Qazaqstannyń basty damý vektorynda

О́ziniń jıyrma jyldyǵyn teńge kez kelgen valıýta sekildi bırjalyq baǵamyn aıqyndap alyp, mámileler men satyp alýlar úshin bir kúnde mıllıardtaryn «tólep», túrli mekenjaılarǵa, kartalarǵa, shottarǵa aýdarymdar túrinde jiberile otyryp qarjylyq oqıǵalardyń ishinde shyr aınalyp júrip qarsy alady. Bári sol baıaǵy – teńgeniń isi. Teńgemiz jas bolǵandyqtan bolar, biz onyń árbir jylyn sanap, ár kezeńin atap ótemiz, taǵdyry men ornyqtylyǵy týraly oılap, qınalamyz. Sondyqtan da teńgeniń mereıtoıy jáne Qarjygerler kúni qarsańynda ulttyq valıýtamyzdyń jaı-kúıin, júrip ótken jolyn jáne qarjylyq kúshin Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki tóraǵasynyń orynbasary Dına ǴALIEVAMEN talqylasaq dep sheshtik.

* 15 qarasha – Ulttyq valıýta kúni

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

 О́ziniń jıyrma jyldyǵyn teńge kez kelgen valıýta sekildi bırjalyq baǵamyn aıqyndap alyp, mámileler men satyp alýlar úshin bir kúnde mıllıardtaryn «tólep», túrli mekenjaılarǵa, kartalarǵa, shottarǵa aýdarymdar túrinde jiberile otyryp qarjylyq oqıǵalardyń ishinde shyr aınalyp júrip qarsy alady. Bári sol baıaǵy – teńgeniń isi. Teńgemiz jas bolǵandyqtan bolar, biz onyń árbir jylyn sanap, ár kezeńin atap ótemiz, taǵdyry men ornyqtylyǵy týraly oılap, qınalamyz. Sondyqtan da teńgeniń mereıtoıy jáne Qarjygerler kúni qarsańynda ulttyq valıýtamyzdyń jaı-kúıin, júrip ótken jolyn jáne qarjylyq kúshin Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki tóraǵasynyń orynbasary Dına ǴALIEVAMEN talqylasaq dep sheshtik. 

– Dına Tóleýbekqyzy, teńgeniń eki on jyldyǵy – bul valıýtanyń kúshin nemese álsizdigin, qarjylyq ornyqtylyǵyn jáne ekonomıkalyq mańyzdylyǵyn baǵalaý úshin jetkilikti ýaqyt. Teńgeniń júrip ót­ken tarıhyn qazaqstandyq jáne sheteldik qarjygerler men ekonomıster qandaı ólshem­der boıynsha baǵalaýda?

– Emosııasyz, tek kásibı ólshemder boıynsha baǵalanamyz. Mamandar qazaqstandyq valıýta óziniń qoldanysta bolǵan ýaqytynda, óz tarıhynda túrli oń jáne teris kezeńderdi basynan keshirip, tolyqqandy ulttyq aqsha birligi retinde qalyptasty degen pikirge kelip otyr. Ol óziniń negizgi: qun shamasy bolý, tólem jasaý, jınaqtaý jáne aınalys quraly bolý fýnksııalaryn sátti oryndaýda.

Halyqaralyq sarapshylardyń moıyndaýynsha, teńgeniń dızaıny ejelgi dástúrler men zamanaýı tehnologııalardy ózine sátti úılestire bilgen. Ulttyq valıýtanyń banknottary men monetalary Banknot fabrıkasy men Teńge saraıynyń eń aldyńǵy qatarly tehnologııalardy paıdalanýynyń jáne joǵary sapamen daıyndalýynyń arqasynda bedeldi kórmeler men túrli konkýrstarda laıyqty baǵasyn alýda.

– Teńgeniń tarıhy keń kólemdi synaqtar men aıtýly oqıǵalarǵa toly. Olardyń qaı­sysyn kezeńdik dep ataýǵa bolady, olar keıinnen qarjy júıesiniń damýynda jáne onyń jumys isteý qaǵıdalarynda qalaı kóri­nis tapty?    

