Tóle bı aıtypty deıtin «Elge baı qut emes, bı qut», «Bıi jaqsynyń, eli jaqsy» qaǵıdalaryn búginde kim bilmeıdi. Sóıtsek, «qut» degenimiz adamnyń basyna qonatyn «baqyt qusy» eken. Sonda áýlıe Tóle bı eldiń basyna qonatyn baǵy sol kezdegi bılerge, búgingishe aıtsaq, sýdıalarǵa baılanysty degen eken ǵoı. Shynynda da sýdıa myńdaǵan adamnyń taǵdyryn, ózara daýlaryn sheship, olardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵap beretini barshamyzǵa málim.
Sottar qyzmetiniń tıimdiligi týraly kóp aıtylyp júrgenimen, olardyń shyǵaratyn sheshimderiniń ádilettiligine qarap qoǵamnyń memleketke degen kózqarasy qalyptasady, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý jáne azamattardyń múddelerin qorǵaý qabileti baǵalanady.
*Qazaqstan sýdıalarynyń VI sezi qarsańynda
Tóle bı aıtypty deıtin «Elge baı qut emes, bı qut», «Bıi jaqsynyń, eli jaqsy» qaǵıdalaryn búginde kim bilmeıdi. Sóıtsek, «qut» degenimiz adamnyń basyna qonatyn «baqyt qusy» eken. Sonda áýlıe Tóle bı eldiń basyna qonatyn baǵy sol kezdegi bılerge, búgingishe aıtsaq, sýdıalarǵa baılanysty degen eken ǵoı. Shynynda da sýdıa myńdaǵan adamnyń taǵdyryn, ózara daýlaryn sheship, olardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵap beretini barshamyzǵa málim.
Sottar qyzmetiniń tıimdiligi týraly kóp aıtylyp júrgenimen, olardyń shyǵaratyn sheshimderiniń ádilettiligine qarap qoǵamnyń memleketke degen kózqarasy qalyptasady, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý jáne azamattardyń múddelerin qorǵaý qabileti baǵalanady. Biraq sot júıesiniń de qoǵamnyń ózge salasy sııaqty qordalanyp, óz sheshimin kútip turǵan máseleleri jeterlik. «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» desek te, Qazaqstannyń barlyq sýdıalary bas qosyp, talqyǵa salmasa ózdiginen sheshile qoımaıtyn máseleler de barshylyq. Osy jaǵynan alǵanda elimizde tórt jylda bir ret ótetin sýdıalar sezi óte qundy jıyn bolmaq.
Sóz shyndyǵy kerek, sýdıalar sezi degen sózdi esitkende eleń etpeıtin sýdıa joq shyǵar-aý. Osynaý sózdiń sýdıalyq qyzmetke qatysy bar ár azamatqa mártebe berip, asqan jaýapkershilik júkteıtini aıtpasa da túsinikti, degenmen de, bizdiń bıylǵy sezden kúterimiz erekshe, hám bul sezdiń mańyzy burynǵylardan basymyraq bolady dep oılaımyn.
О́ıtkeni, osy sezde sot júıesiniń mártebesin kóterýge jáne sot júıesiniń ashyqtyǵyn aıqyndaýǵa kóp kóńil bólinedi degen oıdamyn.
Mysalǵa, osydan 17 jyl buryn ótken Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń I seziniń qaýlysyn qarasańyz, onda sot júıesinde sheshilmegen kóptegen máseleler bolǵanyn sezesiz. «...Sýdıalar sezi táýelsiz sot tóreliginsiz zańdy qurmetteýge qol jetkizý jáne qoǵamda áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etý múmkin emestigin atap ótti. Osyny eskere otyryp, Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń sezi sýdıalardyń quqyqtyq reformany qamtamasyz etý isindegi qoǵamdyq saıası belsendiligin kúsheıtýge asa nazar aýdarady» depti. Búginde Qazaqstanda sýdıalardy turaqty negizde Elbasy taǵaıyndaıdy, sóz shyndyǵy kerek, bul olarǵa barlyq deńgeıdegi atqarýshy bıliktiń basshylaryna, depýtattarǵa jáne óziniń sot basshylyǵyna jaltaqtaýsyz jumys isteýge múmkindik beretindigi jasyryn emes. I sezdiń qaýlysymen Qazaqstannyń Sýdıalar odaǵy, «Sýdıa ádebiniń kodeksi» qabyldandy.
Kúndelikti ómirde onsyz qadam bastyrmaıtyn bul kishkene ǵana kodeks ádepter jıyntyǵy búginde ár sýdıanyń jumys ústeliniń ústinen tabylady desem artyq aıtpaǵan bolarmyn. Ata Zańymyzdyń ár azamatqa qandaı qundylyǵy bolsa sýdıa úshin bul kodekstiń sondaılyq mańyzy bar. Atalǵan qaýlyda «...osy kúnge deıin sot oryndaýshylarynyń mártebesin arttyrý týraly zańnamalyq aktiler qabyldanǵan joq, bul sot sheshimderiniń oryndalýyna áserin tıgizedi...» delingen. Qazaqta «Kúrishtiń arqasynda kúrmek sý ishipti» degen mańyzy tereń sóz bar. Sýdıalardyń osy jıyndaǵy sheshiminen soń elimizde Sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly zań qabyldanyp, olar sottan bólinip, Sot aktilerin oryndaý komıteti bolyp quryldy. Búginde jumystaryn jandandyryp, úlken sala bolyp otyr. Olardyń eńbekteriniń dáleli retinde sot oryndaýshylar ınstıtýtynyń memlekettik jáne jekege bólinýin, sot sheshimderiniń burynǵyǵa qaraǵanda tıimdi ári jedel oryndala bastaýyn keltirýge bolady. Bul tek sol sheshimderdi shyǵaratyn sýdıalar úshin ǵana emes, elimiz úshin de úlken mártebe, jetistik emes pe?
