Eki jyl buryn elimizdegi monoqalalardy damytý jónindegi derbes baǵdarlama aldyna qoıǵan maqsatyn oryndap, el óńirlerin damytý jónindegi derbes baǵdarlamanyń sheńberine engizilgen edi. Bul bıýdjet qarajatyn tıimdi jumsaý turǵysynan týyndaǵan túzetý bolatyn. Budan monoqala tiziminen oryn alǵan 53 qala utylys tapqan joq pa? Ras, 2019 jyly respýblıka boıynsha aımaqtardy damytý baǵdarlamasyna sáıkes monoqalalarǵa nebári 7 mlrd teńge bólingenin eskersek, atalǵan somanyń jetkiliksizdigi aıqyn kórinedi.
Sonda monoqalalar aldaǵy ýaqytta damýdyń qandaı jolyna arqa súıegeni jón? Bul saýaldyń jaýabyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynan tabýǵa bolady. Prezıdent tujyrymyna súıensek, monoqalalardy damytý isine tyń serpin berý asa mańyzdy. Bul rette qala quraýshy kásiporyndarǵa zor jaýapkershilik júkteledi. Atalǵan kásiporyndar atsalyspasa, bul mindet oryndalmaıdy. Iаǵnı joǵary jáne jergilikti atqarýshy organ jetekshileriniń aldynda turǵan mindet barynsha ashyq aıtylǵan. Bul buǵan deıingideı monoqalalardy damytýǵa memleket esebinen asta-tók mol qarajat bólinbeıdi degen uǵymdy bildiredi. Kerisinshe, Memleket basshysy alǵa qoıǵan tapsyrmada qala quraýshy kásiporyndardyń arqalaıtyn júgi barynsha salmaqty, jaýapkershiligi barynsha joǵary bolatyny kórsetilgen.
Sondyqtan da áńgimemizdi respýblıkadaǵy monoqalalar tizbeginiń bel ortasynan oryn alǵan Aqsaı qalasynyń mysalynda ári qaraı órbitkendi jón kóremiz. Bul rette kenshiler qalasy atanǵan Aqsaıdyń qala quraýshy kásiporyndar jóninen baǵy bes eli. Onyń eń basynda KPO b.v. alıansy men osy kompanııamen enshiles «Aqsaıgazservıs», «Aqsaıavtotrans», «Qazbýrgaz» AQ jáne ózge de úlkendi-kishili kásiporyndar turady. Atalǵan qala quraýshy uıymdardyń monoqalanyń ósip-órkendeýi men damýyna, kósheler men káriz qubyrlarynyń jóndelýine, áleýmettik-turmystyq nysandardyń boı kóterýine tıgizip otyrǵan kómegi mol.
Búginde Aqsaıda 43 myńǵa taıaý adam tursa, ekonomıkalyq turǵydan belsendi halyqtyń 30 paıyzy joǵaryda atalǵan KPO b.v. kompanııasynda, ózge de qala quraýshy kásiporyndarda qyzmet atqarady. Munda tólenetin eńbekaqy mólsheri óte joǵary ekenin aıtýǵa tıispiz. Salystyrmaly túrde keıbir derekterdi alǵa tartsaq, ortasha jalaqy mólsheri oblys boıynsha 160 myń teńgeni qurasa, bul kórsetkish kenshiler qalasy Aqsaıda 400 myń teńgeniń tóńireginde. Al Qarashyǵanaq ken ornynda jalaqynyń ortasha kólemi 1,5 mln teńgeden aınalatyn kórinedi.
«Sonyń áseri shyǵar, jergilikti turǵyndardyń júrgizýshi jáne qarapaıym jumysshy sekildi qyzmetterdi atqarýǵa qulqy soǵa bermeıdi. Aıtalyq, qala tazalyǵymen aınalysatyn bir mekeme júrgizýshige aıyna 150 myń, jumysshyǵa 200 myń teńge usynsa, jumyskerler ony atqarýdan bas tartady. Sóıtip Aqsaıda osy sanatqa kiretin adamdardy eńbekke tartý óte qıynǵa soǵyp otyr. Buǵan ózge óńirlerden keletinder de bar. Áıtse de atalǵan aqy olardyń páter jaldaýyna jáne azyq-túlik taýarlaryn tutynýyna, sondaı-aq árli-berli jolaqy shyǵyndaryn tóleýge jyrymdalyp ketetin bolǵandyqtan, bul jumystan bas tartatyndar jetkilikti», dedi qala ákimi Amangeldi Toǵyzbaev.
Árıne, joǵaryda aıtylǵan másele munda jumyssyzdyq joq degen uǵymdy bildirmeıdi. Bul qaı kezde de bolatyn ári bola beretin úderis ekenine eshkimniń talasy bola qoımas. Gáp basqada. Gáp bırjanyń, ıaǵnı jumyspen qamtý ortalyǵynyń esebinde tursa da turǵyndardyń 150-200 myń teńge tóńiregindegi jalaqyny azsynýynda. Jumyssyz retinde tirkelgen 3 aı ýaqytta olar járdemaqyǵa tólenetin 70 myń teńgeni mise tutyp, sonymen bir mezgilde ańysyn ańdyp, qalaı degende de sheteldik nemese otandyq kompanııanyń birine jumysqa kirip, joǵary jalaqy alýǵa qol jetkizýge jantalasady.
