Osynaý aýyr syn saǵattardyń kýási bolǵan, ótken jyly júz jasqa kelip dúnıden ozǵan mańǵystaýlyq Nahý Baqtybaıuly bylaı degeni bar:
– Biz 1943 jyldyń qańtar aıynda Harkovke taıaý jerdegi Sokolovo selosynda soǵys qımyldaryn jasap jattyq. Birde batalon komandıriniń buıryǵymen eki-úsh jaýynger tańda birneshe shaqyrym jerdegi orman ishindegi «dala kýhnıasynan» tamaq ákelýge janushyra attandyq. Biraq tań atar-atpastan bizdiń shepke nemis tankileri, jaıaý áskerin qalqalaı otyryp kútpegen jerden shabýyl jasaǵanyn bildik. Kelsek bizdiń okopta tiri jan qalmapty. Bir batalon solaıymen joq. Jaý tankileri bizdiń jaýyngerlerdi tabandarymen taptap kete barypty. Men qasymdaǵy jerlesim, shetpelik Qońyr degen jigitti izdedim. Biraq ólikterdiń ishinde joq bolyp shyqty. Tutqynǵa túsip qalǵan bolar dep topshyladym. Sol joqtan joq, kóz jazyp qaldym. О́li-tirisin búgingi kúnge deıin bilmeı kelemin.
Nahý kórgenin qalt jibermeıtinin, estigenin umytpaıtyn adam edi. Joǵarydaǵy áńgimeni, qapyda aıyrylyp qalǵan jaýynger joldasy Qońyr týraly onyń Qaraqııa aýdany, Jetibaı kentinde turatyn balasy Tilekbaı Qońyrovqa aıtqan.
Sol Tilekbaımen oıda-joqta biz ótken jyly sáýir aıynda kezdese qaldyq. Sary óńdileý kelgen, qaıyń deneli, suıyqtaý qara qasty, sózi ustamdy aqsaqal oqtyn-oqtyn ázil shyny aralas qýaqylana da sóıleıdi.
– Tileke, sizge bir alys jaqtan habar boldy degen uzyn arqan habarmen keldik.
– Ol ras. Taıaýda osy Jetibaıdaǵy bir qaryndasym eki keshtiń arasynda qýana kúlip kele qaldy.
– Aǵa, sizdiń ákeńizdi ınternet arqyly kórip bildim. Internet bylaı dep saırap tur: «Qazbaev Qońyr 1896 jyly jyly týǵan. Áıeli Qazbaeva Jubatqan 1916 jyly týǵan. Germanııanyń Gannover qalasyndaǵy Shatalag ÝIS konslageri, tutqyn №47009. О́lgen jyly 1943 jyly 19 mamyr» dep jazylyp, sýreti qosa berilipti.
Marqum anam aıtyp otyrýshy edi. Ákeńniń óli-tirisi týraly, eń bolmasa «habarsyz ketti» degen de bir aýyz habar da bolǵan joq deıtin. Men ákem maıdanǵa ketkende bir jarym jasta ekenmin. Biraq úmitsiz shaıtan degendeı ómir boıy ishteı kútip júrdim. Ákem sýretinde óńi júdeý, júzi túnerińki, saqal-murty, shashy ósip ketken, ústindegi óziniń áskerı kıimi sııaqty. Konslagerde úlkeıtilip jazylǵan tutqyndyq nomerin qolyna ustap otyr. Biraq qalaı qaıtys bolǵany týraly jazylmaǵan.
Birazǵa deıin kózimniń jasy irkilip, ákem tirilip kelgendeı boldym. Bir mal sadaqa jasap, arýaǵyna baǵyshtap quran oqyttym. Sonaý Germanııaǵa ákem jatqan jerdi izdep barýǵa ózim syrqatpyn. Jasym qazir 76 da.
Aıtpaqshy, Germanııanyń kartasyn qarap shyqtym. Gannover Germanııanyń batysyndaǵy qala Leına degen ózenniń boıynda eken. Soǵys jyldarynda mal sharýashylyǵymen, egistikpen shuǵyldanǵan kórinedi. Ákem Shetpedegi burynǵy «Ushqyn» sovhozynda mal baqqan.
Atylsa da, asylsa da, árbir tutqynǵa qysqasha bir ómirbaıany men sýretin qosa anyqtamalyq qujat jasaqtaý, onyń muraǵatqa saqtalýy tutqyndar urpaǵynyń ardagerler dereginen habardar bolýǵa septigin tıgizdi.
Mine, meniń ómir boıy kútken ákem týraly bar bilgenim osy dep, Tilekbaı Qońyrov aýyr kúrsindi.
Allabergen Qonarbaev,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Aqtaý
