Sofııa Moldaǵalıeva: «Juban qazaqty jyrlasa, halqy búginde Jubandy jyrlaıdy»

– Sofııa apaı, osy jyly Juban Moldaǵalıevtiń týǵanyna júz jyl tolýyna oraı Oral óńirinde bir­qatar sharalar jalǵasyn tabýda. Bul jyl saıyn týǵan jerinde aqyndy es­ke alýǵa baılanysty ótetin dástúrli sha­ra­lar deýge negiz bar. Bıylǵy kezdesý­ler nesimen erekshelendi?

– Juban aqyndy el-jurty jylda es­ke alyp, qal-qaderinshe otbasyna da qurmet kórsetip keledi. Bıyl da óńirde aqynyn dáriptep, eńbekterin nasıhattap, keler urpaqtyń jadynda qalýy jolynda atqarylyp jatqan ıgi ister mol. Bul jyl saıyn jalǵasyn taýyp, úzdiksiz ótkizilip turatyn sharalar. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev aqyn mereıtoıyna baılanysty quttyqtaý hat jiberipti. Oblys ákimi saltanatty jaǵdaıda osy quttyqtaý hatty oqydy. Osy júz jyldyq aıasynda Oral qalasyndaǵy Juban saıabaǵynda eńsesi bıik eskertkish qoıyldy. «Men – qazaqpyn» baıqaýy ótip, kitaphana, mádenı ortalyqtarda barynsha eske alý sharalary ótýde. Aýdan ortalyǵynda Juban ortalyǵynyń ashylýy, Batys Qazaqstan oblystyq ákimdigi tarapynan ensıklopedııa, estelikter, tarıhı-ǵumyrnamalyq anyqtamalyqtyń jaryq kórýi bul ólkeniń óz azamatyna degen úlken qurmeti dep bilemin. Osy oraı­da oblys ákimi Ǵalı Esqalıevke, Aqjaıyq aýdanynyń ákimi Qalııar Aıtmuhambetovke alǵysym sheksiz. Juban óz zamanynda qazaqty jyrlasa, halqy búginde Jubandy jyrlaýda. Osy jyly da aqynnyń urpaqtaryna degen týǵan ólkeniń qurmeti erekshe boldy. О́zim bastap, balalar, kelinder, nemere, shóberelerimizben toǵyz jan Jubannyń balalyq shaǵy ótip, ósken ólkesine baryp maýqymyzdy basyp, arýaǵyna quran baǵyshtap qaıttyq.

– Aqynnyń kózi tirisinde shyǵar­ma­lary aǵylshyn, nemis, fransýz, polıak, taǵy da basqa kóptegen til­ge aýdarylyp, jetpiske tarta kita­by ja­ryq kórgen eken. Aqynnyń mura­ǵa­­tynda ózi jazyp qal­dyrǵan barlyq mu­ralary jaryqqa shyqty ma?

