«Álippe» qalaı oralady?

Oqýlyq áli jazylǵan joq

«Egemen Qazaqstan»:

Álippe oqý­lyǵy 2021 jyly qaıta orala­dy. Áne-mine, 2020 jyl da aıaq­talyp qaldy. Oqýlyqtyń ázir­le­ný barysy qalaı bolyp jatyr? Úl­ge­remiz be?

Manara ELEKENQYZY, 

Y.Altyn­sarın Ulttyq bilim aka­de­­mııasy janyndaǵy «Orta bi­­lim berý» ortaly­ǵynyń dırek­to­ry:

Bilim jáne ǵylym mı­nıstri A.Aımaǵambetovtiń 2021-2022 oqý jy­lyna 1-synyp oqýlyqtary men oqý-ádis­te­melik keshenin qaıta basyp shyǵarý jáne «Álippe» oqýlyǵyn oqý prosesine engizý týraly tap­syrmasyna sáıkes Jol kar­tasy ázirlenip, bekitildi. Osy­ǵan oraı «Álippe» pániniń oqý baǵdarlamasyn talqylaý maq­satynda mınıstrdiń maqul­da­ýym­en ǵylymı-pedagogıkalyq ıntel­lıgensııa ókilderi, kórnek­ti qoǵam qaıratkerlerinen tura­tyn tujyrymdamalyq keńes quryldy. 2020 jylǵy sáýir­diń 30-y kúni atalǵan tujy­rym­da­malyq keńes músheleriniń qatysýymen ótkizilgen onlaın kez­desýde oqý baǵdarlamasynyń jobasy talqylanyp, nátıjesinde ony A.Baıtursynulynyń ádis­te­mesine negizdeı otyryp ázir­lep, mamyr aıynyń 30-na deıin tapsyrý týraly sheshim qa­byl­dan­dy. Osyǵan sáıkes jumys toby qurylyp (Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi bekitken tizim­ge sáıkes 18 adam), mamyr aıy­nyń 5-19 kúnderi aralyǵynda Y.Altynsarın atyndaǵy Ult­tyq bilim akademııasynyń uıym­dastyrýymen 10 otyrys ótki­zilip, 25 mamyrda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine beki­týge usynyldy. Jumys toby­nyń otyrystarynda álippeni oqy­týdyń maqsattary men min­detteri, áripterdi úıretý reti anyqtalyp, oqytý júıe­si A.Baıtursynulynyń ádis­te­me­­sine sáıkestendirilip qaıta ja­s­aldy. Qazirgi ýaqytta oqý baǵ­­darlamasy mınıstrlik qur­ǵan saraptamalyq komıssııa qaraýynan ótip, bekitýge usy­nyl­dy.

Negizi álippe oqýly­ǵy­nyń maz­muny mektep baǵ­dar­la­ma­sy­nan múlde alynyp tastal­maǵan edi. 2016 jyly elimiz­degi orta bilim berý uıym­da­ry jańartylǵan bilim berýge kósh­kende álippeniń barlyq taqy­ryp­tary, mazmuny 1-synyptarǵa arnalǵan saýat ashý oqýlyǵyna engizildi. «Álippe» jáne «ana tili» atty eki bólim saýat ashý oqýlyǵynda boldy. Biraq ata-analardyń da, qazir nemerelerin mektepke bergen ata-ájelerdiń de álippe oqýlyǵyn burynǵydaı bólek qolǵa ustaýdy jón kór­ge­ni, qoǵamdyq talqylaýǵa tús­keni aıan. Sol sebepti álippe oqý­ly­ǵy­nyń baǵdarlamasyn bólek ázirleý jumysyn qolǵa aldyq. Oqýlyq ázirge jazylǵan joq, sebebi aldymen onyń baǵ­dar­lamasy bekitilip, oqýlyq jazatyn avtorlarymyzdyń qolyna tııýi tıis.

«Egemen Qazaqstan»:

Oqý­lyq­tyń baǵdarlamasy beki­tý­ge tapsyrylǵan eken. Baǵ­dar­la­mada ne bar? Baǵdarla­manyń maz­muny óte mańyzdy ǵoı, sebebi oqý­lyq sol baǵdarlamanyń negizinde ázir­lenedi.

Manara ELEKENQYZY:

Iá, baǵdarlamanyń mazmuny asa mańyzdy. Álippe oqýly­ǵy­nyń oqý baǵdarlamasy eki oqýlyqtyń baǵdarlamasy negi­zin­de júzege asyrylady. I jar­ty­jyldyqta álippe oqý­ly­ǵy, II jartyjyldyqta ana tili oqý­lyǵymen oqıdy. Balalar bu­rynǵydaı álippeni arnaıy oqý­lyq retinde eń birinshi qolǵa alady.