– Qazaqstan ekonomıkasynyń eń kúrdeli kezeńi – egemendik alý kezeńinde ózimizdiń ulttyq valıýtamyzdy engizý jónindegi shuǵyl ekonomıkalyq jáne uıymdastyrý sharalarynyń baǵdarlamasy ázirlendi. Bul rette eń aldymen qolma-qol aqsha aınalymynyń quraldary – banknottar men monetalardy daıyndaýǵa nazar aýdaryldy. 20 jyl buryn qajetti banknottar men monetalar kólemin aıqyndaý jáne olardyń kýpıýralyq qurylymy boıynsha baıypty jumys júrgizý qajet edi. Teńgeniń qalyptasqan alǵashqy jyldarynda teńgeniń tólemdik fýnksııasyn kúsheıtý jáne ulttyq valıýtaǵa degen senimdi arttyrý negizgi mindet boldy. Osy maqsatta eksporttyq jáne ımporttyq baj salyqtaryn, kedendik tólemderdi teńgemen tóleýge kóshirildi, shetel valıýtasymen bólshek saýda jasaýǵa tyıy­m salyndy.

О́ndiristiń damýyna, elge shetel kapıtalynyń kelýiniń ulǵaıýyna, iri otandyq ınvestorlardyń paıda bolýyna qaraı ulttyq valıýta nyǵaıa tústi. Birqalypty qatań aqsha-kredıt saıasatyn júrgizý joly tańdap alyndy, ol keıinnen durys bolyp shyqty. Keńestik rýbldi aýystyrý mindetin de oryndaǵan qolma-qol aqshanyń eseptelgen kólemi bank sektoryna degen senimdi birtindep qalpyna keltirip jáne balamaly tólem quraldaryn damyta otyryp, basqarmaly, ınflıasııany tómendetýge baǵyttalǵan jaǵdaıda ekonomıkadaǵy ózgeristerdiń boljanǵan nusqa­larynyń birine sáıkes keldi. Sonyń nátıjesinde ekonomıkada esep aıyrysýdy júzege asyrý jańa valıýtany paıdalanýǵa aıtarlyqtaı jyldam kóship ketti. Bul rette bólshek saýdada da, sharýashylyq júrgizetin sýbektiler arasyndaǵy ózara qarym-qatynastarda da aıtarlyqtaı nemese túzetilmeıtin qıyndyqtar týyndaǵan joq.    

– Sizdiń pikirińizshe, teńgeniń qalypta­sýynan jáne damýynan qandaı sabaq alyndy, ony biz qanshalyqty ıgerdik?

– Teńgeni engizý kezindegi negizgi mindetter: ulttyq valıýtanyń ornyqtylyǵy men tu­raq­ty­lyǵyn qamtamasyz etý, ony jalǵan aqsha jasaý­dan qorǵaý jáne halyqtyń tarapynan oǵan degen senimdi arttyrý boldy. О́ziniń táýelsizdigin alǵan jyldarynda respýblıkamyz Qazaqstannyń basty damý vektory – áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýda edáýir jetistikterge qol jetkizdi. Elimizdi damytýdyń tańdap alynǵan saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne syrtqy saıası úlgisi tıimdiligi men ulttyq valıýtamyzdyń ornyqtylyǵyn dáleldep berdi.        

– Jýyrda Halyqaralyq valıýta qorynyń sarapshylary Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy elder, onyń ishinde Qazaqstan úshin týyndaǵan syn-tegeýrinderge toqtala otyryp, olardyń ishinde dollarlandyrýdyń bar ekendigin atap ótti. Bylaı alyp qaraǵanda, bul «dert» tek qazaqstandyq qarjy júıesine ǵana emes, álemniń kóptegen elderine de tán. Valıýtalardyń amerıkalyq dollarǵa qatysty arasalmaqtary ártúrli. Teńgeniń damýynyń túrli kezeńderinde dollarlandyrý deńgeıiniń túrli bolǵanyn eskersek, ekonomıkamyzda da, retteýshide de yqpal etýdiń belgili bir quraldary men tetik­teri boldy dep aıtýǵa bolady. Jahandaný áleminde mundaı yqpaldy múldem joıýǵa bola ma, dollarlandyrýdyń qandaı deńgeıi ekonomıka úshin ruqsat etilgen nemese qaýipti emes jáne qubylysty barynsha azaıtý úshin QR Ulttyq Banki qandaı quraldar paıdalanýda?

