Qyzyljar – tarıhı ataý

Jýyrda qolymyzǵa «Bir áýlettiń tarıhy» degen jınaq tústi. Onyń avtorlary – oblysqa belgili ólketa­ný­shylar Qaırolla Muqanov pen Sosıal Jumabaev. Kitap Barlybaı áýle­tiniń burynǵy jáne búgingi urpaǵy taǵ­dyrynyń tarıhyna arnalǵan. Mine, osy jınaqta mynadaı joldar bar: «Eseneı Estemesuly kóziniń tirisinde óziniń Qyzyljar, Omby qalalaryndaǵy saýda dúkenderin, sheberhanalaryn, qonaq­úılerin qaǵazdatyp, jaqsy kóretin qudasy, dosy Aljyǵan Bar­ly­baı­ulynyń atyna aýdarǵan eken» (37-bet).

Shyndyǵynda HIH ǵasyrda Qyzyl­jar negizinen qazaq jáne basqa da tatar, qoqandyqtar, buqaralyqtar, tásh­kendikter degen sııaqty musylman jama­ǵatynyń qalasy bolǵan. 1785 jyly Oryn­bor ekspedısııasyn bastap qazaq dalasyn zertteýge shyqqan akademık I.P.Falk Qyzyljar týraly bylaı dep jazǵan: «...vse mestnoe naselenıe, krome nemnogochıslennyh kazakov ı soldat-ınvalıdov, sostavlıaıýt azıaty. Zdes 172 doma ı 914 jıteleı».

Al saıahatshy-ǵalym A.Nosılov HIH ǵasyr­dyń aıaǵynda Qyzyljar turǵyn­daryn bylaı sýretteıdi: ««Pestryı halat kırgıza smeshalsıa s halatom tatarına, ego poddevkoı: vysokıe belye, serye, chernye, mehovye shapkı smeshalıs s tıýbeteıkamı, kotorye blestıat zolotom ı serebrom... ı rýsskıı sredı nıh kajetsıa sovershenno chýjım, gostem, a ne hozıaınom. Tataro-kırgızskıı gorod daet sebıa znat vsemı svoımı orıgınalnymı chertamı svoıh jıteleı, strannym dlıa nas govorom tolpy».

Keńestik ulyorystyq shovınıstik ıdeologııadan ada, naǵyz zertteýshiler óz kórgenderin osylaı, shyndyqpen jazǵan.

Biraq keńestik ıdeologııa «kósh­­pendi halyq» dep bizdi qalaǵa jolat­qysy kelgen joq. Ony ókimettiń qam­qorlyǵyndaǵy jergilikti ǵalymdar, ólketanýshylar da qostap, qazaqtyń ıisin Qyzyljarǵa «jaqyndatpaýǵa» tyrysty. Osyny keńestik orystar ǵana emes qazaqtar da basyna tereń sińirip aldy. Tipti arhıvterden qujattaryn da taýyp, jazylǵan aqparattardy da kóldeneń tartyp, halyq jadyndaǵy júzdegen derekti keltirsek te áli kúnge «Abylaıdyń aq úıi Qyzyljarda bolǵan emes» deıtin petropavldyq «bilgishter» bar. Ondaılardyń túpki maqsaty Qyzyl­jardyń qazaqqa qatystylyǵyn joqqa shyǵarý arqyly onyń «Petropavl» ataýyn saqtaý sııaqty.