– Juban naǵyz partııanyń adamy boldy. Degenmen, shyǵarmashylyq jos­­par­laryna qatysty habardar etpese de, jazǵan dúnıelerin oqyp berip, meniń de pikirimdi bilip otyratyn. Biraq jumysbastylyǵy úıde shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa múmkindik bermedi. Desem de Juban­nyń Mahambet ómirinen jazǵan «Kek», «Aıttym sálem», «Baıqońyr baspal­daqtary», «Sel», «Qyran dala», Qur­manǵazy týraly «Kisen ashqan» poe­malary qazaq ádebıetindegi shoqtyǵy bıik shyǵarmalar. «Kisen ashqan» poemasy úshin 1970 jyly Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqqa, «Sel» poemasy 1978 jyly KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe bol­ǵany belgili. Ol ýaqytqa qatal qaraǵan qalamger retinde Iýrmala, Máskeý ma­ńynda, Malıevkada jazýshylardyń shy­­ǵarmashylyq úıine jylyna nemese eki jylda bir márte baryp ónimdi ju­mys istep qaıtatyn. Bul issaparlar kóp jaǵdaıda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda basshylyq qyzmetimen, KSRO Mınıstrler Keńesiniń jáne Memlekettik syılyqtar jónindegi kollegııasynyń múshesi bolýymen de tyǵyz baılanysty boldy. О́z basym Máskeýge, Che­hoslovakııaǵa birge bardym. Sol jyldarda Keńes tusyndaǵy shyǵarmashyl qaýymnyń kópshiligimen etene jaqyn aralastyq. Juban qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalaryn orys tiline aýdarýǵa kóp eńbek sińirdi. Qyrǵyzstannan – Shyńǵys Aıtmatov, Bashqurtstannan – Mustaı Kárim, Ýkraınadan – Maksım Tank, Reseıden – Georgıı Markov, Kons­tantın Vanshenkın, Robert Roj­destvenskıı, Andreı Voznesenskıı, Evgenıı Evtýshenko, Rımma Kazakova, Vladımır Savelev sııaqty qalamgerler Jubanǵa jaqyn boldy. «Men qazaqpyn» shyǵarmasyn aýdarǵan Rımma Kazakova­men etene jaqyn aralastyq. Ol este­liginde osy shyǵarmaǵa bar yntasymen kiriskenin aıtqan bolatyn. Birde aqyn, jýrnalıst Sergeı Ostrovoı «Sofıa hanym, kóptegen qalamger Almatyda bolyp, sizdiń dastarqannan dám tatqandaryn maqtanyshpen aıtyp otyrady» degeni bar. Men de qazaqtyń qonaqjaı halyq ekenin, dastarqanymyz qashanda jaıýly ekenin aıtqan edim. Máskeýde L.Hamıdı aǵamyzdyń úıindegi Aısha apaıdyń shańyraǵynda bolyp, asymyzdy ázirlep, qazaqy dastarqannan dám tatqysy kelgen talaı qalamgerdi qonaq etip, sol kezeńdegi ádebıettiń jetistigi men jańalyqtaryn birge bólisip otyrýshy edik.

– Aqyn ómiri qıyn-qystaý kezeń­der­men tuspa-tus keldi. Asharshylyq, sura­pyl soǵys jyldary. О́z este­li­ginde «Anamnyń janynan qalmaı jú­rip, jádıtshe hat tanyp kettim» deıdi. Siz aqynnyń anasymen bir shańyraq as­tynda turdyńyz. Sol jyldarda Ju­ban aqynnyń bala­lyq shaǵyna qatysty áńgimeler qansha­lyqty jıi aıtylýshy edi?

– Jubannyń ákesinen erte qalyp, balalyq shaǵynyń aýyr jyldarmen baı­lanysty bolǵandyǵy ómirbaıandyq derekterinde kóp aıtyldy. Asharshylyq jyldarynda Reseıge aýǵan eldiń ishinde Jubannyń da otbasy bolǵany belgili. El basyna kún týǵan náýbet jyldarda ákesi men aǵasy tyrysqaq aýrýynan kóz jumdy. Keıin elge oralǵannan keıin Juban aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyna oqýǵa túsip, sol jerden áskerge, odan maıdanǵa attandy. Al anamyz Zerip sharýashylyq ustap, saýynshylarmen birge sıyr saýyp, sútinen maı qaıyryp, maıdanǵa jóneltkenderin áńgimelep otyratyn. Jubannyń qalamǵa qushtarlyǵynyń bir sebebi, anasynyń da óleńnen qara jaıaý emestigimen baı­lanysty. Ol kisi Juban ózi eske alǵanyndaı, úıde de qolyna dombyrasyn alyp, ishindegi muńyn án aıtý arqyly shyǵaryp otyratyn. Enemiz alty aılyǵynda ákesinen jetim qalǵan Jubannyń balalyq shaǵy týraly da jıi áńgimeleıtin. Juban da anasyn barynsha qadirlep, qurmetke bóledi. Qazaq áıeliniń ótken zamanǵy qatal taǵdyry men onyń jańa ómir jolyndaǵy kúresin arqaý ete otyryp 1965 jyly jazylǵan «Jesir taǵdyry» shyǵarmasyn jazdy. Zerip anamyz meni kelin retinde ózi tańdap aldy. Men de anamyzdyń betine týra kelmeı, syılap ótýge tyrystym. Bul shańyraqqa kelin bolyp túsýimniń de tarıhy qyzyq edi ǵoı. Zerip anamyz Jubandy úılendirmek bolyp, tanystaryna aıtyp, kelin izdeı bastaıdy. Meniń naǵashy ájemmen jaqsy tanys Gúlsim apaıǵa osy oıyn aıtypty. Naǵashy atam Seıitqalı Meńdeshev 1937 jyly «halyq jaýy» bolyp atylyp ketken. Naǵashy ájem Rázııa, anam Jupar bes balamen bir shańyraqta turamyz. Ákem soǵystan qaıtpaǵan. Men soǵys jyldarynda Máskeýden kóshirilgen maqta-jip ıirý fabrıkasynda jumys isteımin. Sodan Gúlsim apaı meniń sýretimdi bildirmeı aparyp, Zerip anamyzǵa kórsetken eken... Osylaısha men Zerip anamyzǵa unap, Jubanmen otaý qurdym. Anamyz balalardy baýyryna salyp, ómirden ótkenge deıin óz qamqorlyǵyna aldy. Áje meıirimine barynsha bólep, meniń balalarǵa jaqyndaǵanymdy qalamady. Men de anamyzdyń sezimin, minezin sabyrmen, aqylmen túsinýge tyrys­tym. Keıbir kezderde Juban meniń sózimdi sóıleı qalǵan jaǵdaılarda anamyz ájeptáýir ashýlanyp qalýshy edi. Aqyndy tárbıelegen anany syılap, ol kisiniń tárbıesin alǵanymnan jaman bolǵan joqpyn. Búginde ózim de ene bolyp, kelinderime anamyzdan alǵan ónegeden ǵıbrat aıtyp otyramyn.

