Muqan men mýzyka

Izdenis

Áıgili kompozıtordyń ǵıb­ratty ómir jolyna kóz júgirt­se­ńiz, áste Muqan men eńbekti bóle-jaryp qaraı almaısyz. Mu­qan esimi mýzykadan bólek, izdenis sóziniń sınonımindeı de áser beretini tegin emes. Eńbek jolyn Balqash jaǵasyndaǵy týǵan aýyly Bórlitóbede qarapaıym esepshi bolyp bastaǵan bolashaq kompozıtordyń ómirin halyq óner­pazdary sletinde án aıtyp shyqqan juldyzdy sát kúrt óz­gertedi. Osy oqıǵadan ke­ıin Mu­qannyń ómirdegi joly oqys ózge baǵytqa burylyp, Más­keý konservatorııasyna sapar she­gedi. Irikteý komıssııasynyń qu­ramynda bolǵan Evgenıı Brý­sı­lovskıı, Muhtar Áýezov syndy qazaq óneriniń bir top qaıratkeri talant tabıǵatyn tap basyp tanyp, jas talapkerdi biraýyzdan qoldap, Máskeýge attandyrady. Aǵalar úmiti aldamaıdy. Ol kez­de kompozıtor 23 jas­ta edi. Áýen áleminiń esigin óz qur­das­tarymen salystyrǵanda keshirek ashqanynyń ornyn toltyrý úshin de ómiriniń sońyna deıin úzdiksiz izdeniste boldy. Kompozıtordyń sol izdenisiniń shyńy – áıgili «Bir­jan – Sara» operasynda be­der­lendi.

Qubylys

Ár isine úlken jaýapker­shi­­­­­likpen qaraıtyn mýzyka maı­tal­many ataǵyn aıdaı álem­­­ge pash etken áıgili operaǵa kel­­­mes­ten buryn tájirıbe jı­naý, janr tabıǵatyn ıgerý maq­sa­tynda bilikti maman Evge­nıı Brý­sılovskıımen birigip «Aman­geldi» qaharmandyq operasyn jazýǵa bel sheshe kirisedi. Bul iz­denis nátıjesi búkil qa­zaq óne­riniń úlken oqıǵasyna aı­nalǵan «Birjan – Sara» ulttyq klas­sı­kalyq shyǵarmasynyń ómir­ge ke­lýine yqpal etedi.

«Muqan óleń jazbaǵany­men, aqyn adam edi». «Birjan – Sara» operasynyń lıbrettosyn jaz­ǵan akademık Qajym Ju­ma­lıev Tólebaev eńbegine osy­laı baǵa beredi. О́zge kompo­zı­torlar sekildi tek mýzykasyn ǵa­na jazyp, sol áýendi daıyn lıb­rettomen biriktire salý sazger tabıǵatynda bolmaıtyn. Ope­ranyń árbir kórinisin jany­nyń bir bólshegindeı aıalap, ál­peshteı daıyndapty. Tipti keıde Qajym Jumalıevtiń ózine opera lıbrettosyna qatysty pikiri men usynysyn da qosa aıtyp, kemshin túsip jatqan tustarynyń tigisin jatqyzyp, túzetip jiberetin kó­rinedi. Iаǵnı operanyń sátti shyǵýyna birden-bir yqpal etken kúsh – Muqan Tólebaev pen Qajym Jumalıevtiń túsinistik hám úılesimge qurylǵan sátti shy­ǵarmashylyq odaǵy bolsa, ke­lesi sebep – týyndyǵa avtordyń óz janynan tyń kórinis, oqıǵalar qosqandyǵy. Olar – birinshi ak­tidegi aıtys, úshinshi aktidegi toı jáne tórtinshi aktidegi Analyq ananyń joqtaýy. Sol kezdegi ónersúıer qaýym tarapynan da, ónertanýshy mamandar tara­pynan da bul tapqyrlyq óte jo­ǵary baǵalanǵan. Budan ózge Tólebaev talantynyń taǵy bir qyry – halyq ánderin, salt-dástúr, joralǵylaryn jadynda aınytpaı saqtaıtyn zeıininiń kúshtiligi. Osy qasıetiniń ar­qa­synda qazaqtyń dástúr men qu­narǵa baı qazynasy halqymen qaıta qaýyshyp qana qoımaı, ult bolmysynyń ajyramas bir bólshegine aınala alǵany.

Bolmys

Bir qyzyǵy, Muqan Tólebaev jańa shyǵarmasy daıyn bolǵanda aldymen ózi aıtyp kórip, sodan keıin ǵana qaǵazǵa túsiredi eken. Mýzykasy mıynda ábden jetilip pispeıinshe, sazger roıa­line jaqyndamaıtyn kórinedi. Sımfonııa bolsyn, arııa bolsyn, meıli qandaı áýen bolsa da aldymen oıynda jazyp alyp, ábden daıyn boldy-aý degen shaǵynda notaǵa túsiretindigi de – mý­zyka mamanynyń ózindik án jazý ádisinen habar beredi. Bi­raq soǵan qaramastan, «Bir­jan – Sara» operasy – bul qalyp­tan shyǵyp, kompozıtordyń ómi­riniń sońyna deıin ózgertýler men tolyqtyrýlar engizip kelgen jalqy shyǵarmasy. Opera jazý ústinde sazgerdiń únemi qo­lynan túspeıtin klavırleri – Chaıkovskııdiń «Evgenıı One­gın», «Qarǵanyń mátkesi», Bo­rodınniń «Knıaz Igor» operalary ekenin bilý de talant tabıǵatyn tanýda ózinshe sep­tesedi dep senemiz. Sondaı-aq Muqan Tólebaevtyń boıynda tek kompozıtorlyq daryn ǵana emes, ánshilik, rejısserlik, dra­matýrgtik talanty da bolǵan. Ope­radaǵy barlyq partııalardyń oryn­dalýynyń dybystyq erek­sheligine qaramaı, túgeldeı ózi aıtyp, kúlli keıipkerleriniń rólin de tól oryndaýda tamasha etip oınap shyǵatyn kórinedi. Mine, biz bilmeıtin Tólebaev tabıǵaty osyndaı edi.

Opynys

Bir ókinishtisi, shyǵarmashy­lyǵy sharyqtaý shyńǵa kóteril­gen shaǵynda ómiriniń tym kelte qaıyrylǵany. Kompozıtorlar odaǵyn basqaryp júrgen jyldary qazaqtyń kesek tulǵaly kompozıtory nebári 48 jasqa qaraǵan shaǵynda baqıǵa attandy. Bul – 1960 jyldyń 2 sáýiri bolatyn. Áýen álemi solaı qapyda qara jamyldy. О́miriniń sońynda sazger «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» operasyn jazýdy qolǵa alady. Alaıda mezgilsiz ajal jetip, ol jumysyn aıaqtap úlgermeıdi. Qııaldaǵy dúnıe arman kúıinde sóıtip short úziledi. Kompozıtordyń qazasyna qatysty búginde ekiushty pikirler kóp aıtylady. Áýelgi saldar, árıne, soǵys dalasynda jabysqan syrqatpen baılanystyrylady. Bireýler kólik apatynan ushyrap, máńgilik tynys taýypty dese, taǵy bireýler qastandyqtyń qur­­bany bolǵandyǵyn aıtyp qa­lady. Qalaı desek te, qa­zaqtyń mýzy­kalyq murasyn qaı­talanbas jaý­harlarymen ba­ıytqan kompo­zı­tordyń jumbaq qaza­synyń syry tek bir Allaǵa ǵana aıan. Al ólmeı­tin óneri – ulttyń máńgilik murasy.