Sýrette: Úsenbaı datqanyń móri jáne mórtaban bederi
Bul jádiger jaıly bizge málimet bergen qoryq-mýzeıdiń qor saqtaýshysy Dáýletııar Adıevtiń aıtýyna qaraǵanda, mórdi 2007 jyly Bıjigit Qasymqulov degen adamnyń nusqaýymen Qojakeldi Uzaırov mýzeıge ákelip tapsyrǵan. Mórdiń tuǵyry kúmisten quıylyp, betine sopaqsha pishindi mys plastına ornatylǵan. Osy mys plastınaǵa arab árpimen sydyrta oıylyp «Hýseınbaı bın Tólegen bı 1252» degen jazý jazylǵan. Mórdiń uzyndyǵy – 3,2, eni – 2,7 sm.
«Jádiger ıesi Úsenbaı datqa Tólegenuly shamamen 1777 jyly Túrkistan mańyndaǵy Shoqtas aýylynda týǵan. Uzyn boıly, iri deneli, sózge sheshen, eldiń yntymaq-birligin saqtap, ádil bılik júrgizgen ári jylqyly baı adam bolǵan eken. Úsekeńniń arǵy atasy – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jerlengen ataqty Súıilish batyr. Súıilishtiń besinshi urpaǵy Beket qalpeden – Begen, Qara, Malbaı, Janbaı, Áıteı, Aqshaı, Qasaı týǵan. Osylardyń arasyndaǵy Qaradan Barqy, Taısoımas taraıdy. Barqydan Atyǵaı, Tólegen, Telǵoja batyr, Tas, Seıdýaly órbigen. Joǵaryda aty atalǵan Tólegen – mór ıesi Úsenbaıdyń ákesi» deıdi Dáýletııar myrza.
HIH ǵasyrdyń basynda Shymkent, Túrkistan qalalaryn ıeligine alǵan qoqandyqtar Úsenbaıǵa datqa shenin berip, osy adam arqyly óńirge óz bıligin júrgizýdi qalaıdy. Osy oraıda óz qaraýyndaǵy elge jaıly qonys, tynysh óris taýyp berýdi oılaǵan datqa óziniń nemere qaryndasy Hanymbıbi hanymdy Túrkistan ákimi Beglerbekke uzatyp, osy quda-qudandalyqty paıdalanyp, elin bastap Sozaq qamaly men Qaraqur ózeniniń mańyna kóshýge ruqsat alady. Sóıtip, 1830 jyly Úsenbaı datqa el-jurtyn kúngeıden teriskeıge, ıaǵnı Qaraqur ózeniniń boıyna kóshirip ákeledi. О́zi osyndaǵy bulaqty tóbeniń basyn qonys qylady. Jaryqtyq 1865 jyly 88 jasynda Sozaq jerinde qaıtys bolǵan eken.
