Sarqyramalar saryny

Elimizde irili-usaqty sarqy­­ra­ma­­lardyń kóptigi sonsha, birazyna áli kún­ge deıin ataý da berilmegen. Su­lý­ly­ǵyn sózben aıtyp jetkize almaıtyn sarqyramalardyń nebir keremetin Shy­­ǵys Qazaqstan­­nyń taý soqpaqta­ry­nan kezdestirý­ge bolady. Shyǵystaǵy Katonqaraǵaı nemese Altaı týraly sóz qozǵaǵanda, kóz aldymyzǵa bir­den bult­­­tarmen talasqan Muz­taýdyń beı­ne­si keledi. Qos shyńdy taýdyń ataǵy eli­­mizden shet aımaqtarda da asqaqtap tur. Bul – О́r Altaıdyń basty bolsa da, jalǵyz maqtanyshy emes. Aımaǵy 643 477 ga teń ulttyq saıabaq keń-baıtaq ań­­ǵarlarǵa, tasyǵan taý ózenderi men aıdyn kólderge, qýatty sarqyramalarǵa baı.

Kókkól sarqyramasy. Altaı­dyń eń iri sarqyramasy Úlken Kókkól ózeniniń saǵasynda or­na­lasqan. Mańǵaz Muztaýǵa kó­terilýge nıettilerdiń barly­ǵy der­lik Kókkóldiń keremetine kýá bolyp, jol-jónekeı ataq­ty sarqyrama jaqqa at basyn bur­maı ketpeıdi. Qansha degenmen, Kókkól onsyz da tanymdyq týrızmniń daralanǵan, mańyzdy nysany sanalady. Bıiktigi 60 metr, eni 10 metrge deıin jetetin tik jartastan arqyrap aqqan alyp sý aǵyny men sarqyramanyń bar keńistigin jaılaǵan maıda sý tozańynyń kún shýaǵyna sha­ǵylysqandaǵy kórinis ǵajap.

Sarqyrama, taý shatqaly, shyr­shaly-qaraǵaıly aralas orman-qııaldaǵy ertegi áleminiń esigin ashady. Al tabıǵat-ana syılaǵan sholý alańynda osy ertegige qanyq bolyp, estelik bolar ádemi fotosýret jasaý úshin barlyǵy aldyn ala oılastyrylyp qoıǵandaı.

Kókkólge tek eki jolmen: jaıaý ne salt atpen jetýge bolady. Sarqyrama boıymen ótetin týrıstik soqpaq Berel muzdyǵyna jol tartqan saıahatshylar arasynda da asa tanymal. Jalpy Muztaýǵa qarasty ózen alapta­rynda uzyn sany 162 taý muz­dyǵy bar.

Qarakól sarqyramasy. Qa­ra­kól kó­liniń jaǵalaýynan da mu­­narly Muz­taýdyń ásem kó­ri­nisteri ashylady. Osy aıdyn­dy meken etken aqqaıran balyqqa baıla­nys­­ty orys tilinde Qarakóldi «Iаze­voe» dep ataǵan. Kól teńiz deńge­ıi­nen 1656 metr bıiktegi ańǵar­da ornalasqan. Ǵalymdardyń zertteýine súıensek, bul óńir­de Qa­tyn muzdyǵynyń tarmaǵy ótip, keıinnen ornynda ózen aǵysy­men shaıylyp ketken shaǵyn morena­lar ǵana qalǵan. Kólden 5 shaqy­rym qashyqta, ǵasyrlar áldılegen 20-25 metrlik aǵashtardyń ara­symen ótetin baǵdardy bas­shylyqqa alsańyz, kólmen attas Qarakól sarqyramasyna da jetesiz. Mundaǵy on shaqty jar­tastyń ortaq bıiktigi 10-12 metr. Sarqyramanyń tó­mengi ja­ǵyndaǵy qýatty sý aǵyny áýes­­qoı balyqshylardyń qaraýyz ba­lyq­ty oljalap qaıtýlaryna taptyrmas múm­kindik beredi.

Arasan sarqyramasy. Muz­taýdy izde­seńiz, Arasan ózeniniń ańǵaryndaǵy «Rahman bulaqta­ry» kýrorttyq aıma­ǵynan jaıaý ekosoqpaqpen serýenge shyq­sa­ńyz, qarǵa oranǵan qos shyńǵa kó­zińiz jetedi. Bul mańda adasyp ketý qaýpi joq. Jalǵyz jol Arasan kó­liniń batys – ońtústik-batysynan ótip, ármen qaraı Be­relge aparady. 3 sha­qyrymdyq jol ashyq kúni Muztaýdy anyq kórýge bolatyn, aqparattyq taqta men demalys kúrkeleri qurylǵan sholý alańyna jetkizedi. Taǵy 1 shaqyrymdy eńsere alsańyz, Arasan sarqyramasynyń dál ózi kóz aldyńyzǵa keledi. Ara­sanǵa apa­rar jolda aǵash baspal­daqtarmen jab­dyqtalǵan tik eńis­tikke salynǵan soq­paq bar. Bıiktigi 5-6 metrge jetetin sarqyrama shaǵyn jartaspen ekige bó­lingen. О́kinishke qaraı 2007 jyly bul jerdiń tabıǵı ıgiligi otqa ora­nyp, áli kúnge deıin qalpyna keltiri­lip jatyr.