– Eger dollarlandyrý deńgeıin bankterdiń kredıttik jáne depozıttik bazasyna qatysty qarastyrsaq, myna jaǵdaılardy atap ótken jón.

Halyqaralyq valıýta qorynyń ádisnamasy boıynsha ekonomıkany dollarlandyrýdyń shekti deńgeıi – 30%. Kredıtterdi dollarlandyrýdyń eń joǵarǵy deńgeıi Qazaqstanda 2002 jylǵy qańtarda boldy, ol kezde shetel valıýtasyndaǵy kredıtterdiń somasy kredıttik bazanyń jalpy kóleminiń 71,9%-yn qurady. Odan keıingi jyldary shetel valıýtasyndaǵy kredıtterdiń tómendeýiniń ornyqty úrdisi baıqaldy, olardyń úles salmaǵy 2008 jylǵy jeltoqsanǵa qaraı 44,2%-ǵa deıin tómendedi.  

2009 jylǵy aqpanda júrgizilgen teńgeniń bir sáttik devalvasııasy kúshterdiń araqatynasyn qaıtadan ózgertti, ol kóbine kredıtter boıynsha da, depozıtter boıynsha da eseptilikti bankterdiń ulttyq valıýta baǵamynyń ózgerýin eskere otyryp teńgemen beretindigimen sáıkes statıstıkalyq esepke alýdyń erekshelikterine baılanysty boldy. Osylaısha, 2009 jyly kredıtterdi dollarlandyrý ortasha alǵanda 50,8% deńgeıinde qalyptasty.

Keıingi jyldary shetel valıýtasyndaǵy kredıtterdiń úlesi birtindep tómendep, 2013 jylǵy qyrkúıektiń aıaǵynda 29,6%-ǵa deıin qysqardy. Valıýtalyq kredıtteýdiń jáne tıisinshe kredıtterdi dollarlandyrý deńgeıiniń tómendeýine 2009 jyldyń ortasynan beri júrgizilgen QR Ulttyq Banki Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn baqylaý men qadaǵalaý komıtetiniń yntalandyrmaıtyn saıasaty belgili bir turǵydan áser etti. Bul saıasat valıýtalyq túsimi joq ne offshorlyq aımaqtardyń aýmaǵynda tirkelgen qaryz alýshylarǵa valıýtalyq kredıtter beretin bankterge qoıylatyn talaptardy qatańdatýǵa, sondaı-aq dollar baǵamynyń belgisiz bolashaǵyna baılanysty qaryzdardyń osy túrine suranystyń tómendeýine baǵyttalǵan bolatyn.

Bankterdiń depozıttik bazasyna qatysty aıtatyn bolsaq, kredıt naryǵymen salystyrǵanda dollarlandyrý deńgeıiniń qubylmalylyǵy tómen boldy, alaıda, tutastaı alǵanda úrdister qaıtalandy. Valıýtalyq depozıtter úlesiniń 64,3%-ǵa teń eń kóp shamasy sondaı-aq 2002 jylǵy qańtarda tirkeldi, ol 2008 jylǵy jel­toqsanda 35,4%-ǵa deıin birtindep tómendedi. 2009 jylǵy aqpandaǵy teńgeniń devalvasııasy dál osylaı depozıtterdiń dollarlandyrý deńgeıin kóterdi, ol 2009 jyl boıynsha ortasha alǵanda 46,9% boldy. Keıingi jyldary shetel valıýtasyndaǵy depozıtterdiń úlesi birtindep tómendep, 2013 jylǵy qyrkúıektiń aıaǵynda 37,4%-ǵa deıin qysqardy.

