Jańa Jibek joly – Qazaqstan qaryshtaýynyń kepildi sharty

Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda eki kúnge sozylǵan «Qazaqstan – Jańa Jibek joly» atty II halyqaralyq kóliktik-logıstıkalyq forým óz jumysyn aıaqtady. Oǵan Eýroodaq pen TMD-nyń 300-den astam iri kóliktik-logıstıkalyq kompanııalarynyń basshylary qatysty.

Bul forýmnyń mańyzyn túsindirý úshin áńgimemizdi azdap ta bolsyn kóne tarıhtan bastaǵanymyz jón sekildi. Osydan úsh jarym myń jyldaı ýaqyt buryn paıda bolyp, basyn Qytaıdan alyp, birneshe baǵyt boıyn­sha Ortalyq Azııa jerin kóktep ótip, Parsy, Vızantııa, Iran, Kavkaz, Eýropa elderimen halyqaralyq saýdanyń óristeýine ólsheýsiz áser etken kóne Jibek joly bizdiń óńirdiń damýynda da basty qozǵaýshy kúshterdiń biri bolǵany anyq.

Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda eki kúnge sozylǵan «Qazaqstan – Jańa Jibek joly» atty II halyqaralyq kóliktik-logıstıkalyq forým óz jumysyn aıaqtady. Oǵan Eýroodaq pen TMD-nyń 300-den astam iri kóliktik-logıstıkalyq kompanııalarynyń basshylary qatysty.

Bul forýmnyń mańyzyn túsindirý úshin áńgimemizdi azdap ta bolsyn kóne tarıhtan bastaǵanymyz jón sekildi. Osydan úsh jarym myń jyldaı ýaqyt buryn paıda bolyp, basyn Qytaıdan alyp, birneshe baǵyt boıyn­sha Ortalyq Azııa jerin kóktep ótip, Parsy, Vızantııa, Iran, Kavkaz, Eýropa elderimen halyqaralyq saýdanyń óristeýine ólsheýsiz áser etken kóne Jibek joly bizdiń óńirdiń damýynda da basty qozǵaýshy kúshterdiń biri bolǵany anyq.Joldyń qazirgi Qazaqstan aýmaǵyn basyp ótetin silemderiniń boıynda basynda kóptegen beketter paıda bolyp, artynan olar qalalarǵa aınalǵan edi. Jol ǵasyrlar boıy Ortalyq Azııa halyqtaryn basqa óńirlermen baılanystyrýda úlken qyzmet atqaryp turdy.

Alaıda, HIV-HV ǵasyrlarda Batysta, sonyń ishinde Ispanııa, Portýgalııa, Uly­brıtanııa sekildi qurlyqtyń shetinde, teńizdiń ótinde ornalasqan elderde kompas pen kartanyń oılap tabylyp, keme qurylysynyń órken jaıýyna baılanysty qurlyqtardy bir-birimen baılanystyratyn sý joldary ashyldy da, osy qubylys kóne Jibek jolyna óz kóleń­kesin túsire bastady. 1453 jyly túrik­ter Konstantınopoldi ba­syp aldy da, olar qurǵan Osman ımperııa­sy endi Eýropadan Azııaǵa baratyn qurlyqtaǵy saýda joldarynyń barlyǵyna óz baqylaýyn ornatty. Osy jaǵdaı Osman ımperııasymen qyrǵı-qabaq qarym-qatynastaǵy eýro­palyqtardy basqa óńirlerge teńiz jáne muhıt arqyly shyǵatyn joldardy izdestirýge májbúr etti. Bul úderistiń sońy álemde Por­týgalııa men Ispanııa sekildi jańa teńiz der­javalarynyń paıda bolýymen aıaqtaldy.