– Juban aqyndy biletinder tik minezdi, shynshyl bolǵandyǵyn aıtady. Ǵabıt Músirepov «Aqyn Juban búgingi kúnniń eń ózekti máselelerine jedel ún qosyp otyratyn, sonyń ózinde de shyǵarmalarynan asyǵystyq aqaýy kezdespeıtin alymdy talant» dese, Safýan Shaımerdenov «Juban – poezııada ońaı jol izdemeıtin, óz shyǵarmashylyǵyna barynsha qatal, jalpy qazaq ádebıeti aldyndaǵy jaýap­kershilikti aınytpaı tý etip kóter­gen qaıratker» degeni bar.

– Juban qyltyń-syltyńdy bil­meıtin, tik minezdi adam boldy. О́sek-aıań­ǵa qas edi. Betiń bar, júziń bar demeı týra aıta salady. Kezinde «Juban Mol­daǵalıev barlyq páterdi tek oral­dyqtarǵa berdi» degen qaýeset tarady. Sodan tekseris júrip, dálel tabylmady. Keıingi jyldarda densaýlyǵy syr berip, baýyrynan aýyryp júrdi. Aýrýhanaǵa óz aıaǵymen baryp, qaıtyp úıge qaıtpady ǵoı... «Hatshyǵa hat» óleńi shyqqan kezde ıdeologııa hatshysy Imashev óleńdi kóbeıtip shyǵaryp, mınıstrlerge taratyp bergen eken dep estımiz. Kezinde kitabyn shyǵara almaı júrgeninde Qonaevqa bardy. Sonda ol kisi «Aqynnyń jazǵanynan saıası astar izdeýdiń qajeti joq» dep aıtqannan keıin jaǵdaı tynyshtalǵany belgili. Búginde Jubannyń eńbekteri memlekettik baǵ­dar­­lamalar aıasynda jaryqqa shyǵyp, respýblıka kitaphanalaryna taratylyp júr. Degenmen sońǵy jyldary jaryqqa shyǵady degen bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryqqa shyqpaı qaldy. Onyń sebebin izdep júrý de negizsiz bolar dep oılaımyn. Ulym Azamat «Men – qazaqpyn!» poemasyn qazaq, orys tilderinde kitapsha etip shyǵardy. Juban bir ǵana «Men – qazaqpyn» tolǵaýy arqyly ultyna, týǵan eline degen súıispenshiligin bildirip ketti ǵoı. Tarıhı shyndyqty aıta otyryp, halqymyzdyń epıkalyq ómirin sýrettedi. Ana tili, ult taǵdyry, ana, áıel, beıbit zaman taqyrybyn shyǵarmasyna arqaý etken qalamgerdiń eńbegi qaı kezeńde de eleýsiz qalmaıdy dep oılaımyn.

– Jeltoqsan oqıǵasy kezinde jas­tarǵa arasha túskeni, sonymen bir­ge qazaq jastarynyń oqý oryndarynda belgili bir paıyzben ǵana oqy­tylýy jaıynda oıyn ashyq bil­dirip, Qazaq­stan KP OK-niń 1-hatshysy Kolbınniń al­dynda máseleni tóte­sinen qoıǵany belgili. Biletinder osy jaǵ­daılar aqyn ómirine qatty áser et­kenin aıtady...