Jýyrda bizdiń qolymyzǵa Qazan qalasynda 2011 jyly shyqqan «Iz ıstorıı ı kýltýry narodov Srednego Povoljıa» degen jınaq tústi. Bul – tatar oqymystylarynyń óz halqynyń HIH ǵasyrdaǵy tarıhyn, sonyń ishinde dinı hareketterin zerttegen eńbekterinen quralǵan jınaq. Barlyq derekter Reseı arhıvterindegi materıaldarǵa negizdelgen. Mine,  sol jınaqta bylaı delinedi: «V 1897 godý v Petropavlovske naschıtyvalos 19 688 jıteleı, sredı kotoryh mýsýlmane sostavlıalı 43,6%. V etnıcheskom plane bolshınstvo prınadlejalo tataram – 6087 dýsh oboego pola (2999 mýjchın ı 3088 jenshın). Vtoraıa grýppa mýsýlman byla predstavlena kazahamı – 2184 chelovek (1247 mýjchın ı 934 jenshın)». Bul taza qazaqtardyń ózi sol kezde 11 pa­ıyz bolǵanyn kórsetedi. (1989 jylǵy sanaqta, qalaǵa úırenip, oqýǵa kóptep kelip, qyzmetke jappaı turǵan kezinde qazaq 8 paıyz ǵana bolǵan edi).

Ol kezde shaharda qazaqtan basqa onyń yqpalyn kóbeıtetin shalaqazaq degen sýbetnostyń, buharlyqtar, qoqan­dyqtar, táshkendikter degen halyqtardyń bolǵanyn qosyńyz. Olardyń bári qazaq tilinde jaqsy sóılegen. Tipti kazak­tardyń da kóbi ejelden qazaq tilinde múdirmeı sóıleıtinin ǵalym G.Potanın jazǵan. Sózimiz jalań bolmas úshin onyń pikirin de keltire ketelik: «Kazakı, jıvıa s kırgızamı, sovershenno okırgızılıs ı govorıat ne tolko s kırgızamı, chto bylo by vpolne ponıatno, no ı mejdý soboıý po-kırgızskı, schıtaıa etot ıazyk bolee legkım dlıa sebıa, nosıat onı takje ı kırgızskýıý odejdý. Malenkıe detı kazakov – ı te govorıat po-kırgızskı». Taǵy bir maqalasynda ol: «Kırgızskıı ıazyk ne tolko ne prenebregaetsıa, no schıtaetsıa razgovornym; kırgızskıe obychaı takje mnogıe ýsvoeny: tak, naprımer, kazakı ohotno pıýt kýmys ı edıat konıný…»

Tatarlar bolsa bolmasyn qazaqsha sóıleı biledi. Tipti olardyń qazaq jerinde týǵan kóptegen aqyn-jazýshy­lary óz shyǵarmalaryn qazaqtyń «keń de ken tilinde» jazǵan. Mysaly, atalǵan jınaq­ta Ahmet Ýrazaev (Qýrmashı) degen tatar aqyny óziniń «Bozjigit», «Tahır men Zýhra» degen poemalaryn qazaq tilinde jazǵany aıtylady.

Demek, sol kezdegi Qyzyljar hal­qynyń 70-80 paıyzy qazaqsha sóıleı bil­gen desek qatelespeımiz. Al orys turǵyndardyń kóbi áskerı otrıadtarda bolǵan, olar negizinen kazarmalarda turǵan. Saptan bosaǵan kári-qurtańdar men múgedekterdiń turaqty turǵyndar sekildi yqpaly bolmaǵany anyq. Al orys kópesteri óziniń qazaq arasyndaǵy saýdasynyń jandy júrýi úshin qazaq tilin bilýge tyrysqan. Qazaqtan pirkázshik (prıkazshık) alǵanymen saýdada aldanyp qalmaý jaǵyn qarastyryp, qazaq tilin meńgergen.