Qazaqstanda halyqtyń depozıtterin tartatyn barlyq bankterdiń «Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» AQ-tyń (budan ári – QDKQ) salymdarǵa kepildik berý júıesiniń qatysýshylary bolyp tabylatynyn jáne onyń usynymdaryn oryndaýy tıis ekendigin atap ótken mańyzdy. 2008 jyldyń ortasynan bastap júıege qatysýshy bankter úshin qor jeke tulǵalardyń jańadan tartylatyn depozıtteri boıynsha syıaqynyń usynylatyn mólsherlemelerin belgileı otyryp, sol arqyly halyqtyń jınaq aqshasy boıynsha kiristiliktiń shekti deńgeıin aıqyndaıdy.

2008 jyly QDKQ ulttyq valıýtamen depozıtter boıynsha usynylǵan shekti mólsherlemeni 13,5% deńgeıinde, al shetel valıýtasymen depozıtter boıynsha 10% deńgeıinde belgiledi. Sodan soń mólsherlemeler kezeń-kezeńimen tómendep, qazirgi ýaqytta ulttyq valıýtamen 9% jáne shetel valıýtasymen 4,5% boldy. Osylaısha, depozıt naryǵyndaǵy basymdyqtar jınaq aqshanyń tartymdy bolýynyń bas belgisi bolatyn kiristiliktiń deńgeıine baılanysty aıqyndalady. Sondyqtan teńgedegi salymdar boıynsha syıaqynyń barynsha joǵary mólsherlemesi ádette depozıttiń túrine basymdyq berýdiń negizgi sebebi bolyp tabylady.

2013 jylǵy qyrkúıekte jeke tulǵalardyń ulttyq valıýtamen tartylǵan merzimdi depozıtteri boıynsha ortasha alynǵan mólsherleme depozıt naryǵynda 6,3%; erkin aıyrbastalatyn valıýtadaǵy depozıtter boıynsha 4,8%; al zańdy tulǵalardyń depozıtteri boıynsha tıisinshe 4,4% jáne 1,8% bolyp qalyptasty.

Depozıtter boıynsha kepildik berý mólsherin 5 mıllıon teńgege deıin ulǵaıtý jónindegi memleket qabyldaǵan sharalar arqyly halyqtyń ulttyq valıýtaǵa degen seniminiń joǵary deńgeıi, sondaı-aq ekonomıkadaǵy makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý depozıt naryǵyn­daǵy edáýir yqpal etý faktory ekendigi sózsiz.

– Teńgeniń mereıtoıy qarsańyndaǵy «kóriniste» dollarlandyrý jalǵyz qyr kór­se­tý emes ekendigi aıan. Búgingi kúni teńge jáne tutastaı alǵanda bank sektory qandaı táýe­kelderge – jahandyq, óńirlik jáne ishki táýe­kelderge qarsy turýda jáne 2007-2008 jyl­dardyń qatelikteri qaıtalanbas úshin ret­teýshi qandaı sharalar qoldanýda?

– Aıyrbastaý baǵamyn qalyptastyrý máselesi ózekti ári talqylanatyn máselelerdiń biri bolyp tabylady. Alaıda, halyq qandaı da bolsyn tujyrym jasamas buryn mynadaı jaǵdaılardy eskerýi qajet. Teńgeniń baǵamyna túrli baǵyttaǵy kóptegen ishki jáne syrtqy faktorlar áser etedi. Syrtqy faktorlar eń aldymen eksporttalatyn taýarlarǵa baǵalardyń konıýnktýrasyna, álemdik valıýta naryqtaryndaǵy ahýalǵa, onyń ishinde bizdiń negizgi saýda áriptesterimizdiń valıýtalary baǵamdarynyń dınamıkasyna baılanysty. Teńgeniń ishki ornyqtylyǵy eldegi baǵalardyń turaqtylyǵyna táýeldi. Búgingi kúni júrgizilip otyrǵan saıasattyń baǵytyn ózgertýge obektıvtik alǵysharttardyń joq eken­digin aıtýǵa bolady. Valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaıǵa Ulttyq Bank turaqty túrde monıtorıng júrgizýde.