– Ol bir qıyn kezder boldy ǵoı. Jazǵandarynda artyqtaý ketip qalǵan tustary bolsa aıtyp otyratyn edim. Sonda Juban «Meniń qalamymdy eshkim tartyp ala almaıdy» deýshi edi. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine shyqqan jastardyń taǵdyryna qatty alańdady. Qyzymyz Gúlmıra sol alań jaqta turatyn. Jastardyń kópshiligi sol úılerge qashyp baryp tyǵylsa kerek-ti. Bizdiń eki bala Qýandyq pen Azamat alańǵa jumystarynan ujym múshelerimen birge kezekshilikke bardy. Juban qatty ýaıymdap, olarǵa jastarǵa qarsy kúsh qoldanbaýdy qatty tapsyrǵan edi. Sodan ol barlyq jaǵdaıdy jiti baqylaýda ustap, habardar bolyp otyrdy. Jazýshylar odaǵynyń sol kezdegi basshysy Oljas Súleımenov úıge telefon shalyp, Kolbınniń keletinin, ol jerde Jubannyń sóz sóıleýi kerektigin aıtty. Sonda Juban «О́zderiń nege sóılemeısińder?» dedi. «Aqsaqalymyzsyz ǵoı, siz sóıleńiz», dedi Oljas. Sodan jazý bólmesine kirip, aıtatyn sózderin qaǵazǵa túsirdi. Men jaǵdaıyn jasap, shaıyn qoıyp berip, janynda boldym. Bir kezde maǵan jazǵandaryn oqyp berýge kiristi. Men bolsam «Tym qattyraq ketip qalǵan sııaqtysyń» dedim. Sol kezde «Maǵan ne bolar deısiń?» dep jaýap qatty. Osylaısha Kolbınniń aldynda oıyn ashyq aıtyp shyqty. Juban qazaq balalaryn oqý oryndarynda pa­ıyzben ǵana oqytý kerek degenine de narazylyq bildirip, pikirin aıtqan bolatyn. Keıinnen kezdeskende Kolbın «Endi rızasyz ba» degendeı osy talaptarynyń oryndalǵanyn jetkizse kerek. Aqyn qyzymyz Aqushtap Baqtygereeva aqyn rýhyna arnaǵan óleńinde Jubannyń sol bir kúndegi kóńil kúıin, kúıinishin dál sýrettegendeı áser qaldyrady. Jubannyń rýhyna arnaǵan óleńinde:

Jeltoqsan – 86, yzǵarly kún,

Muz ben qar jyljyǵandaı quzdan búgin.

О́ttiń de astan-kesten, oıda joqta,

Artyńa umytylmas iz qaldyrdyń.

Aıtamyz ertegi etip ol kúnderdi,

Batyr dep madaqtaımyz jón bilgendi.

Halyqqa jańajyldyq sálem joldap,

Jazýshylar úıine Kolbın keldi.

Bireýler bastyq kórse, qýanatyn,

Bireýler jalpyldaıdy surap atyn,

Bir kezde jazýshylar minbesine

Barady kóterilip Juban aqyn...» degen joldar Jubannyń rýhyn asqaqtatyp, mereıin ústem ete túsetindeı.

– Aqyn kóptegen qazaq qalamger­le­rimen etene jaqyn aralasqany bel­gili. Bul ortada aqynmen birge Siz­diń de jastyq shaǵyńyz ótti. Sol shyǵarmashyl ortanyń qandaı shapa­ǵatyn kórdińiz?

– Juban maıdandas joldasy Saǵyn­ǵalı Seıitovpen jaqyn aralasty. Bizder alǵashynda Almatyǵa kelgende páter jaldap turdyq. Qazaq qalamgerleriniń barlyǵynyń basyndaǵy jaǵdaı osyndaı boldy ǵoı. Sodan 1954 jyly páterli boldyq. Uzynnan-uzaq salynǵan úıde qatarlasa turamyz. Kórshimiz – Sábıt Muqanov. Ábý Sársenbaev, Syrbaı Máýlenov, Saǵı Jıenbaev, Qabdykárim Ydyrysov, Ǵafý Qaıyrbekov, Qalı­jan Bekqojınniń áıelderi, Táken Álim­qulovtyń qaryndasy bolyp Sábıt Muqanovtyń jary Márııam apaıdyń janynda júremiz. Márııam apaıdyń áńgimesine qanyp, qatar júrgen kezderdi búginde keshegi kúnniń esteligindeı etip balalarǵa áńgime etip aıtyp otyramyn.

