Kórkemónerdiń qaı salasy bolsyn – meıli kıno túsir, meıli kitap jaz, músin jasa, mýzyka jaz, sýret sal – maqsat bireý bolý kerek. Osy týyndym arqyly ultyma ne bere alamyn. Osy arqyly ultymdy qalaı áspettep, mártebesin kóterip, álemge tanyta alamyn. Jas urpaq sanasyna ultynyń ulyq beınesin sińirip, óz ultyn súıetin, maqtan etetin dárejege jetkize alamyn ba?
Joq, kerisinshe, qazirgi kórkemóner qazaqtyń saıqymazaq sorly beınesin jasaǵany sondaı – qazirgi jas urpaq qazaq bolýǵa uıalatyn, arlanatyn, namystanatyn dárejege jetti.
Jas balalarǵa eń jaqyny, túsiniktisi, áserlisi, birden qabyldap elikteıtini – mýltfılmder. Bul jaǵynan Kraýstar aǵalap tur. Biraq osy Kraýstar qazaqty madaqtap otyr ma, álde mazaqtap otyr ma? Bir ǵana «Aldarkóseni» alaıyq.
Kúlli túrki jurtyna ortaq Qojanasyr men Aldarkóse shýt emes, saıqymazaq ta emes. Olardyń árbir kúlkili áńgimeleriniń astarynda fılosofııa, danalyq, sheshendik pen kóregendik, úlken tárbıe jatyr. Olardyń árbir sózi, is-áreketi – bala úshin úlken tárbıe kózi. Bala olardyń is-áreketinen halyqty súıýdi, qorǵaýdy, ádil, adal, eńbekshil, tapqyr bolýdy úırenedi. Al Kraýstar sol Aldardy qalaı «qyrnap-jonyp» otyr. Bir Aldar emes, búkil bir ultty, onyń ulttyq qundylyqtaryn aıaqqa basyp, mazaqqa aınaldyryp otyr. «Aldarkóse» mýltfılminde baıy – shartyq, batyry – qortyq, kempiri – jalmaýyz, qyzy – mystan. О́ńkeı meshkeı, aqymaq. Aldardyń ózi jarǵaqbas, qylmoıyn, shıbut. Bala sanasy keıipkerdi eń áýeli syrtqy keskin-kelbet, sımpatııasyna qarap unatady ne jek kóredi. «Aldardy» kórgen balalar qazaq bolýǵa uıalmaǵanda qaıtedi? Ulttyq qundylyqtyń qazaqqa ǵana tán bir sıpaty – áıel adamǵa qurmet. Ásirese qazaq keıýanasy – qazaq úshin qurmetti, syıly beıne. El anasy, aýyl aqylmany. «Aldarda» bir kempir úıine kóńildesin kirgizip alyp, shalyn uryp-uryp qýyp jiberedi. Atam qazaq tarıhynda joq sumdyq. Bala sanasy osyny qalaı qabyldaıdy, qalaı sińiredi? Osydan soń ájesin, ájesi túgil qazaqty súıe ala ma?
«Er Tóstik» – búkil qazaq tyńdap ósken ǵajaıyp dúnıe. Tóstik ári batyr, ári palýan, ári aqyldy da tapqyr súıikti keıipkerimiz edi. Ernazar men báıbishesi tolǵatyp toǵyz ul tapqan, torqaly toǵyz kelin túsirgen, baq qonyp, Qydyr daryǵan otbasy. Osy mýltfılmdi kórip, jaǵamdy ustadym. Ejelden tilimizde «Ernazardyń segizi, Ertóstigim bir tóbe» degen tirkes qanatty sózge aınalyp, qazirdiń ózinde tildik qoldanysta bar. Sóıtken segiz uldy Kraýstar «altyǵa» túsirip tastaıdy. Qazaq úshin ár sannyń qupııasy, kıesi bar dep esepteledi. Ǵasyrdan-ǵasyrǵa segiz bop kele jatqan Ernazardyń segizin (Tóstikpen toǵyz) Kraýstar ózderi «Saıtannyń sany» dep ataıtyn 6-ǵa nege túsiredi? Sonan soń qarny qatty ashqan Ernazar bir aýylǵa kelip, bir úıge kirse, besikte bala jatyr. Qasynda mystan kempir otyr. Bol, jyldam, myna balany qazanǵa salyp asyp jiber, ashpyn, – deıdi Ernazar. E, bul adam ǵoı, adam etin jeısińder me? – degen Mystanǵa:
– E, jese nesi bar? Ata-babamyz túgel kisi etin jegen, – deıdi Ernazar. Al ertegide qalaı. Ernazar shańyraqtyń kúldireýishinde turǵan kerbıeniń tóstigin kórip:
– Báıbishe, kerbıeniń tóstigi maıly eken. Bol, jyldam, asyp jiber! – deıdi. Bala tóstik pen múshe – tóstikti Kraýstar ajyratpasyn deıik. Sonda kórkemdik keńes qaıda qarap otyr? Qazaqty kisi etin jeıtin kannıbal dárejesinde sýretteý, búgingi jas sábıler sanasyna sondaı uǵym qalyptastyrý – kimge qajet? Kimge tıimdi? Bul kimniń ıdeıasy? Osyǵan áı der aja, qoı der qoja bar ma?
Sonan soń Abaı týraly da ońdy-soldy túsirilip jatyr. Umytpasam, muny túsirgen de basqa ult. Abaı kóshede «hýlıgandarmen» tóbelesip júr. Kóshede bir qyz jalǵyz ketip bara jatsa, oǵan bir top jigit jabyla ketedi. Abaı aqyryp shyǵyp, arystansha aıqasyp, top jigitten qyzdy qutqarady. Aınalaıyn-aý, osydan ǵasyr jarym buryn, «qyryq úıden tyıym» kórip otyrǵan qazaq qyzy qashan kóshede sýmańdap jalǵyz júrýshi edi? Sonan soń atam qazaqta jalǵyz qyz túgili jalǵyz jigitke top bolyp jabylmaıdy. Kektesken kúnniń ózinde «turysatyn jerińdi aıt», dep jekpe-jekke shaqyrady.
Bul – bul ma? Abaı aıýmen jekpe-jek alysyp, ony jartastan laqtyryp jiberedi. Sonda ómirden keshe ǵana ótken, aqyndyǵy men hakimdiginiń sara joly saırap jatqan dana Abaıdy ómirde bolǵan-bolmaǵany belgisiz ertegi keıipkerine aınaldyrǵanda ne utamyz? «E, ol ertek» qoı dep júre tyńdasyn degendik pe, kóp erteginiń birine aınalyp, sanadan óshsin degendik pe?
Urpaq tárbıesine, ult namysyna jat dúnıelerdi jarııa etýge tyıym salatyn ýaqyt jetti. Keńestik kezeńdi jamandaǵanda, «ıdeologııa men senzýra» erik bermedi dep jylaımyz. «Eki tizgin, bir shylbyr» qolymyzǵa tıgende jetken jerimiz osy ma?
Ámına Qurmanǵalıqyzy,
synshy
