– О́ńirde «Bastaý» jobasymen 4 myńnan astam jumyssyz ben ózin ózi kásippen qamtyǵan atyraýlyq kásipkerlik negizderine arnalǵan kýrstan ótti. Onyń 1058-niń jobasyn qarjylandyrýǵa 2,8 mlrd teńge baǵyttaldy. Onyń ishinde 522 qatysýshy 100 jáne 200 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde memlekettik granttar aldy. Iske asyrylǵan bıznes-jobalardyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵy, qyzmet kórsetý, saýda jáne óńdeý ónerkásibi salalaryna tıesili bolyp otyr, – deıdi «Atameken» UKP Atyraý óńirlik fılıaly bıznesti qarjylaı emes qoldaý bóliminiń basshysy Janargúl Jolamanova. – Sonymen qatar byltyr oblysta 29 jasqa deıingi jumyssyz jáne ózin ózi jumyspen qamtyǵan jastardy kásipkerlik negizderine oqytýdy kózdeıtin «Jas kásipker» jobasy iske asyryldy. Osy joba aıasynda oqytylǵan 600 adamnyń 308-ine jalpy somasy 155 mln teńgeniń granttary berildi.
Alaıda kásipkerliktiń keń qanat jaıýyna qolbaılaý bolyp, tunshyqtyrýǵa deıin aparatyn óreskel qadamdar áli de kezdesedi. Tipti mundaı jaıt kóp desek te bolady. Áıtpese «Atameken» UKP Atyraý oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary Sársenbaı Joldybaevtyń aıtýynsha, sońǵy jeti jylda 3500-den asa kásipker kómek suramas edi. Olardyń 1622-si óz bıznesin qorǵaýǵa qatysty ótinishin bergen. Fılıal sarapshylarynyń aralasýymen ótinishtiń 871-i kásipkerlerdiń paıdasyna sheshilip otyr. Shaǵyn jáne orta bıznestiń ókilderi tarıf belgileýge, tabıǵı monopolııalar men jer qatynastaryna, sondaı-aq memlekettik organdardyń is-áreketine, tipti olardyń áreketsizdigine shaǵymdanady eken.
– Keıde kásipkerlerge quqyǵyn qorǵaý úshin sotqa júginýine týra keledi. Máselen, 2018 jyly «Atameken» UKP-men birlese «Ásel» JShS-ne tıesili jer ýchaskesine jekemenshik quqyǵyn qorǵadyq. О́ıtkeni jergilikti atqarýshy organ tarapynan 2003 jyldan beri seriktestikke tıesili jer ýchaskesiniń jekemenshik quqyǵyna qatysty daý týyndaǵan edi. Al atalǵan seriktestik qosalqy sharýashylyqty ashý úshin 200 mln teńgeden asa qarjy jumsaǵan. Bul qarjynyń 50 paıyzdan astamy – banktik kredıtter. Palatanyń óńirlik fılıalynyń aralasýymen kásipkerdiń jer ýchaskesine qatysty zańdy quqyǵy qalpyna keltirildi, – deıdi S.Joldybaev. – Sondaı-aq kásipkerler «QazTransGazAımaq» AQ óndiristik fılıaly tarapynan gaz úshin negizsiz qarjy eseptelýine qatysty jappaı júgindi. Nátıjesinde, byltyr Energetıka mınıstriniń №241 buıryǵymen gazdy artyq tapsyrǵany jáne jetispegeni úshin aıyppuldar, kásipkerler úshin aldyn ala tólem alynyp tastaldy. Budan ekonomıkalyq tıimdilik 45 mln teńgeni qurady. Buǵan qosa Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigimen, Bas prokýratýramen, sondaı-aq Joǵarǵy Sotpen jasalǵan memorandýmdar sheńberinde bızneske kedergilerdi anyqtaý, joıý baǵytynda is-sharalar júzege asyrylýda. Búginde óńirlik fılıaldyń bastamasymen Atyraýda 10 laýazymdy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke, 12 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy.