«Sot quzyretin keńeıtý, sottarǵa túsetin qylmystyq, azamattyq ister men ákimshilik materıaldardyń kóbeıýi, sýdıalar shtat sanynyń jetkiliksiz bolýy kelip túsken isterdi sottardyń qarap úlgermeýine ákep soǵady. Bul rette sýdıalardyń jalaqysy olardyń joǵary mártebesine saı emes jáne laıyqty ómir jaǵdaılaryn qamtamasyz etpeıdi, al sot apparattary qyzmetkerleriniń jalaqysy múldem az. Sýdıalardy baspanamen qamtamasyz etýde kúrdeli máseleler bar», deıdi qaýlyda. Qarap otyrsańyz, sýdıalar nebári 17-aq jyl buryn osyndaı qıyn-qystaý jaǵdaıdy bastarynan ótkeripti. Bul bárimizdiń esimizde. Sol jyldardan beri qarap otyrsaq, sýdıalardyń aılyq jalaqysy aıtarlyqtaı ósip, olar laıyqty jalaqymen qamtamasyz etilgen. Elimizdiń ekonomıkalyq jaǵdaıy jaqsarǵan saıyn olar budan da joǵary jalaqy alatyny daýsyz.
Sezd saıyn kóterilip, keıinnen qabyldanǵan sottardy mamandandyrý máselesi de búginde sot júıesiniń basqan eń sátti qadamdarynyń biri ekendigin dáleldeýde. Tipti qylmystyq, ekonomıkalyq, ákimshilik, ıývenaldyq sottarynsyz búginde bul júıeni elestete almaımyz. Bul óz kezeginde shyǵarylǵan sheshimderdiń sapasyn kóterip, halyqtyń sot júıesine degen senimdiligin nyǵaıtty. Búginderi apellıasııa ınstıtýtynyń engizilgeni bylaı tursyn, onyń ózi de mamandandyrylyp, qylmystyq ister jónindegi jáne azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi apellıasııalyq alqa bolyp ekige jarylǵanyn da orasan eńbektiń jemisi deýge turarlyq.
Osyǵan deıingi bes sezde úzdiksiz aıtylyp kelgen mańyzdy máselelerdiń biri sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý bolatyn. I sezde «Sotqa kýálar men jábirlenýshilerdiń kelýine baılanysty shyǵyndardy tóleýge, isterdi qylmys jasaǵan jerde ótkiziletin sot otyrystarynda qaraý jónindegi issapar shyǵyndaryna, isterdi joǵary sot satylaryna jiberýmen baılanysty poshta shyǵyndaryna sottarda qarajat joq. Ǵımaratty jalǵa alý úshin, baılanys qyzmetine tóleıtin jáne janar-jaǵarmaı satyp alý úshin qarajat joq. Sottardyń olardyń qyzmetin qarjylandyrý týraly ótinimderi jyl saıyn qamtamasyz etilmeıdi, bul sottardy tıisti sot tóreligin júzege asyrý múmkindiginen aıyrady» delinipti. Búginde sottar, eń jańa deıtin zamanaýı tehnologııalardy paıdalanyp, jyldan-jylǵa materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartyp keledi. Sotta eńbek etip otyrǵan ár mamannyń aldynda kompıýter, ınternet, elektrondy baılanys. Sot tóraǵalary kabınetterinde otyryp-aq onlaın júıesi arqyly beınebaılanysqa erkin shyǵatyndaı halde. Tipti kúnshilik alys aýdandardaǵy aýyr qylmys jasap sottalǵandardyń merziminen erte bosatý týraly materıaldardy onlaın-skaıp júıesi arqyly qarap otyrmyz dep eshkimdi tańǵaldyra almaısyz. Siz sotqa qatysýshysyz delik, ótinishte ózińizdiń uıaly telefonyńyzdyń nómirin qaldyrsańyz boldy, sms habarlama arqyly nemese ınternet jelisi arqyly úıińizden shyqpaı-aq, istiń qashan jáne qaıda qaralatyny týraly málimetti áp-sátte bile alasyz. Bul – búgingi sot júıesiniń jetistikteri, mańdaı terdiń jemisi. Muny aıtpaı ketýge de bolmaıdy.
Al óz basym sýdıalardyń V sezindegi berilgen sony tapsyrmaǵa daýlardy balamalyq ádister – bitimgershilik rásimder men medıasııa arqyly sheshýdi engizýdi aıtar edim. Artynsha medıasııa zańy qabyldanyp, búginde ol sýdıalar júktemesin azaıtýda óz rólin áli atqarady dep kútilýde.
Aqjan EShTAI,
Aqmola oblystyq sotynyń tóraǵasy.
KО́KShETAÝ.