– Kezinde daǵdarysqa qarsy baǵdarlama, Elimizdiń qarjy júıesin damytý tujyrym­damasy jáne qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge arnalǵan zańnamalyq sıpat­taǵy birqatar qujattar qabyldanǵan bolatyn. Tutastaı al­ǵanda búginde teńgeniń jáne otandyq qarjy júıesiniń daǵdarysqa qarsy ornyqtylyǵy men stress-ornyqtylyǵy qa­laı jáne qandaı ólshemder boıynsha baǵala­nyp otyr?

– Bank sektorynyń teris makroekonomıkalyq ssenarııdiń yqtımal damýyna qatysty ornyq­­tylyǵyn baǵalaý maqsatynda Ult­tyq Bank turaqty negizde Qazaqstannyń bankterine stress-synaq júrgizip otyrady. Teris makroekonomıkalyq ssenarıı munaı baǵasynyń aıtarlyqtaı tómendeýi arqyly aıqyndalady, onyń nátıjesinde naqty sektor qaryz alýshylarynyń kredıttik táýekelin iske asyrǵan kezde bankterdiń áleýetti shyǵyndary baǵalanady. Stress-synaqtardyń nátıjeleri Qazaqstannyń qarjylyq turaqtylyǵy týraly jyl saıynǵy esebinde turaqty túrde jarııalanady. 2012 jylǵy esepte jarııalanǵan stress-synaqtardyń sońǵy nátıjeleri kútiletin shyǵyndardyń joǵary mólsherine qaramastan bankter kapıtalynyń jetkiliktiligi deńgeıiniń tıisti deńgeıde ekenin kórsetti. Stress-sy­naqtardyń kelesi nátıjeleri qazir daıyndalyp jatqan 2013 jylǵy esepte beriletin bolady.

– Árbir kezeń damýdyń kelesi aınalymyna bir qadam ekeni belgili. Qazirgi kezde teńgeniń aldynda qandaı mindetter tur?

– Valıýtanyń ornyqtylyǵyn jáne naryqtyń turaqtylyǵyn saqtaý. Osy maqsattarmen QR Ulttyq Banki aıyrbastaý baǵamy dınamıkasynyń naryqtyq alǵysharttar arqyly oryn alatyn jalpy úrdisin qalyptastyrýǵa áser etpeı, teńgeniń aıyrbastaý baǵamynyń kúrt aýytqýlaryn ıkemdeý maqsatynda ıntervensııa­lardy júrgizýin jalǵastyrady. Aqsha-kredıt saıasatynyń transmıssııalyq tetiginiń damýyna jáne paıyzdyq mólsherlemelerdiń retteýshi róliniń artýyna qaraı Ulttyq Banktiń ishki valıýta naryǵyna qatysýy qysqaratyn bolady.

2013 jyly QR Ulttyq Banki AQSh dollarynan, eýrodan jáne Reseı rýblinen turatyn mýltıvalıýtalyq qorjynnyń qunyn jarııalaýǵa kiristi. Qorjyndy engizý maqsaty baǵam saıasatyn júrgizgen kezde bolashaqta operasııalyq baǵdardy keıinnen ózgertý bolyp tabylady: AQSh dollaryna baılanystyrýdyń ornyna Ulttyq Bank joǵaryda atalǵan úsh valıýtanyń dınamıkasyna baǵdar jasaıtyn bolady.

– Kásibı mereke qarsańynda ulttyq valıý­tamyzǵa jáne qarjygerlerge qandaı tilek aıtasyz?

– Ulttyq Banktiń atynan elimizdiń barlyq qarjygerlerin kásibı merekesimen – Qarjygerler kúnimen jáne ulttyq valıýtamyz – teńgeniń 20 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaımyn! Barlyǵyna qarjylyq ál-aýqat, qarjylyq qyz­metinde jemisti jumys jáne kásibı tabys­tar tileımin.

Budan ári de jumystaryńyz el ekono­mıka­synyń qarjylyq áleýetin damytý men nyǵaıtýǵa baǵyttalatyn bolsyn.

