Osyndaı adam janyn gúldendiretin, sátti ister kezek-kezegimen sabaqtalǵan ońdy sharýalar tabıǵaty tamyljyǵan Sandyqtaý óńirinde de júıeli júzege asyrylýda. Aýyl ajary syrtqy ásemdiktiń kelbetine ózgeshe óńdi saltanat ústep, shyraıy kelgen óńirdiń bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, yntymaqpen uıysyp, aýyz birligin arttyryp, yrysty eńbek etip jatqan kópultty turǵyndaryna tyń serpin berýde.
– Bıyl aýyz toltyryp aıtatyn kóptegen is-shara júzege asyrylýda, –deıdi aýdan ákimi Asqarbek Úısimbaev, – aýdan ortalyǵyndaǵy aýrýhana, mektepter jóndelip, balalardyń oıyn alańdary salyndy. Ásirese kópten beri kóńil aýdarylmaı kelgen aýyldaǵy mádenıet oshaqtary qamqorlyqqa alynyp otyr. Endigi bir másele aýdan ishindegi joldardy jóndeý. Ánsheıinde Býrabaı men Zerendiniń tabıǵı sulýlyǵy talaıdy tańǵaldyrady dep jatamyz. Ol ras. Biraq adam aıaǵy sırek tıetin Sandyqtaýdyń tumsa tabıǵaty esh jerden kem emes. Ný orman da, sýy taza, móldir kól de bar. Jetpeı turǵany jol ǵana. Eger jol salynbasa, qansha ajarly, sulý bolsa da jetýi qıyn jerdegi tabıǵat aıasyna eshkim týrısterge laıyqtap oryn salmaıdy ǵoı. Jol salyp bersek, týrızmdi damytýǵa atsalyspaq bolyp bilegin sybanyp otyrǵan kásipkerler jetkilikti.
Aýdan ákimi aıtsa aıtqandaı, mádenıet salasynda mándi is atqarylypty. Sonyń biri Mádenıet aýylyndaǵy mádenıet úıi. Kúrdeli jóndeý jumysyna «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde respýblıkalyq bıýdjetten 43 mln teńge qarajat bólingen. Konkýrsty «KazDamuLeaders» seriktestigi utyp alyp, kúni buryn mejelengen josparǵa sáıkes mádenıet úıiniń eski shatyry jańasymen almastyrylyp, qabyrǵasy qaıta sylanǵan. Tóbeni de jańa zaman talabyna saı ádemilep qaıta jaýypty. Tozyǵy jetken elektr jelisi aýystyrylǵan, jaryq beretin qurylǵylar jańasymen almastyrylǵan. Jumystyń birshama sapaly atqarylǵandyǵy kózge kórinip tur. Kópten kúrdeli jóndeý kórmeı, bıylǵy qamqorlyqtyń nátıjesinde kórki kirip, jutynyp turǵan mádenıet úıiniń ishi kirse shyqqysyz. Burynǵy eski eden endi keramogranıtpen jabylǵan. Jańa qazandyqpen qosa, jylý júıesi de jańartylǵan. Mádenıet úıiniń kire berisi aýyl adamdaryn óziniń tartymdylyǵymen shaqyryp turǵandaı. Osyndaı jumys Veseloe aýyldyq mádenıet úıinde de júrgizilgen. Respýblıkalyq bıýdjetten joǵaryda atalǵan baǵdarlama boıynsha 88 mln 744,5 myń teńge qarajat bólinip, jumysty «Daıana-servıs» seriktestigi atqarǵan. Bul jerde de tozyǵy jetken shatyr alynyp, jańa metall shatyrmen kómkerilgen. Mádenıet úıiniń tóbesi jylý shyǵarmaıtyn jańa materıaldarmen qaptalyp, qymtalyp, ishki qabyrǵalar qaıtadan sylanǵan. Tóbe de jańartylyp, jaryq beretin elektr qurylǵylary almastyrylǵan. Burynǵy eskirgen esik-tereze alynyp tastalyp, ornyna sýyqqa shydamdy, ashylyp-jabylýy ońaı plastıkalyq terezeler ornatylypty. Burynǵy syqyrlaýyq eden jańartylǵan. Eki birdeı qazandyq ornatylyp, jańa jylý júıesi tartylǵan. О́rtke qarsy dabyl belgisi ornatylǵan. Mádenıet úıiniń tóńiregi tap-tuınaqtaı etilip jınalyp, kóztartarlyqtaı abattandyrylypty.