Ult ustazy áripterdi álipbı boıynsha bermegen

«Egemen Qazaqstan»:

Mınıstr A.Aımaǵambetov jańa álippe A.Baıtursynulynyń ádistemesi negizinde ázirlenetinin aıt­ty. I ǵasyr burynǵy ádisteme men oqýlyqtyń mazmuny qazirgi zaman ta­lap­taryn qanshalyqty qanaǵat­tan­dyrady?

Azııa ELEÝPANQYZY,

álip­pe oqýlyǵynyń avtory:

Álippe oqýlyǵynyń oqý baǵdar­la­ma­sy A.Baıtur­syn­uly­nyń ádistemesi negizinde ázirlendi. Jalpy balanyń sa­ýatyn ashý prosesi úsh kezeńnen turady. Sonyń alǵashqysy – álippege deıingi kezeń. Ekinshisi – álippe kezeńi, sońǵysy – álip­pe­den keıingi kezeń. Alǵash­qy eki kezeńniń maqsat-mindetteri boıynsha álippe oqýlyǵy, sońǵy kezeńdegi maqsat-mindetter ne­gi­zinde ana tili oqýlyǵy jazylady.

Aqıqatynda ádisteme eshqa­shan eskirmeıdi, tek jyldar ót­ken saıyn zamannyń talabyna saı qaıta jańartylyp, óńdelip oty­rady. Biz álippe pániniń oqý baǵdarlamasyn nemese keıin baǵdarlamaǵa negizdelip jazylatyn oqýlyqty ult ustazy kór­se­tken ádistemege súıenip jaza­myz. Biraq ondaǵy mazmun, qor, tapsyrmalar jınaǵy zamanaýı keıipkerlermen, búginginiń balalaryna túsinikti tilmen, termındermen beriledi. Osynyń ózi oqýshylardy qyzyqtyryp, jańa zaman talaptaryn qa­naǵat­tan­dy­ra alady.

Ne­gizinde jyldar boıy qol­­da­­nysta kele jatqan bala­nyń saýatyn ashýǵa arnalǵan oqýlyqtardy jiti zerttegen adam A.Baıtursynuly ádiste­me­siniń árdaıym álippege ne­giz bolyp kele jatqanyn túsi­ner edi. Mysaly, kóp adam qara­paıym ermeksazben ju­mys­ty, ıaǵnı onymen áripterdi tańbalap úıretý ádisin jańasha dúnıedeı, bolmasa keıin paıda bolǵandaı qabyldaýy múmkin. Alaıda 1925 jyly shyqqan A.Baıtursynulynyń álippe oqýlyǵynda dál solaı «ermeksazben jumys» dep berilgen. Kórdińiz be? Ult ustazynyń ádistemesi álippege bıyl ǵana negiz bolǵaly turǵan joq. Bul árqashan álippe avtorlarynyń jol kórseter temirqazyǵyndaı bolyp keledi. Taǵy bir mysal, «Tyńdalym, aıtylym, jazy­lym daǵdylaryn damytý aǵylshyn tilin úıretýdiń ádis­temesinen alyndy» degen jań­saq pikirler bar. Iá, ataýynan solaı oı túıetin shyǵar. Degenmen A.Baıtursynulynyń «áńgimelesý» ádisi muǵalim men oqý­shynyń arasyndaǵy dıalogta qoldanylady. О́zińiz oıla­ńyz­shy, muǵalim suraq qoıǵanda nemese oqýshy men oqýshy sóı­les­kende bala tyńdaıdy ǵoı jáne ja­­ýap berý arqyly aıtý daǵ­dysy qalyptaspaı ma?

«Egemen Qazaqstan»:

Jaqsy, ult ustazynyń ádistemesi árda­ıym qoldanysta kele jatyr delik. Sonda aldaǵy mektep baǵ­dar­lamasyna engiziletin jańa álip­pede jańalyq bolmaı ma? Naq­ty qandaı ádister jańa álip­pege negiz bolady?

Azııa ELEÝPANQYZY:

Balanyń saýatyn ashýdyń birin­shi kezeńi – álippege daıyn­dyqta bala árip pen dybys­ty tanýǵa daıarlanýy kerek. A.Baıtursynulynyń «Dy­bys­pen jattyǵý» degen maqalasynda munyń ádistemelik talaptary kórsetilgen. Biz álip­pege de­ıin­gi kezeńniń mindetterin jaz­­ǵan kezde dál sol talaptardy qa­dam­dar­men kórsetip qoı­dyq. Bul – erteń álippe oqý­ly­­ǵyn jazatyn avtorlarǵa da asa qajetti aqparat. Ekinshiden, ult usta­zy­nyń osy ýaqytqa deıin tolyq jáne júıeli túrde qol­da­nylmaı kele jat­qan ádis­te­mesiniń júzege asatyn­dy­ǵy.