№71 kodty qupııa operasııa

Aǵylshyndyq «Harrıson jáne uldary» dep atalatyn banknot fabrıkasynyń Qazaqstannyń teńgesin basyp shyǵarýǵa tapsyrysy osylaısha qupııalanǵan bolatyn

Reseı 1993 jylǵy 26 shildede 1961-1992 jyldar úlgisindegi aqshany birjaqty tártippen aýystyrǵannan keıin qazaqstandyq rýbl kúrt qunsyzdana bastady. Onyń resmı baǵamy bir Reseı rýbli úshin 67 tıyndy qurady. Al ekonomıkadaǵy ahýal odan qatty nasharlaı bastady. Tamyzdyń basynda jalaqy boıynsha borysh 200 mlrd. rýblge jetti, al kásiporyndardyń bankterdiń nesıeleri boıynsha jartyjyldyq bereshegi 7,7 ese ósip, 397 mlrd. rýblge jetti. Respýblıkamyzdan aǵylyp ketip jatqan taýardyń ornyna múldem qunsyzdanǵan rýbl kelip jatty.

Sondyqtan da 1993 jyldyń ortasynda ulttyq valıýtany engizý jónindegi memlekettik komıssııany qurý týraly sheshim qabyldandy, ony Premer-Mınıstr Sergeı Tereshenko basqardy. Qujattamany sol kezdegi Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Dáýlet Sembaev basqarǵan arnaıy jumys toby ázirledi. Toptyń quramyna sol kezdegi Ulttyq Bank tóraǵasynyń keńesshisi Valentın NAZAROV ta kirgen bolatyn. Qazirgi ýaqytta Valentın Konstantınovıch zeınet demalysynda, alaıda ol sol kúnderdi áli de umytqan emes. Teńgeniń 20 jyldyǵyn merekeleý qarsańynda ol estelikterin ortaǵa salǵan edi.

– Valentın Konstantınovıch, valıýtanyń atyn sol kezde Parla­menttiń komıtetin basqarǵan Saýyq Tákejanov bergenin bilemin. Bul daýly másele bolǵan shyǵar, sebebi jaǵdaı istiń mánin sheshýdi talap etken joq pa?

– Onyń tól valıýtamyzdy engizý qajettigi týraly daýystap aıtqan alǵashqylardyń qatarynda bolǵanyn eske sala keteıin. Al valıýtamyzdyń ataýy teńge bolatyny Joǵarǵy Keńes­tegi pikirtalas barysynda aıqyndaldy. Teńgeniń júzden bir bóligi tıyn dep ataldy.

Ulttyq valıýtamyzdy engizý máse­lesi, ásirese ,1991 jyldyń sońynda 1992 jyldyń basynda ózekti boldy. Ol kezde ekonomıkada gıperınflıasııa bolyp, qolma-qol aqshamen qamtý qıyndyǵy týyndady. Onyń ústine keıbir respýblıkalar ózderiniń menshikti valıýtalaryn engizip te qoıdy. Aıyrbastaý koeffısıenti tómen, qolma-qol aqsha kóp bolǵandyqtan, Qazaq­stanǵa rýbldiń baqylaýsyz áke­linýi bastaldy. Jaıylyp ketken gıperınflıasııa, ekonomıkanyń quldyraýy, jalaqynyń, zeınetaqynyń tólenbeýi aıasynda túbegeıli sharalar qabyldap, respýblıkanyń ekonomıkasyn TMD-dan ákelinip jatqan eski aqsha leginen shuǵyl qorǵaý qajettigin sol kezde barlyǵy túsindi.

– Jumys tobyna ońaı bolmaǵan shyǵar: daıyn úlgi, tájirıbe esh­kimde bola qoımady ǵoı.

– Jumys tobynda kásibı mamandar boldy, biraq eldiń basshylyǵy qoıǵan mindet barlyǵy úshin qaǵıdattyq turǵydan jańa boldy: algorıtmin oılap tabý, aıyrbastaý baǵamynyń, emıssııa kóleminiń esepterin júrgizý. Sondyqtan da teńgege kóshýge daıyndyq kezinde TMD elderin qosa alǵanda, basqa elderdegi óz valıýtalaryn engizý tájirıbesin zerdeledik. Keıinnen Ulttyq Bank reformanyń barysyn retteıtin qujattardyń 18 hattamasyn daıyndady.