Balkashıno aýylyndaǵy «Saryarqa» mádenıet úıi de kórki kóz tartarlyqtaı bolyp jańǵyryp qaldy. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde 14 mln 763,7 myń teńgege burynǵy ondýlınmen qaptalǵan shatyr jańasymen jańartyldy. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, tóbesi sapaly, jyly materıaldarmen muqııat qymtalǵan. 8 mln 64,0 myń teńgege mádenıet úıiniń ishki jylý júıesi jańǵyrtyldy. Tozyǵy jetken jylý batareıalary jańasymen almastyryldy.
– Aýyl turǵyndary mádenıet úıiniń jóndelgenine asa rızashylyǵyn bildirip jatyr, – deıdi mádenıet úıiniń ekonomısi Vladımır Knak, – bizdegi barlyq mádenı sharalar osy jerde ótkiziledi ǵoı. Bul jer el ishindegi san sharýaǵa uıytqy bolatyn, memleketimizdiń ishki saıasatyn buqara halyqqa jetkizetin oryn. Sondyqtan, jaıly bolǵany jaqsy. Jóndeý jumystary kezinde jergilikti alty adam jumysqa tartylyp, jalaqy alyp qýanyp qaldy. Ol da bolsa sep.
Buryn aýyl turǵyndary tarapynan mádenıet úıiniń sýyqtyǵy týraly shaǵym jıi aıtylsa, kúrdeli jóndeýden keıin mundaı kemistikterge jol berilmeıdi. Ishki árlendirý jumystary da talapqa saı. Sahna da kóz tartarlyq etip jańartylǵan. Kireberis dálizben qosalqy bólmeler de jóndeýden ótkizilgen. Mádenıet úıiniń aldyna shaqpa tastar tóselgen. Qazir aýyldaǵy mádenıet pen ónerdiń altyn uıasy uqypty qurylysshynyń qalaǵynan jańa shyqqandaı atshaptyrym jerden kóz tartyp, menmundalap tur.
Aýdan turǵyndary úshin aýdandyq ortalyq aýrýhananyń kúrdeli jóndeýden ótkizilýi aıta qalarlyqtaı qýanysh boldy. Bas aýyryp, baltyry syzdaǵandar endi zaman talabyna tolyq jaýap beretin keń de jaryq aýrýhanada em-dom alady. Aýdandaǵy densaýlyq saqtaý salasynda 37 dáriger men 173 kishi medısına qyzmetkerleri jumys isteıdi. Aýdan halqy jaman tumaý bas kóterip, órship turǵan kezde jan aıamaı jumys istegen aq halatty abzal jandardyń aq adal eńbegine dán razy. Dárigerlerge de táp-táýir kómek kórsetilip jatyr eken. Turǵyn úı alýlaryna 11 929 500 teńge kólemindegi qarjy ósimsiz nesıe retinde qarastyrylǵan. Úsh mamanǵa 820,700 teńge kótermeaqy tólenipti. Endi mine, sol dárigerlerdiń adam janynyń arashashysy bolýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzylyp otyr. Qazir aýdandyq aýrýhananyń kúrdeli jóndeý jumystarynyń sońǵy túıini júzege asyrylýda. Aýrýhana ǵımaratymen qosa kólikteri turatyn oryn da jóndeýden ótkizilýde. Bul maqsatqa «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy boıynsha «Qazbaılyq Astana» seriktestigimen arnaıy kelisimshart jasalyp, 480 mln 837,5 myń teńge qarajat jumsalǵan. Aýrýhana aýlasy kógaldandyrylyp, jańadan asfalt jamylǵy tóselgen. Ǵımarattyń shatyry jańadan jabylǵan. Esik-tereze de jańartylǵan. Balalar, terapııa bólimsheleri kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Qazir bar jumys tyńǵylyqty atqarylyp, aıaqtalyp keledi.