Onyń aıtýynsha, jaqynda «MYRZA-HAN» JShS basshysy oblystyq taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy men qaýipsizdigin baqylaý departamentiniń áreketine shaǵym túsirgen eken. Buǵan sebep – atalǵan departamenttiń seriktestikke qatysty negizsiz qaýly shyǵarýy.
«Atameken» UKP óńirlik fılıalynyń sarapshylary ótinishtiń mán-jaıyna taldaý júrgizip, oblystyq taýarlar men qyzmetterdiń sapasy men qaýipsizdigin baqylaý departamentine hat joldady. Al departamenttiń jaýap hatynda koronavırýs ınfeksııasynyń órshýine baılanysty Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń tapsyrmasyna sáıkes, óńirge Nur-Sultan men Almaty qalalarynan epıdemıologtar men vırýsologtar jiberilgeni aıtyldy. Eki aptalyq jumys sapary barysynda kelgen mamandar jergilikti departamentpen birlesip, «Sovid-19» ınfeksııasyna testileý boıynsha zerthanalar men medısınalyq mekemelerdiń jumysyna monıtorıng júrgizipti. Tekserý qorytyndysymen «MYRZA-HAN» JShS qatysty seriktestik tarapynan medısınalyq taldaýlardy túsindirýdiń durys emestigine silteme jasaı otyryp, №56 qaýly shyǵarypty.
Alaıda Kásipkerlik kodeksiniń normalaryna sáıkes kásipkerlik sýbektisin tekserý qorytyndylary boıynsha qadaǵalaý jáne baqylaý organdarynyń ókili akt jasaqtaýy kerek. Al buzýshylyqtar anyqtalǵan jaǵdaıda ony joıý týraly nusqama shyǵarýy tıis. Osyǵan baılanysty óńirlik fılıal seriktestikke qatysty qaýly shyǵarýdy zańsyz dep sanaıdy.
Jalpy, óńir kásipkerlerin nendeı másele tolǵandyrady? Olarǵa qandaı kedergi jasalady? Máselen, óńirlik keńestiń múshesi Ǵıbrat Sársenovtiń málimetinshe, «Ulttyq ındýstrııalyq munaı-hımııa tehnoparki» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda 15 qatysýshy tirkelip otyr. Biraq munda «Polımer Prodakshn» JShS tek 1 jobany ǵana qolǵa aldy. Endi 4 joba júzege asyrylý satysynda tur. Bul – «KPI Inc.», «Karabatan Utility Solutions», «KLPE» jáne «Qazhımprodakshn» seriktestikteriniń jobalary.
– Al qalǵan qatysýshylar KPI, KLPE, KUS, Býtadıen jobalaryna tikeleı táýeldi bolyp otyr. Budan buryn arnaıy ekonomıkalyq aımaq quramyna qyzmettiń basqa túrlerimen aınalysatyn kompanııalardy (mashına jasaý, servıstik) qosý máselesi kóterilgen bolatyn. Alaıda bul másele tıisti mınıstrlikter tarapynan qoldaý tappady. Endi tikeleı sheteldik ınvestısııalardy tartý, jańa óndiristerdi uıymdastyrý jolymen ımportty almastyrýdy damytý maqsatynda arnaıy ekonomıkalyq aımaqta qyzmettiń basym túrleriniń tizbesin keńeıtý qajet, – deıdi Ǵ.Sársenov.
О́ńirlik keńes múshesi Marat Jaldekenovtiń aıtýynsha, Atyraýda qurylys ındýstrııasyn damytatyn kásiporyndar úshin ınertti sýsymaly qurylys materıaldaryn tasymaldaýǵa jeńildetilgen temir jol tarıfin engizý múmkindigin qarastyrý qajet. О́ıtkeni óńirde óndiriletin qurylys materıaldary óte tapshy. Qurylys materıaldarynyń deni ózge óńirlerden ákelinedi.