Qandaı jol bolmasyn, ol – ómir óze­gi. Syrtqy álemmen jol qatynasyn qalyp­tastyra bilgen el qashanda bolmasyn ózge­lerden ozyq damıdy. Máselen, qazirgi kúni 10 mln. adamdy quraıtyn portýgaldardyń tilinde úsh qurlyqtyń – Eýrazııanyń, Afrıkanyń, Ońtústik Amerıkanyń 200 mıllıonnan astam adamy sóıleıdi. Bul neniń áseri? Bul Portýgalııanyń osydan 5-6 ǵasyr bu­ryn úlken teńiz derjavasyna aınalyp, saıa­hatshylarynyń jańa teńiz joldaryn ashyp, Amerıka men Afrıkadaǵy kóptegen elderdi otarlaýynyń jáne sol elderden altyn tasyp, baıýynyń áseri.

Bizdiń qazaqta «Bireýdiń baǵy – bireýdiń sory» degen maqal bar. Osy maqaldy kóne Jibek jolyna da qatysty qoldanýǵa bolar edi. Jańa teńiz joldarynyń ashylýy onyń boıyndaǵy tirshiliktiń saıabyr tartýyna kóp áser etti. Áıtpese, osydan myń jyldaı buryn bizdiń Qazaqstan aýmaǵynda 200-ge tarta saýda jolyndaǵy qalalary bolǵandyǵyn, olardyń basym kópshiligi Jibek jolynyń boıynda ornalasqandyǵyn biz basqa elderge áli de belgisizdeý bolyp kele jatqan ózimizdiń kóne tarıhymyz arqyly jaqsy bilemiz. Tipti, joǵarydaǵy faktiniń qazaq-keńes ensıklopedııasynda tirkelgendigin aıta ketsek artyq bolmas. Keńes ókimeti kezinde basqa elderge qaraǵanda Qazaqstan aýmaǵynda kóne qazba eskertkishteriniń molynan tabylýy, qazir de osyndaı úderistiń jalǵasa túsýi sonyń taǵy bir aıǵaǵy. Endi, mine, sol kóne Jibek jolyn qaıta qalyptastyrý máselesi qaıta bastaý aldy. Táýelsiz Qazaqstan onyń úlken izdeýshisi bolyp otyr.

Iá, osydan jıyrma jyldan astam ýaqyt buryn Qazaqstan óz táýelsizdigin alyp, derbes memleket retinde jeke shańyraq qurǵan kezden bastap Elbasymyz Nursultan Nazarbaev sol kóne Jibek jolyn jańa qyrynan qaıta tiriltý máselesin aldyna strategııalyq maqsattardyń biri retinde qoıǵan-dy. О́ıtkeni, elimiz qazirgi adamzattyń úlken suranysyna ıe bolyp otyrǵan neshe túrli shıkizat kózderine óte baı. Onyń ústine bizdiń alyp dalamyz qarqyndy damý jolyna túsken Qytaı eli men Eýropanyń ortasynda ornalasqan. Sóıtip, Qazaqstan óz táýelsizdigine ıe bolysymen, qos qurlyqtyń ortasyndaǵy altyn kópirge aınalý maqsatynda avtokólik jáne temirjoldaryn salyp, munaı men gaz qubyrlaryn tarta bastady. Bizdiń bolashaǵymyz úshin óte zor mańyzy bar bul istiń týyndaý sebebin Elbasymyz óziniń «Qazaqstan ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası jedel jańarý jolynda» atty halyqqa Joldaýynda bylaısha atap kórsetti: «HV ǵasyrdyń sońyna deıin Ortalyq Azııa álemdik ekonomıkanyń mańyzdy óńiri bolyp keldi. Bizdiń óńirimiz Shyǵys pen Batysty jalǵap jatty. Halyqtar aýmaqtar men ulttarǵa bólingen joq. Jibek jolynyń saıabyr tartýy Ortalyq Azııany mesheý shet aımaqqa aınaldyrdy. Táýelsizdik alǵanymyzdan keıin sońǵy 500 jylda alǵash ret bizdiń óńirimiz álemdik ekonomıka úshin qaıtadan mańyzǵa ıe boldy. Biz ózimizdiń tranzıttik múmkindikterimizdi nyǵaıtyp kelemiz. Álemdik naryqqa baǵaly taýarlar – munaı, gaz, ken, aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn shyǵaratyn óńirge aınala bastadyq. Qazirdiń ózinde shamamen kóne Jibek jolynyń boıymen ótetin HHI ǵasyrdyń jańa munaı-gaz qubyrlarynyń, avto jáne temir joldarynyń sulbalary aıqyndala bastady», dedi.