Sonymen birge, valıýtany engizýdiń nusqalaryn da aıqyndaý qajet boldy: aralyq, qatar, teńgeni tikeleı engizý. Valıýtalyq rejimdi tańdaý qajet boldy: erkin ózgermeli baǵam; baǵamnyń dıapazon sheńberinde ózgerýi; bir valıýtaǵa baılanysty etý; valıýtalar qorjynyna baılanysty etý. Rásimdik máseleler de mańyzdy boldy: aıyrbastaý koef­fısıenti men lımıti, bank shottaryn jáne basqa qarjy aktıvterin aıyrbas­taý mólsherleri. Ulttyq valıýtanyń turaq­tylyǵyn qamtamasyz etý jáne ony altyn-valıýta rezervterimen qamtamasyz etý máselelerin sheshý qajet boldy. Qolaıly aqsha-kredıt saıasatyn aıqyndaý da kún tártibinde turdy. Munyń barlyǵy jumys toby daıyndaǵan ulttyq valıýtany engizý tujyrymdamasynda jáne is-sharalar ssenarııinde jazylǵan bolatyn.

Banknottar men monetalardy daıyndaý máselesine erekshe kóńil bólindi. Teńgeniń dızaınymen Tımýr Súleımenov bastaǵan avtorlar ujymy aınalysty. Birneshe nusqa qarastyryldy. Tipti, Nursultan Nazarbaevtyń portreti bar banknottar nusqasy da bolǵany esim­de. Prezıdent bul nusqany kórip, «jaqsy» jumys istepsińder dep ázildedi. Ol dızaındy tez arada aýystyrýdy úzildi-kesildi talap etti. Solaı isteldi de.

– Al sizge esep-qısabyn qamtamasyz etý mindeti júktelgeni esimde…

– Iá, maǵan jáne Galına Georgıevna Starastenkoǵa sıfrlyq kórsetkishterdi: emıssııa kólemin, aıyrbastaý baǵamyn, aınalystaǵy rýbl sanyn shyǵarý qajet boldy. Ol ońaı bolǵan joq, sebebi ınflıasııa órship turdy. Mysaly, biz proporsııalardy endi sanaı bastaǵanymyzda, aıyrbastaý koeffısıenti 100-ge 1-di qurady. Al aıyrbastaý qajet bolǵan bir jyldan soń koeffısıent bes ese ósti. Kólemin bastapqy koeffısıentke qaraı basyp shyǵarǵanymyzben, Memlekettik komıssııa 500-ge 1-men aıyrbastaý týraly sheshim qabyldady. Teńgeni ústeme basyp shyǵarýǵa kesh boldy, sebebi ınflıasııa 2000%-dan asyp ketken edi. 1994 jyldy kútpeı-aq teńgege aýysý qajettigi barlyǵymyzǵa túsinikti boldy.

– Sizderge túrli halyqaralyq qarjy uıymdarynyń konsýltantta­ry da kómektesti ǵoı. Olardyń qaıy­sysy esińizde?

– Konsýltasııa berýi úshin aǵylshyn­dyq qarjyger doktor L.S. Peın shaqy­ryldy. Ol oǵan deıin osy másele boıynsha birqatar elderdiń ortalyq bankterine keńes bergen, Qazaqstanǵa da qomaqty kómek kórsetti. Peın myrza elimiz bo­ıynsha ortasha jalaqyǵa teń bolatyn nomınaldy eń joǵarǵy nomınal etýdi usyndy. Ol kezde ortasha jalaqy, bizdiń esebimizshe, 120-130 teńge bolatyn. Peınniń ádisin qoldanyp eseptep kórsek, respýblıkamyzǵa 2,3 mlrd. jańa teńge kerek eken. 1993 jyldyń basyna qaraı banknotqa bergen tapsyrysymyz oryndalǵan bolatyn. Ol tikeleı arnaıy reıspen Jambylǵa jetkizilgen edi, onda jaqsy saqtaý orny bar bolatyn. Qolma-qol valıýta jónindegi maman bolǵandyqtan aqshaǵa Tursynov ilesip júrdi.