Qaı kúnde de qalaǵa qoly uzyn, iske beıimdi adamdar keledi. Al ondaılar negizinen baılar men olardyń balalary arasynan shyqqandar. Derektiń ózi sol kezde qalada qazaqtyń sany 2 myńnan artyq dese, solardyń arasynan dúken, kásiporyn, qonaqúıler ashqandar bolmady degenge kim senedi? Tarıhı derekterde Qyzyljardaǵy barlyq teri ıleıtin, sabyn qaınatatyn, mal soıatyn sehtardyń ıeleri kileń musylman tekti adamdar bolyp keledi. Bizdiń aramyzdan arnaýly zertteýshiler bolmaǵandyqtan olardyń bárin tatar halqynyń pysyqaı zertteýshileri ózderine telip alǵany da belgili. Patsha ókimetiniń keńselerinde de, dárigerlerdiń anyqtamalyǵynda da keıde musylmandardyń bárin «tatar» dep jaza salǵanyna qazaq kóńil aýdarmaǵan. Mysaly, Qyzyljardyń uzaq jyldar boıy dárigeri bolǵan S.Belılovskıı óziniń anyqtamalyǵynda jaqsy turatyn musylmandardyń bárin «tatarlar» dep jazǵan jáne olardyń kóbi kúnine 1,5-2 shelek qymyz ishetinderin aıtady. Al qymyzdy jaqsy kóretin tatarlar emes, qazaqtar ǵoı... Kóshpendi halyqtardyń súıikti sýsynyn otyryqshy býlgarlardyń urpaǵy qoldanǵanymen qazaqtardaı kóp ishpeıdi. Demek, jaqsy turatyn musylmandardyń bári tatarlar ǵana emes, olardyń arasynda qazaqtar da kóp ekendigi osydan-aq baıqalady. Olardyń báriniń de aınalysatyn kásibi bolǵan. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵan Eseneıdiń de kásiporyndary bolǵanyna esh qaıran qalýǵa bolmaıdy.

Keıin, esterin jııa bastaǵan patsha ókimetiniń jergilikti sheneýnikteri Petropavl qorǵanynyń janyndaǵy shaharda qazaqtar úlesiniń artyp kele jatqanynan qaýiptengen. Bir kúni shaǵyn qorǵandy basyp alýlary da múmkin ekeninen qaýip etken. Patsha ókimetiniń qyraǵy barlaýshylary da osyny eskertip otyrǵan. Máselen, patshaǵa qyzmet etken etnograf, barlaýshy (saıahatshy degen atty jamylady), ulty estondyq, general-leıtenant A.K.Geıns (1834-1892) qazaq dalasyn aralaǵan saparynan ortalyq ókimetke bylaı dep jazǵan: «Kasımovskıe ı kazanskıe tatary ejegodno prıezjaıýt v Petropavlovsk, chtob poselıatsıa zdes. Takım obrazom, magometanskıı element postepenno beret vverh nad pravoslavnym. K tomý je onı obrashaıýt sereznoe vnımanıe na obrazovanıe svoıh deteı. Na magometanskoe naselenıe Petropavlovska sýshestvýet sem shkol, togda kak v gorode sýshestvýet tolko dve pravoslavnye shkoly: odna dlıa malchıkov, drýgaıa dlıa devochek. V magometanskıh ýchılıshah vospıtyvaıýtsıa darom, na schet mýsýlmanskogo gorodskogo obshestva, do 150 kırgızskıh malchıkov».

Osyndaı dabyldardan keıin pat­sha ókimeti Qyzyljarda orys tur­ǵyn­dardyń kóbeıýine yqpal etip, orta­lyqtan oǵan kóshýshilerge kómek berip, salyqtardan da bosatady. Sonyń nátı­jesinde aınalasy 15 jyldan keıin, ıaǵnı 1912 jyly bolǵan sanaqta qala­daǵy musylmandardyń úlesi 29,9 paıyzǵa deıin tómendegen. Bul joly qazaqtardyń sany da azaıyp, 1460-qa, tatarlardyń sany 1143-ke deıin túsken. Orys sanynyń kóbeıýimen pravoslavıe shirkeýiniń yqpaly da arta túsip, kóptegen musylmandar, sonyń ishinde qazaqtar Qyzyljardan kete bastaǵan.