Elbasynyń osy sózi bizdegi jedel júrip jatqan demografııalyq, mıgrasııalyq, ýrbanızasııalyq jáne basqa da ózgeristerdiń negizgi sebebi men tereń mánin barynsha dóp basyp, ashyp tur dep oılaımyz. Qazaqstanǵa – Batys pen Shyǵystyń ortasynda altyn kópir bolýǵa ábden laıyq osynaý baıtaq óńirge táýelsizdiktiń kelýi san ǵasyr buryn úzilip ketken halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq baılanystyń úlken arnasyna qaıta jan bitirip qana qoımaı, onyń jańa sıpatta jan-jaqty damýyna jol asha bastady.

«Uly Jibek jolyn» qaıta jańǵyrtý ıdeıasyn Elbasy Nursultan Nazarbaev shetel ınvestorlarymen ótken 25-plenarlyq otyrysta qaıta kóterip, onyń mańyzdylyǵyna erekshe toqtalǵan edi. Keshegi kúnderi Asta­nadaǵy Táýelsizdik saraıynda ótken II Halyqaralyq kóliktik-logıstıkalyq bıznes-forýmdy Elbasy ıdeıasynyń halyqaralyq deńgeıde júzege asa bastaýynyń jáne halyqaralyq bıznes qoldaýyna ıe bolýynyń bir mysaly retinde qarastyrýǵa bolady.

Dóńgelek ústel pishininde ótken mańyzdy jıyn betasharynda «Qazaqstan – Jańa Jibek joly» beınerolıgi kórse­tildi. Alǵashqy sóz kezegin alǵan Qazaq eliniń Úkimet basshysy Serik Ahmetov Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń forým qatysýshylaryna joldaǵan jedelhatyn oqyp berdi. «Qazaqstanda mundaı úlken aýqymdaǵy kóliktik-logıstıkalyq forýmnyń ótkizilýi – Shyǵys pen Batys­ty baılanystyrǵan órkenıettiń basty sımvoly – Jańa jibek jolynyń órken­deý úderisiniń aıtýly oqıǵasy. Bizdiń memleketimizdiń jaǵrafııalyq ornalasý ereksheligin jáne Eýrazııa keńistiginde taýar aǵynyna qolaıly negizgi baǵdarlardy eskere otyryp, Qazaqstandy iri isker tranzıttik hab retinde qalyptastyrý boıyn­sha bastama jasaldy. Osy baǵyttaǵy aıqyn maqsattardy sátti júzege asyrý bizdiń memleketimizge álemniń meılinshe damyǵan 30 eliniń qataryna qosylýy úshin senimdi ınfraqurylymdyq irgetasyn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan ekonomıkasynyń serpindi damýy, keń kólemdi ındýstrııalandyrý jáne óndiristi jańǵyrtý syrtqy ekonomıkalyq baılanystardy jetildirýmen qatar, elimizdiń tranzıttik-kóliktik áleýetin kúsheıtýge yqpal etedi. Bul baǵyttaǵy mańyzdy qadam retinde QTJ negizinde Qazaqstan – Jańa Jibek joly baǵdarlamasynyń bazalyq operatory – halyqaralyq deńgeıdegi ulttyq kóliktik-logıstıkalyq kompanııanyń qurylýyn atar edik. Qarqyndy jahandaný jaǵdaıynda kólik salasy bizdiń elimiz úshin jáne jalpy Eýrazııa aımaǵy úshin ekonomıkalyq ósimniń mańyzdy alǵysharttarynyń birine aınalýda. Sondyqtan, forým sheńberinde talqyǵa salynatyn ıdeıalar men jobalar halyqaralyq kóliktik-logıstıkalyq júıeni jetildirýge jańa serpin beretinine senimdimin. Jemisti jumys tileımin!» delingen eken Elbasy hatynda.