– Teńgeniń alǵashqy qataryn qa­tań qupııalylyq jaǵdaıynda Anglııada «Harrıson jáne uldary» kompanııa­sy basyp shyǵarǵany belgili. Osy jo­bada jumys istegen Krıs Metıýs Qazaqstannan alynǵan bul qupııa tapsyrystyń 71 degen kodpen istelgenin aıtyp bergen bolatyn. Qandaı banknottar óz elimizde basyla bastady?

– 2000-dyq banknottardan bastap barlyq qazaqstandyq aqsha ózimizde basyla bastady, sebebi Ulttyq Banktiń qurylymynda Banknot fabrıkasy men Teńge saraıy paıda boldy.

– Aıyrbastaý jospar boıynsha júrdi me?

– Teńgege kóshýdiń barlyq rásimderi qabyldanǵan ssenarııge sáıkes júrgizil­di. Sonyń qarsańynda Prezıdent televızııadan sóz sóıledi, BAQ-ta rýbldi teńgege aıyrbastaýdyń tártibi, merzimi men talaptary jarııalandy. Aıyrbastaý 1993 jylǵy 15 qarashada tańǵy saǵat 8.00-de bastaldy jáne sol jyly 20 qara­sha­da saǵat 20.00-de sátti aıaqtaldy. Ná­tıjesinde aınalystan 950,6 mlrd. rýbl somasynda 1961-1992 jyldar úlgisindegi KSRO banknottary aınalystan alyndy. Ol soma respýblıka aýmaǵyndaǵy rýbldiń kólemi týraly boljamdy dálme-dál rastap berdi.

– Biraq tıyndarmen olaı sátti bolmady: metall aqsha oǵan degen qajettilik bolmaǵan kezde aına­lysqa shyǵaryldy…

– О́kinishke qaraı, arnaıy seh iske qosylǵan Úlbi metallýrgııa kombınatyna Germanııadan jabdyq ýaqytynda ákelinbedi. Biraq 1994 jylǵa deıin kútýge bolmaıtyn edi. Biraq bul jóninde de: teńgeni tıyndar soǵylǵannan keıin engizý qajet nemese ulttyq valıýtany tıynsyz engizý qajet degen sııaqty pikirtalas bastaldy. Keıbireýler «usaqtamaı» teńgeni ǵana engizýdi usyndy. 200 teńge eń joǵarǵy nomınal bolǵandyqtan, usaq aqshasyz bolmaıtyn edi. Bizdiń jumys tobymyz usaq aqshanyń bolý qajettigin aıtty, sol kezde sheshim tabylyp, qaǵaz tıynǵa toqtaldyq. Olar bir apta buryn ǵana shyǵaryldy, al qoldanysta odan sál artyǵyraq boldy, alaıda usaqtaý monetasynyń rólin oryndady.

– Siz osyndaı biregeı qarjy jo­basyna qatystyńyz. Jyldar ótken soń elimiz úshin bul qadamnyń mańyzdylyǵyn qalaı baǵalaısyz?

– Búgingi kúni Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń osy sheshimniń qabylda­nýyndaǵy eńbeginiń zor ekendigin barlyǵymyz túsinemiz. Onyń mańyzyn qaıta baǵalaý múmkin emes: teńgege kóshken boıda Qazaqstan kúrt alǵa jyljı bastady. Qysqa merzimniń ishin­de 90-shy jyldardaǵy gıperınflıa­sııa, óndiristiń quldyraýy, ózara esep aıyrysý, jalaqy men basqa tólem­derdiń keshigýi sııaqty negizgi proble­malardy eńsere aldyq. Teńgege kóshý jas elimizdiń kúrdeli problemalaryn ǵana sheship qoımaı, Qazaqstan ekonomıkasynyń ósýi úshin mańyzdy alǵysharttardy jasady, ol daǵdarystarǵa qaramastan, áli de jalǵasýda.

Áńgimelesken

Alevtına DONSKIH.