Osy ýaqytta otbasynyń bir múshesi qala quraýshy kásiporynda eńbek etip júrse, qarjydan taryǵa qoımaıtynyn da turǵyndar jaqsy túısinetin syńaıly. Bórli aýdanynyń ákimi Mırjan Satqanov aıtqandaı, aqsaılyq turǵyndardyń bárine qarajatty mol tóleıtin kompanııalarǵa ornalasý tipti de múmkin emes. Sirá, muny monoqaladaǵy kereǵar bir kórinis dep tujyrymdaýdyń jóni bar sekildi. Osy oraıda qala turǵyndarynyń boıyna sińip qalǵan bardy baǵalaı almaýǵa saıatyn teris psıhologııalyq turmystyq kóńil kúıdi ózgertýge qam-qareket jasaý qajettiligi qylań berip qalady.
40 myńnan astam turǵyny bar monoqalada búgingi tańda basty problemanyń biri – dáriger men muǵalim mamandyǵy bar joǵary bilimdi mamandar men orta býyndaǵy medısına kadrlarynyń jetispeýi. Ásirese, qala mektepterinde matematıka jáne fızıka pánderi muǵalimderiniń jetispeýshiligi aıqyn sezilýde. Eń basty qaýip, mundaı jaǵdaıda bilim sapasyna eleýli nuqsan kelmek. M.Satqanovtyń aıtýynsha, bul másele birtindep sheshimin taýyp keledi. Aıtalyq, 1 jyl buryn dáriger kadrlar tapshylyǵy 45 adamdy qurasa, qazir onyń sany 27-ge tómendepti.
– Monoqala ózindik ishki zańdylyǵymen ǵana tynystaı alady. Mysaly, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasyna monoqala qataryndaǵy Aqsaı qalasy qatysa almaıdy. Iаǵnı joǵary oqý ornyn bitirip kelgen jas mamandarǵa tıisti jeńildikter qarastyrylmaıdy. Kadr tapshylyǵynyń bir syry osynda. Degenmen qolda bar resýrs kózderin paıdalana otyryp, jas mamandarǵa tıisti jaǵdaı jasaýǵa umtylyp kelemiz. Bul úshin qalada bos turǵan bir eski ǵımaratqa kúrdeli jóndeý júrgizip, 30 mamandy baspanamen qamtýdy oılastyryp otyrmyz, – deıdi aýdan basshysy.
Elimizde monoqalalardy damytý baǵdarlamasy bekitilgen jyldary Bórli aýdanynyń ortalyǵynda «Aqsaı qalasynyń ákimdigi» dep atalǵan jergilikti basqarý qurylymy qurylǵan-dy. Aqsaı qalasynyń ákimi Amangeldi Toǵyzbaevpen áńgime barysynda monoqurylymdy qarjylandyrý máselesi eki-úsh jyl buryn qabyldanǵan tórtinshi deńgeıli bıýdjet sheńberinde sheshimin tapqanyn bildik. Qala sharýashylyǵyn júrgizýdiń taǵy bir ózgesheligi – negizinen jergilikti ózin ózi basqarý júıesin alǵa ustaýynda. Aıtalyq, qosymsha qun salyǵynan, sonymen birge jergilikti jáne áleýmettik salyqtardan quralatyn qala bıýdjetiniń qarajaty 600 mln teńgeniń ústinde eken.
– Qala basshysy retinde men munyń bir teńgesin jeke-dara óz erkimmen nemese óz sheshimimmen jumsaı almaımyn. Maǵan mundaı quqyq berilmegen. Menshikti qarajatymyzdyń ár teńgesin tıisti maqsatqa jumsaý máseleleri jergilikti qaýymdastyq jınalysy (JQJ) múshelerimen talqylanyp, ortaq sheshim qabyldanady. Buǵan JQJ-ǵa múshe bolyp kirmeıtin qala turǵyndary da qatysa alady, – dedi bizge Aqsaı qalasynyń basshysy.
Kóńilge túıgen taǵy bir jaıt, bıyl Aqsaı qalasy bıýdjetiniń búıiri buǵan deıingi bolmaǵan deńgeıde «bultıyp», respýblıkalyq transfert esebinen tabany kúrekteı 1,5 mlrd teńge qarajat bólindi. Bul – báriniń basyn qosqanda 2 mlrd 100 mln teńge qarajat degen sóz. Atalǵan soma qalany abattandyrýǵa jáne qosymsha 14 kóshege kúrdeli jóndeý júrgizýge jumsalǵan. Sóz joq, bul 40 myń turǵyny bar qalanyń taqııasyna tar kele qoımaıdy. Jumsalǵan mol qarajat qalany odan ári damytý men abattandyrý jumystaryna tyń serpin bergeni, sonyń nátıjesinde Aqsaıdyń ajary ashyla túskeni issapar barysynda aıqyn ańǵaryldy.
Aqsaıda sheshimin tapqan máseleniń biri – qalany kúl-qoqystan jáne qatty turmystyq qaldyqtardan tazartý jóninde atqarylǵan keshendi is-sharalar. Bul máselede qalada byltyr kúz-qys aılarynda kúrdeli ahýal qalyptassa, bıyl onyń izi de baıqalmaıdy. Qala tazalyǵy kózge birden shalynady. Ilkimdi is turǵyndardyń sanyn anyqtaýdan, turmys mádenıetin kóterip, tólem tóleý júıesin retke keltirýden bastaý alypty. Sonyń nátıjesinde buryn kúl-qoqysty jınaıtyn kásiporynǵa aıyna 1,5 mln teńge túsken bolsa, qordalanǵan másele jańasha kózqaras jaǵdaıyna kóshkennen keıin onyń kólemi 8,5 mln teńgege deıin ósti. Turǵyn úı aýmaqtaryna qosymsha 500 konteıner qoıylǵany da máseleniń oń sheshilýine septigin tıgizdi.
Mine, qatpary qalyń monoqala Aqsaıdyń búgingi damý barysynyń keıbir qyrlary osyndaı.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy,
Aqsaı qalasy