Sondaı-aq, Serik Ahmetov delegattardy Qazaqstan Úkimeti atynan da ekinshi halyqaralyq bıznes-forýmnyń ashylýymen quttyqtap, Eýrazııalyq kóliktik-lo­gıstıkalyq júıege qyzyǵýshylyq tanyt­qan barlyq qatysýshylardyń basyn qosý úshin kópjaqty qatynastardyń qaǵıdattaryn jasaqtaýdyń úlken mańyzy bar ekendigin atap kórsetti. Alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin el Úkimetiniń 2020 jyl­ǵa deıingi aralyqta respýblıkalyq kó­lik júıesiniń ınfraqurylymdaryn damytý baǵdarlamasy ázirlengendigin, búgin­gi kúni teńiz porty men áýejaılar ınfra­qurylymyn biriktiretin biryńǵaı kóliktik-logıstıkalyq aktıvter keshenin qalyptastyrý sharalary júzege asyrylyp jatqandyǵyn, jańa avto jáne temirjoldar salyný ústinde ekendigin jetkizdi.

Forýmnyń «Jańa Jibek joly – ǵalamdyq tranzıt draıveri» atty I sessııa­synda sóz alǵan «Qazaqstan temir joly» UK» AQ prezıdenti Asqar Mamın forým qonaqtaryn osy kompanııa atynan quttyqtaı kele, «Qazaqstan – Jibek joly» jobasy Eýrazııa qurlyǵyna júk aǵynyn tartýǵa negizdelgen halyqaralyq deńgeıdegi kóliktik-logıstıkalyq júıeni qurýdy maqsat etetindigin, osy maqsatqa qol jetkizý úshin qazirgi kúni Qazaqstanda joldardy jańǵyrtý isi keń kólemde jáne qarqyndy túrde júrip jatqandyǵyn aıtyp ótti. Asqar Mamınniń atap kórsetkenindeı, 2014 jyly salynyp, paıdalanylýǵa beriletin jańa temirjol jelileriniń jalpy uzyndyǵy 2,5 myń shaqyrymdy quramaq.

Ulttyq temirjol kompanııasynyń prezıdenti ústimizdegi jyldyń sońyna deıin Qazaqstanda birinshi ret qurlyq-teńiz júk kompanııasy qurylatyndyǵyn, al kelesi jyldyń sońynda Aqtaý teńiz portyn keńeıtý jobasy aıaqtalatyndyǵyn, sonymen qatar áýejaılar ınfraqurylymy jańǵyrtylyp, osy jumystardyń nátıjesinde aldymyzdaǵy eki jyldyń ishinde jekemenshik sektordyń qatysýymen A jáne V sanatty kóliktik-logıstıkalyq ortalyqtar júıesi tolyqtaı jasaqtalatyndyǵyn jetkizdi.

– Qazaqstannan tysqary jerlerde de qazaqstandyq eksportty alǵa jyljytý maq­satynda kóliktik-logıstıkalyq keshen­der júıesi de qalyptastyrylý ústin­de. Máselen, Ortalyq Eýropaǵa, Baltyq jáne Qara teńiz aımaqtaryna, Parsy shyǵanaǵyna shyǵý jobalaryn qarastyrǵan termınaldyq ınfraqurylym Qytaıdyń batys bóliginde, Lıanıýngan portynda salynbaq. Qazir jalpy uzyndyǵy 2787 shaqyrymdy quraıtyn «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtojolynyń qurylysy salynýda, ol 2015 jyly aıaqtalmaq. Sóıtip, 2020 jylǵa deıin logıstıkalyq aktıvter men kólik ınfraqurylymyn damytýǵa jáne jańǵyrtýǵa 60 mlrd. AQSh dollarynan astam ınvestısııa quıylmaq, – dedi Asqar Mamın. Sonymen qatar, ol qazir bızneske jańa kólik ónimin usynyp otyrǵandaryn, onyń ereksheligi poıyzdy jasaqtaý tehnologııasynda ekenin, ıaǵnı, qazirgi qoldanystaǵy «platforma konteınerdi kútýde» ustanymynan erek, «platforma yńǵaıyna qaraı konteıner partııasyn jasaqtaý» ekenin aıtyp ótti.

