Garvard ýnıversıtetinde qyzmet etetin genetık Djordj Cherch júıe avtorynyń sózin teksermekke synama jasaıdy. Zertteýshi ózi oılaǵan nátıjege 1 saǵatta qol jetkizedi. Baǵasy da kóńilge qonymdy bolyp shyǵady. Mezotelındi anyqtaý úshin jasaǵan synamasy basqa apparattarda 60 synama úshin 400 AQSh dollary kóleminde tursa, jańa júıe 10 synama úshin 3 AQSh dollaryn qajet etti. Alaıda bul joba kóp túzetýlerdi qajet etetin bolyp shyqty. Biri júıeniń jumysyna kúmán keltirip, aıyptap ta úlgerdi. Alaıda jas zertteýshi óziniń jobasy AQSh medısınasy men onkologııalyq aýrýlardy emdeýdi jańa deńgeıge kóteretininen úmitti.
Álemniń eń úzdik fýtbolshylarymen kezdesken Álıdi tanymaıtyn qazaq balasy joq shyǵar. Onyń ómirge qushtarlyǵy men sheksiz mahabbaty súısindirmeı qoımaıdy. Álı Turǵanbekovtiń fenomeni onyń tabıǵı jaratylysynda emes, taý qoparar qaısarlyǵy men qaıtpas minezinde bolar, bálkim. Armany ony adastyrǵan joq. Qos aıaqsyz dúnıege kelgen Álı aýlada inisimen dop qýalap, óziniń ózgelerden bólek jaratylysyn ereksheligi dep qabyldaı bildi. Onyń Maradona, Messı, Neımar, Ronaldý sekildi álem fýtbolyndaǵy tanymal oıynshylarmen kezdesýlerin barsha otandastarymyz erekshe yqylaspen tamashalap, qoldaý bildirip otyrdy. Kóshede ony tanyp, sýretke túsetinder qatary kóbeıe tústi. Álı sekildi Qazaqstanda, álemde qansha erekshe bala bar. Olarǵa qurdastarymen erkin oınap, bilim alatyn qaýipsiz orta qalyptastyrý – búgingi qoǵamnyń basty mindeti. Álıdiń, ony árdaıym qoldaıtyn otbasynyń maqsaty da osy: erekshe balalardy belsendi ómirge aralastyrý.
Álıdiń byltyrǵy ÝEFA Sýperkýbogyn tabystaǵan juldyzdy sáti áli umytyla qoıǵan joq. Osyndaı keremet kezder ózge de múmkindigi shekteýli balalardyń úmitin oıatyp, armandaýyna jol ashatyny sózsiz. Áli bekimegen sanany sharasyzdyqpen ýlamaı, senim, úmit, arman dánin sebý – úlkenderdiń bala aldyndaǵy paryzy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Álı, seniń maqsatqa jetý jolyndaǵy kúsh-jigeriń álemde talaı adamdy alǵa jeteleıdi. Barlyq armandaryń oryndalsyn!» degen bir aýyz jyly sózi sekildi myna qoǵam ár balany iltıpatyna bólese eken. Myqty rýh pen jaqyndarynyń qoldaýy talaı jasqa taý qopartyp, órge jeteleıdi.
Bul toptamada kóshpeli qazaqtyń ata dástúrin álem jurtyna áıgilegen búrkitshi Aısholpan Nurǵaıypqyzyn aıtpaı ketpese bolmas. Baıan-О́lgeıde týyp-ósken qazaq qyzynyń ómiri talaılardy tańdandyrdy. 13 jastaǵy búrkitshini kórgen álem jurtshylyǵy ózge mádenıettiń tazalyǵyna, sulýlyǵyna, erkindigine súısindi. Aısholpan rejısser Otto Belldiń «The Eagle Huntress» atty qazaq tilindegi derekti fılmi kórermenge jol tartqanda bir sátte tanymal boldy. Halyqaralyq basylymdar odan suhbat alýǵa aǵyldy, al álemniń úzdik oqý oryndary ony bilim alýǵa shaqyrdy.
Osy kezde Aısholpanmen ekran arqyly alǵash tanysqan sátti eske alýdyń reti kelip tur. Osydan úsh jyl buryn Anglııada bilim alyp júrgen bir top qazaq stýdentteri bolyp fılmniń Londondaǵy premerasyna barýdy uıǵardyq. Shaǵyn kınoteatr zalyna bir top kórermen bolyp jaıǵastyq. Bul seansqa kelgender arasynda Aısholpandy kórýge kelgen aǵylshyndardyń qarasy kóp. Ol kezde Anglııanyń tórinde qazaq qyzy týraly kartınanyń kórsetilýiniń ózi tańǵajaıyp qubylys bolyp kóringen edi. Tolqyǵan kúıi kıno bastalyp ketti. Alǵashynda fılm aǵylshyn tilinde dybystalǵan bolar dep otyrǵan biz, qazaq tilin estip ań-tań bolyp otyryp qaldyq. Aǵylshyndar aýdarmasyn ekrannan oqyp otyr, biz oqıǵany túpnusqadan túsinip otyrmyz dep mázbiz. Londonda ana tilimizde kıno kórsetken batyr qyz úshin boıymyzdy maqtanysh sezimi bıledi. Syrtta elin saǵynǵan stýdentter úshin bul baǵa jetpes syı edi. Fılm sońynda aǵylshyndardyń qol soqqan, bir-birimen áserimen bólisken daýystary jarqyn estile bastady. Syrtqa shyqqanda birnesheýimen tildesýdiń de sáti tústi. Barlyǵy Jerdiń basqa bóliginde ózderine tańsyq mádenıet pen salttyń baryna, sol ómir súrý dástúrin báz qalpynda saqtap qalǵandaryna tańdanysyn jasyrmady.
Bul fılm «Oskar» syılyǵynyń short-paraqshasyna endi, brıtandyq tanymal premııada úzdik derekti fılm atalymyna usynyldy. Qazaqtyń ata dástúrin álemge tanytqan Aısholpan dúnıe júziniń qyzdaryna úlgi boldy. Onyń oqıǵasy sheteldikterge Ortalyq Azııanyń tylsym tirshiliginiń shymyldyǵyn ashyp berdi.
Daıyndaǵan
Svetlana ǴALYMJANQYZY, Merýert BÚRKITBAI,
«Egemen Qazaqstan»