Qyzyljardyń qazaq jáne basqa da musylman turǵyndarynyń ejelgi mekeni bolǵanynyń taǵy bir bultartpas dáleli – qalanyń qaq ortasyndaǵy demalys parkiniń ishindegi zırat. Oǵan aldymen qazaqtar, keıin barlyq musylman turǵyndar jerlengen. Bertinde atalǵan zıratqa  Maǵjannyń áke-sheshesi de jerlengeni belgili. Qyzyljarda basqa halyqtardyń budan eski zıraty joq. Al kóne zırattyń bolǵany – bul jerdi aldymen kimniń qonystanǵanynyń bultartpas dáleli. Keıin shahar ósip, onyń aýmaǵy qalanyń ishinde qalǵanda, saıabaqqa aınaldyrý úshin zıratty joıý týraly sheshim shyqqanda musylmandar qarsy bolady. Atalǵan jınaqta bul týraly bylaı jazylǵan: «Mýsýlmane, strahýıas ot vozmojnoı peredachı gorodý terrıtorıı starogo mýsýlmanskogo kladbısha, prednaznachennogo pod park, vozvelı na ego terrıtorıı derevıannýıý mechet, zakrepıv etot raıon za soboı. Ob etom svıdetelstvýet dokýment, otlojıvshıısıa sredı deloproızvodstvennyh materıalov OMDS (organızasııa magometanskogo dýhovenstva Sıbırı). Projıvaıýshıe v Petropavlovske mýsýlmane 16 marta 1872 g. sostavılı obshestvennyı prıgovor o tom, chto kırgız Kýrbanbaı Djaltyrov  reshıl postroıt za svoı schet na meste sýshestvýıýsheı derevıannoı mechetı na starom mýsýlmanskom kladbıshe kamennoe bogoslýjebnoe zdanıe. Dýhovnoe sobranıe, rassmotrev 21 ııýnıa 1872 g. dokladnýıý zapıský Petropavlovskogo polısmeıstera ı prıgovor mýsýlman, dalo «dobro» ınısıatıve kýpsa».

Jerdiń ejelgi ıesi kim ekendiginiń belgisi – ejelden aǵash, tas belgiler, artefaktar, zırattar, jer ataýlary. Otarlaýshy ókimet bulardy birtindep joıǵanymen keıbir zırattar qalǵan. Sonyń ishindegi belgilisiniń biri – joǵa­rydaǵy zırat. Belgili ólketanýshy Dás­ten Baımuqanovtyń aıtýyna qara­ǵanda, Kalının atyndaǵy zaýyttyń ornynda, áýejaıǵa shyǵatyn jolda da zırattar bolǵan. Biraq olardy Keńes ókimeti jyldarynda jermen-jeksen etip jibergen...  Qazaq Qyzyljarda bolmasa, onyń aýmaǵynda turmasa, qazaqtyń zırattary qaıdan kelgen?

2015 jylǵy qyrkúıek aıynda qazirgi Petropavldyń «Solnechnyı» kentiniń aýmaǵynan orys zıraty tabyldy. Ony jergilikti tarıhshy A.Pleshakov Petropavldaǵy eń kóne orys zıraty dep baǵalady. Oǵan negiz bolǵan Omby arhıvinde 1787 jyldan bastalǵan «metrıcheskaıa knıganyń» derekteri. Kitap osy jyldan júrgizile bastaǵan bolsa, turǵyndar odan beride shoqyndyrylyp, tirkele bastaǵan, demek bul orys zıratyna máıitter eń ári degende HIH ǵasyrdyń basynan qoıyla bastaǵan...

Al Qyzyljar parkiniń aýmaǵyndaǵy kóne zıratqa máıitter, halyq aýzyn­daǵy derekterge qaraǵanda Abylaı (1713-1781) zamanynan jerlengen. Qy­zyljardyń ejelgi turǵyny, mar­qum Kenjebek Ábishev aǵamyz da sony aı­týshy edi. Demek, qazaq zıraty bul jerde HVIII ǵasyrda bolǵan. Mine, osy derekterdiń ózi qala aldymen qazaq mekenderinen turyp, ol Qyzyl­jar atalǵanyn dáleldeıdi. Demek, Petro­pavldyń ejelgi aty – Qyzyljar eken­digi sózsiz. Bizdiń endigi mindetimiz – onyń kóne ataýyn qaıtarý. Biz bireýdiń nárse­sin tartyp alǵaly turǵan joqpyz, tek ózimizdiń dúnıemizdi qaıtarýdy ǵana suraımyz.

Soltústik Qazaqstan oblysy