– Taýarly beton shyǵarýǵa qajetti sement Mańǵystaýdan, al qıyrshyq tas pen PGS kórshiles Aqtóbe oblysynan tasymaldanady. Aqtóbede qıyrshyq tastyń bir tonnasy 1800 teńge, al Atyraýda onyń baǵasy 6 myń teńgege baǵalanyp otyr. «Qazaqstan temir joly» AQ qyzmeti tonnasyna 3600 teńgeni quraıdy. PGS-ti tasymaldaýda da osyndaı ahýal qayptasqan. Aqtóbede MAB tonnasy shamamen 600 teńge, al bizdegi quny – 4250 teńge, temirjoldyń qyzmeti – 3300 teńge. Osydan keıin ónimniń baǵasy sharyqtap shyǵa keledi. Sol sebepten, kásipkerlerdiń qurylys ındýstrııasyn damytýǵa qyzyǵýshylyǵy joq. Jergilikti qurylys materıaldarynyń sapasy ımporttalǵan ónimdermen básekelestikke tótep bere alar emes. О́ńirdegi qum ken oryndary qurylys materıaldaryn óndirýshiler usynatyn standarttar men normalarǵa sáıkes kelmeıdi, – deıdi M.Jaldekenov.
Al Qarshyǵa Jaýymbaevtyń pikirinshe, óńirdegi balyq salasynyń problemalaryn oń sheshýdiń bir ǵana joly bar. Bul – osy salany sýbsıdııalaý.
– Bizdiń oblysta 19 tabıǵat paıdalanýshy jumys isteıdi. Olar jyl ishinde tabıǵı mekendeý ortasynan 8 myń tonnadan astam balyq aýlaıdy. Biraq ókinishke qaraı, jyldan-jylǵa kvotany ıgerý úshin balyq aýlaý men balyqty óńdeý máselesinde qıyndyq týyndap tur. Bul balyq aýlaý quraldary men kemelerdiń ábden tozýyna baılanysty bolyp otyr. Osyǵan oraı keme parkin, balyq ónimderin óńdeýge arnalǵan jabdyqty jańartý qajettigi týyndaıdy, – dep esepteıdi Q.Jaýymbaev. – Sebebi kemeler de, balyq aýlaý quraldary da 70%-ǵa tozǵan. Osy salany sýbsıdııalaý sheshimin tapsa, balyq aýlaýdyń tıimdiligi 50%-ǵa artýy múmkin. Eń bastysy, biz ózen men teńizde balyq aýlaý qaýipsizdigin saqtaý máselesin sheshe alar edik.
О́ńirlik keńestiń taǵy bir múshesi Ásel Jolmuqanova Jaıyq ózeniniń saǵasynda túp tereńdetýdi júıeli júrgizý qajettigin qozǵap otyr. О́ıtkeni qazir Jaıyq-Kaspıı kanaly arqyly júk barjalary júre almaıdy.
– Bul kanal arqyly júk barjalarynyń ótýi úshin kem degende 2 metr tereńdik kerek. Kanal túbin tereńdetý jumystaryn júrgizý Iranǵa tiri qoıdy eksporttaýǵa, Qarabatandaǵy gaz-hımııa men Teńiz jobasyna qajetti aýyr júkterdi qabyldaýǵa múmkindik beredi. Qazir yńǵaıly teńiz porty tek Aqtaýda ornalasqan. Al bul taǵy da jerústi kóligi logıstıkasynyń baǵasyn kóterip jiberedi. Osy joba balyqtyń Jaıyq ózenine erkin kelýine, sondaı-aq keme qatynasyna oń áser eter edi. Jalpy, ekonomıkanyń barlyq salasy úshin sý kóliginiń áleýeti arta túsedi. Demek, bul joba óńirde týrızmdi damytýǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimderin sý kóligimen eksporttaýǵa, Kaspıı teńizi arqyly basqa elderge júk tasymaldaýǵa jol ashady, – deıdi Á.Jolmuhanova.
Atyraý oblysy