Memlekettik baǵdarlamalardyń jaqsylyq sharapaty mektepke deıingi mekemelerdi de qamtyǵan. Máselen, aýdan ortalyǵyndaǵy «Mıras» balalar baqshasyna «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy sheńberinde 43 mln teńge kóleminde qarajat bólingen. Aýqymy mol jumysty «EvrostroıservısKókshe» seriktestigi tap-tuınaqtaı etip atqaryp otyr. Olar aldyn ala mejelengen jospar boıynsha balalar baqshasynyń tóbesin almastyrdy, terezeler jańartyldy. Mekeme mańaıyndaǵy balalardyń oıyn alańdary men joldar jóndeldi. Barlyq esikter jańartyldy. Sonymen qatar jylý berý júıesi de jańadan salyndy. Eki qabatty ǵımarattyń qabyrǵalary qaıtadan sylanyp, oqtaı túzý keıipke endi. Elektr qýatyn taratatyn júıe de jańasymen almastyryldy.
Jalpy, balalarǵa degen qamqorlyq jalǵyz bul ǵana emes, Balkashın aýyldyq okrýgi bul baǵytta aıta qalarlyqtaı birqatar sharýany júzege asyryp otyr. Aýyldaǵy fýtbol alańyn jóndeýge 12 817 777,28 teńge qarajat bólinip, tolyq ıgerildi. Qazir aýmaǵy at shaptyrym fýtbol alańy balalardyń kózqýanyshyna aınalǵan. Taǵy bir balalar oıyn kesheni jańǵyrtylǵany bul oraıdaǵy ıgilikti istiń aýmaǵyn keńeıtip otyr. Oǵan da 6 968 888,64 teńge qarajat jaratylǵan. Osy baǵyttaǵy sózimizdi taǵy da naqty derekpen tirilte túsetin bolsaq, bir ǵana osy aýylda balalar alańdaryna árqaısysynyń quny 471 110,24 teńgeni quraıtyn tórt keshen ornatylǵanyn aıta ketken lázim.
Aýdandyq kitaphana da memleket qamqorlyǵynyń nátıjesinde sáýleli keıipke engen. 1932 jyly salynǵan kóne ǵımaratty kúrdeli jóndeý úshin 19 mln 680 myń teńge qarajat bólinip, ishki qabyrǵasy jańadan sylanyp, syrlanyp, áktelgen. Terezeleri jel ótpesteı etip bekitilgen. Esik pen tóbe jańǵyrtylǵan.
– Otyz myń kitap qory bar, – deıdi kitaphanashy Hanazııa Qoıanbaıqyzy, – jyl saıyn gazet-jýrnaldarǵa jazylamyz. 400-ge jýyq oqyrmanymyz bar, olar ásirese balalar ádebıetin, tarıhı-tanymdyq shyǵarmalardy suraıdy. Jergilikti bıýdjetten jańa ádebıetterdi alýǵa qarajat bólinip turady.
Aýdan ortalyǵyndaǵy ahýal osylaısha kóp-kórim jaqsaryp qalsa, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardyń óńi kirip qalǵandyǵyn ekpin túsirip aıta ketken jón. Máselen, ótken jyly Birlik aýyldyq okrýgine qarasty Arbýzınka aýylynda «Balapan» balalar baqshasy ashylǵan bolatyn. Sóz arasynda bul aýyldaǵy tuńǵysh mektepke deıingi mekeme ekenin eske salǵan lázim. Aýyl turǵyndaryna osyndaı qýanyshty «1 maı» seriktestiginiń basshysy, belgili mesenat Magomed Abýevtiń jasap otyrǵanyn eskersek, memlekettik baǵdarlamalar arqyly sáni kirip, sáýleti arta túsken óńirdiń óńiniń jaqsarýyna jergilikti qaltaly azamattardyń da úles qosyp otyrǵandyǵy belgili bolar edi. Qazir bul eldi mekende «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy sheńberinde sport alańy salynǵan.
Mine osylaısha, týǵan eldiń tósi memleket qamqorlyǵymen qaıta túlep, aıryqsha ádemi keıipke ıe bolyp, gúldene túsýde. Tabıǵaty kórgen jannyń kózin súısindirip, kóńilin toǵaıtatyn syrly da nýly, syrbaz da saltanatty Sandyqtaýdyń saıyn dalasy sáýlelenip, ajarlanyp keledi.
Aqmola oblysy,
Sandyqtaý aýdany