Bas temirjolshy óz sózinde termınaldyq óńdeý jumystaryn júrgizý jáne konteı­nerlik tasymaldaý isine operatorlyq ete­tin birikken kóliktik-logıstıkalyq kom­panııa qurýdyń erekshe mańyzyna toq­talyp ótti. О́ıtkeni, bul jańa kompanııa óz qyzmetiniń aıasynda Qazaqstan, Re­seı, Belarýs temir joldarynyń baǵa saıasaty men sapa standarttaryn bir izge salyp, biryńǵaı tehnologııa negizinde «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha jumys isteıtin birortalyqtandyrylǵan qyzmetter kórsetetin bolady. Sóıtip, ol Azııa men Eýropa arasyndaǵy júk qatynasynyń jedeldeýine aıtarlyqtaı yqpal etetin bolady. Konteınerlik júkterdi teńiz kóliginen temir jolǵa tıeýge múmkindik beredi. Osyǵan sáıkes bul jańa kompanııa Azııa men Eýropa arasyndaǵy qatynastarda Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin konteınerlik júk aǵymynyń jalpy kólemin 1,5 mln. konteıner mólsherine deıin jetkizedi.

Asqar Mamın Jańa Jibek jolynyń negizgi baǵyttaryn júzege asyrý úshin Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa, Iran jáne Balqan túbegi elderindegi teńiz jáne temirjol ákimshilikteriniń yntymaqtastyqqa kelýi negizinde qol jetkizýge bolatyndyǵyn aıtyp ótti. Bul baǵyttardyń áleýeti Qazaqstandaǵy Jezqazǵan – Beıneý jol qurylysy salynyp bitip, Aqtaý teńiz porty keńeıtilgen kezde jáne Kars – Ahal­kalakı qurylysy aıaqtalyp, Bosfor buǵazy arqyly ótýdi qamtamasyz etetin týnnel paıdalanýǵa berilgen kezde barynsha arta túsetin bolady. Osynyń negizinde, 2023 jylǵa taman Qazaqstannyń Qytaı jáne Túrkııamen arasyndaǵy júk aınalymynyń ósimi 2012 jylǵy kór­setkishten 4 ese ulǵaıýǵa tıis.

Asqar Mamın aıtyp ótken derekterdiń júzege asatyndyǵyna senim mol. О́ıtkeni, osy forým barysynda joǵaryda atal­ǵan halyqaralyq biryńǵaı kóliktik-logıstıkalyq kompanııany qurýǵa qol jetkizildi. Osy kelisimge qol qoıý barysynda Reseı temir jolynyń basshysy Vladımır Iаkýnın mundaı kompanııanyń qurylýy Qazaqstan men Reseı múddesine tolyq sáıkes keletindigin, óıtkeni, qazirgi kúni Qytaı men Eýropa elderi arasyndaǵy konteınerlik júk aınalymynyń jalpy kóleminiń 0,2 paıyzy ǵana bizdiń elderimiz arqyly ótetindigin, munyń ózi 285 myń konteınerdiń ıgerilmegen áleýet retinde bizdiń nazarymyzdan tys qalyp otyrǵandyǵyn jetkizdi. Eger osy konteınerlerdi ıgerý maqsatynda jańa qurylǵan kóliktik-logıstıkalyq kompanııa jumys isteı bastasa, tek osynyń ózinen ǵana jylyna kem degende mıllıard dollarǵa jýyq paıda tabýǵa bolady eken.

Atap óterlik bir jaıt, Reseı men Qazaq­stan arasynda jasalǵan osy kelisimge forým barysynda Belarýs taraby da qosyldy. Sóıtip, Asqar Mamın «Reseı temirjoldary» AAQ prezıdenti Vladımır Iаkýnınmen jáne Belarýs temirjoly bastyǵynyń birinshi orynbasary Vladımır Mıhaılıýkpen Birikken kóliktik-logıstıkalyq kompanııa qurý boıynsha jospar-keste memorandýmyna qol qoıdy.