– Aqyn shyǵarmalaryna ul-qyz­dary, nemereleri qanshalyqty ja­qyn? Ata jolyn qýǵany, shyǵar­ma­shylyqqa jaqyndary bar ma?

– Balalardyń aldy Zerip ájesiniń tárbıesin kórdi ǵoı. Ol kezde zaman basqa. Balalar orys mektebine bardy. Balalarym búginde ákelerin maqtan etedi. Biraq Jubannyń balalarymyz dep oqýynda da, jumystarynda da jeńildikter paıdalanǵan emes. Juban da balalardyń oqýǵa túsýi, jumysqa ornalasýy degen isterge múlde aralaspaı, «О́z kúshińmen, óz bilimińmen tús. Men eshqashan bireýdiń aldyna baryp, balamdy oqýǵa túsir dep aıtpaımyn» dep otyratyn. Balalar da ákesine salmaq salmaı jaqsy oqydy, jumystaryna ornalasty. Eki balam Qýanysh pen Qýandyq sáýlet salasynda eńbek etti. Osy tusta Oralda Jubanǵa arnap qoıylǵan eskertekishtiń avtory Qýanyshpen ınstıtýtta birge oqyǵan sáýletshi Serik Rústambekov ekenin jáne Erbol Zııabekovtiń eńbegi zor dep aıta ketkim keledi. Al qyzym Gúlmıra aǵylshyn tiliniń mamany, tórtinshi balam Azamat – energetık. Gúlmıra qyzymnyń buryndary jazǵandaryn kórip kezinde Juban «О́leń jazý degen ońaı emes. О́te qıyn. Keıin ózi kelip jatsa, kórersiń» degeni bar edi... Nemere, shóbereler atasynyń óleńderin jattap ósip keledi. Mekteptegi baıqaýlarǵa qatysyp jaqynda shóberem Danelıa «Men –  qazaqpyn» óleńin jatqa aıtyp, júldeli oryn alyp keldi. Al Jubannyń urpaǵyna artynda qalǵan murasyn jetkizip, nasıhattap otyrý meniń basty paryzym dep bilemin.

– Juban aqynnyń elden kelgen jastarǵa kóp qamqorlyq jasaǵany jaıynda jıi aıtylady. Búginde jaq­synyń shapaǵatyn kórgen azamattar aqynnyń otbasymen qanshalyqty etene jaqyn aralasyp turady?

– Bizdiń úıimizge jıi kelip turatyn aýyl jastary kóp boldy. Juban aýyl­dan kelgen balalardyń barlyǵyna derlik qamqorlyq kórsetti. Oqýǵa tú­sýine kóp yqpal etti. Elden kelgen birde-bir balanyń kóńilin jyqpaı, basqa da qonaqtardyń kelýine qarsylyq bildirgenim joq. Barymdy berip, meı­linshe Jubanmen birge meıirim berýge tyrystym. Qolymnan kelgenshe qyzmet qyldym. Elden jınalysqa kelgender de bizdiń úıge túsetin. Maǵan ázir tur deıdi. Men dastarqanymdy jaıyp, daıyn otyramyn. Búginge deıin aman-esen otyrǵanym da sol azamattardyń alǵysynyń arqasy bolar. Elge barǵanda da qaı-qaısysy bolsa da qurmet-izetin kórsetip, Jubannyń otbasyna erekshe iltıpattaryn bildirip jatady. Oǵan rızamyn. Kishi ulym Azamattyń shańyraǵy da aqyn shyǵarmashylyǵyn izdeýshilerden bosaǵan emes. Kelinim Aıgúl Qurmanǵazy atyndaǵy konserva­torııanyń professory, fortepıanodan sabaq beredi. Al ózim bolsam, Juban qyzy­ǵyn kórmeı ketken 8 nemere, 11 shóbereniń jaqsylyǵyna marqaıyp, atalarynyń murasyn dáriptep otyrǵan jaıym bar.

– Aman bolyńyz, áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»