Rahman sarqyramasy. «Rah­man qaı­nary» kýrortynyń ma­ńynda, Arasan óze­niniń ańǵa­rynda, ońtústik-shyǵysqa qa­raı 1,8 shaqyrym jerde Rahman sar­qyramasy bar. El arasynda sarqyramany arýdyń súmbil shashyna uqsatqan kórkem teńeýler de kezdesedi. Bıiktigi 30 metrge jetetin Rahman sarqyramasy kishigirim bıiktaýly morenalyq kólden (teńiz deńgeıinen 2265 metr bıikte) bastaý alatyn bu­laqtan qalyptasyp, Rahman kóli­ne quıady.Týrısterge kelesideı baǵ­­dar usynylady: qaıyqpen kól­diń arǵy betine ótip, aǵashtan so­ǵylǵan soq­paqpen sarqyramaǵa qaraı qozǵalý. 4 sha­qyrymdyq soqpaq ný ormannyń orta­synan sarqyramaǵa aýqymdy kórinis ashy­latyn sholý alańyna jol salady. Sý granıtti jáne taqtatasty úsh deńgeıli tik jartastardan jińishke aǵyndar túze tómen qaraı qulaıdy.

Pıala sarqyramasy. Teńiz deń­­geıinen 2370 metr bıikte orna­las­qan Pıala sarqyramasyna Katonqa­raǵaı ulttyq saıabaǵy boıynsha uıym­dastyrylǵan 22 shaqyrymdyq «Sa­rymsaqty» týryna qatysý arqyly jete alasyz. Tastan salynǵan atty júris soqpaǵy Sarymsaq ózeni boıy men ásem balqaraǵaı ormany arasynan Qyzylqum ótkeline deıingi aralyqty qamtıdy. Jol­shybaı ala tyshqan, Altaıdyń shı­qyl­daq torǵaıy, tıinderdi kóptep kezdestirýge bolady. Odan bólek, balqaraǵaı torǵaıy, jor­ǵatorǵaı, baıǵyz sııaqty qustar men mundaǵy jańǵaqtardy qorek etetin jabaıy qabandar men aıýlardy kórip qalýyńyz ǵajap emes.

Shamamen orta jolda negizgi marshrýt úsh radıaldy baǵytqa tarmaqtalady: Birinshisi, Toqtaǵul shatqaly, Joǵarǵy Maralıo­nok-Qarlyǵash kólderi, baǵdar uzyn­dyǵy 5 shaqyrym. Ekinshisi, Tur­pan kóli jáne úshinshisi Pıala sar­qy­ramasy. Sarqyrama bıiktigi 5-6 metr. Aıtarlyqtaı iri bolmasa da, ony qor­shaǵan tabıǵattyń keremetine esh talas joq. Taý ózeni jartastan pishini kesege uqsaıtyn kishigirim kólge ákep quıyp, ári qaraı 1 shaqyrymdyq jerde Sarymsaqty ózenine qosy­lady. Qulaǵan sýdyń dybysy sarqyramaǵa jaqyndamastan-aq estilip turady. Týrıstik baǵdar jelisi odan keıin de Sarymsaq ózeni ańǵarymen jalǵasady.

Joǵaryda atap ótkendeı, bul óńirde ataý almaǵan sarqyramalar da jeterlik. Osy oraıda Bel­qaraǵaı (Medvedka) aýy­ly men «Iаsnaıa polıana» mańyndaǵy sar­qyramalardy da atap ótýge bolady.

Katonqaraǵaıdyń qaı tarapyna toq­tasyńyz da, jergilikti turǵyndar­dan sar­qyramalarǵa shaǵyn saıahat uıym­das­tyryp berýin surap kórińiz. Al­taıdyń qonaqjaı halqy kelgen meı­man­nyń betin qaıtarmaı, qashanda kó­mek qolyn sozýǵa ázir turady. Eger óz saıahatyńyzdy saýatty josparlap, Ka­tonqaraǵaıdyń bar kórnekti oryndaryn aralap shyǵýdy maqsat etseńiz, oılanbas­tan týrıstik agent­tikter qyzmetine jú­ginýge keńes beremiz.