Forýmnyń birinshi sessııasy arasynda Ázerbaıjan, Grýzııa, Latvııa, Lıtva temirjoldarynyń basshylary, Dubai Port World dırektorlar keńesiniń tóraǵasy, DB Mobility Logistics AG kompanııasynyń basshysy sekildi mártebeli meımandar sóz alyp, ózderiniń Jańa Jibek jolyn damytý sekildi mańyzdy jobaǵa oń kózqaraspen qaraıtyndyqtaryn, onyń perspektıvalaryn atap ótti. Sonymen qatar, osy isti birlesip jańǵyrtý baǵytynda ózderiniń oı-pikirlerin, usynystaryn da jetkize ketti.

Sóıtip, qalaı alyp qaraǵanda da, Qazaq­stan taraby kóterip otyrǵan Uly Jibek jolyn jańǵyrtý ıdeıasy álemniń kóptegen elderindegi bilikti menedjerler men maman­dardyń oıynan shyǵyp, kókirekterin qyz­dyrdy. Ideıanyń tartymdylyǵy osydan-aq anyq baıqaldy.

Munyń syrtynda atalǵan ıdeıany al­ǵa jyl­jytýdyń barlyq negizderi osy forým­nyń ózinde qalandy degen senimdemiz. О́ıtkeni, forým jemisin berip, kóptegen kelisimder jasalynyp úlgerdi.

«Qazaqstan temir joly» UK» AQ-tyń málimetteri boıynsha 2013 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda Qytaıdan Qazaqstan arqyly Eýropaǵa jetkiziletin konteınerlik turaqty júk aınalymynyń kólemi ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 85 paıyzǵa arta túsken. Sebebi, konteınerlik poıyzdar arqyly júk jóneltý jyldam júzege asady. Osy úshin QTJ uıymdary óziniń halyqaralyq klıentterine Qytaı men Eýropa arasyndaǵy júk jóneltýdiń merzimin 3 ese qysqarta túsetin qatań kes­teni usynyp otyr. Mine, osyndaı jumys­tardyń nátıjesinde QTJ vıse-pre­zıdenti Qanat Alpysbaevtyń aıtýynsha, Qytaıdyń birqatar júk jóneltýshileri ózderiniń teńiz joldary arqyly júk jóneltip kelgen burynǵy baǵyttaryn ózgertip, endi Qazaqstandy basyp ótetin temirjol kóligine qaraı aýyspaq. Osy jaǵdaıdyń ózi Astananyń Táýelsizdik saraıynda «Qazaqstan – Jańa Jibek joly» II halyqaralyq kóliktik-logıstıkalyq bıznes-forýmy kótergen basty taqyryptardyń óte ózektiligin jáne munda bastamasy qalanyp otyrǵan kelisimsharttardyń bolashaǵy zor ekendigin kórsetse kerek.

Jalpy, osy forým barysynda «Qa­zaqstan temir joly» UK» AQ prezıdenti Asqar Ma­mın sheteldik áriptesterimen eki jáne úsh­jaqty onǵa tarta memorandýmǵa qol qoıdy.

Biz osy maqalamyzdyń basyn Ortalyq Azııa halyqtarynyń san ǵasyr burynǵy jaǵdaıyna úlken yqpal etip kelgen kóne Jibek jolynan, onyń tarıhynan bastaǵan bolatynbyz. Osydan bes-alty ǵasyr ýaqyt buryn jańa teńiz joldarynyń ashylýy negizinde jáne Ortalyq Azııada oryn alǵan birqatar saıası áleýmettik sebepterge baılanysty halyqtarǵa ǵasyrlar boıy qyzmet etip kelgen osy kóne joldyń tini úzilip ketken edi. Qazaqstannyń táýelsizdik alýy jáne álemdik deńgeıdegi úlken saıası áleýmettik sebepterge baılanysty bul joldy qaıta jańǵyrtý isi endi mine, senimdi túrde qolǵa alynyp otyr.

Astanadaǵy Táýelsizdik saraıyn­da eki kún boıy nátıjeli jaǵdaıda ót­ken «Qazaqstan Jańa Jibek joly» II ha­lyqaralyq kóliktik-logıstıkalyq bıznes-forýmy atalǵan baǵytta Qazaqstannyń alǵa umtylystaryn taǵy bir áıgilegen úlken shara boldy dep esepteımiz.

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».