Budan bólek álippege deıingi kezeń­niń mindetterin aıqyndaýda A.Baı­tur­synulynyń «Shaǵyn sózdi», «Jal­qy­laýly-jalpy­laý­ly», «Jazý-oqý» ádis­terin basshylyqqa alyp otyrmyz. Máselen, saýat ashýda qazir «Dy­bysty taldaý-jınaq­taý» dep atalatyn ádisti A.Baıtur­syn­uly kezinde «Jalqy­laýly-jalpylaýly» ádis dep bergen. «Dybystyq taldaý daǵdylaryn qalyptastyrý» mindeti arqyly sóı­lem­nen sózdi, sózden býyndy ajyratyp, býynnan ótiletin dybysty tanytý maqsat etilgen.

«Egemen Qazaqstan»:

Álip­pe­niń qaıtarylatynyna qoǵam bolyp qýandyq. Jańa álippe endi bizdi sapasymen qýanta ala ma? Jalpy, oqýlyq olqylyqsyz bolýy úshin ne isteý kerek?

Azııa ELEÝPANQYZY:

1998-2017 jyldar aralyǵynda qol­danysta bolǵan, keıin jańar­tyl­ǵan bilim mazmuny boıyn­sha ázirlenip, baǵdarlamaǵa engi­zilgen 2-4-synyptardyń qazaq tili oqýlyqtaryn jazdyq. 2008-2015 jyldarda oqytylǵan 1-sy­nyp­tyń ana tili oqýlyǵynyń da avtorlarynyń birimin. Osy tájirı­beme súıenip aıtar bolsam, eshqashan minsiz oqýlyq bolmaıdy. Oqýlyq árdaıym tolyqtyrylyp, óńdelip otyrady. Qazir qoldanylyp jatqan saýat ashý oqýlyǵy Bastaýysh bilim be­rý standartyna negizdelip, oqý baǵdarlamasyna sáıkes jazylǵan. Oqýshyǵa hat tanytý, oqý-jaz­ýǵa úıretý, tilin damytý men saýat ashýdyń kezeńdik erekshelikteri eskerilgen. Sondaı-aq tyńdalym, aıty­lym, jazylym maqsatty túrde kózdelgen. Osyǵan oraı oqýlyq­ta tyńdaýǵa, aıtýǵa, jazýǵa qatys­ty tapsyrmalar bar. Al sol oqýlyqtaǵy álippege deıingi kez­eńde «tyńda» dep berilgen tap­syr­many kóp ata-ana oqýmen shatastyrdy. «Áripti áli tolyq tanymaıtyn bala mátindi qalaı oqıdy?» dep shýlady. Álippege deıingi kezeńde biz balalardy sýretke qarap óz oıyn jetkizýge, áńgimeleı bilýge, oıdan sóılem qurastyrýǵa úıretýimiz kerek. Al tyńdaýǵa berilgen tap­syr­malar balanyń sóıleý áre­ke­tin damytýǵa kóp kómegin tıgi­zedi. Ádistemeden, oqýlyqqa qoıylatyn talaptardan, jańa baǵdarlama mazmunynan habary joq adamdar da syn-pikir aıtyp jatady. Osydan 4 jyldaı buryn bir jýrnalıst: «Saýat ashý oqýlyǵynda «A» árpi 35-bette oqytylady. Bul oqýlyqta júıelilik joq. Álipbı «A» árpinen bastalmaýshy ma edi», dedi. Osyndaı negizsiz syndar jumysqa, eń mańyzdysy durys oqytý prosesine kedergisin keltiredi. Biz mysaly, alda oralatyn jańa álippe oqýlyǵyn A.Baıtursynulynyń ádistemesi negizinde ázirlemekpiz. Al ult ustazy óziniń oqýlyǵynda árip­ter­di álipbı boıynsha ótpeıdi, daýysty jáne daýyssyz dybys­tar­dy almastyryp otyryp ber­gen. О́ıtkeni bul býyn, sóz qu­raý­ǵa kerek. «A» dybysynan keıin úni bar daýyssyz dybys bolýy qajet. Sonda aldyńǵy turǵan «A» dybysy men odan keıingi daýyssyz dybysty qatar aıtqan bala eki dybystan qu­ral­ǵan sózdi tez meńgerip alady. Biz osy tujyrymdy basshylyqqa alamyz.

«Egemen Qazaqstan»:

Ras, syndy da mamany aıtsa, oryn­dy bolady. Sondyqtan biz tal­qy­laýǵa bi­lim salasynyń sarapshysy, osy­ǵan deıin ázirlengen bir­neshe oqýlyqty saraptamadan ótki­zýge bel­sendi atsalysqan, ózi de oqýlyq jazǵan Gúlnar Ábdirahmanqyzyn sha­qyr­dyq. Gúlnar Ábdirahmanqyzy, álbet­te qateliksiz, minsiz eshteńe bolmaıdy. Degenmen oqýlyqtardaǵy óreskel olqylyqtardyń bolýyna ne sebep? Aldaǵy álippe oqý­lyǵy sa­paly mazmunmen oralýy úshin ne istemek kerek?

Balyq – basynan, oqýlyq – baǵdarlamasynan

Gúlnar ÁBDIRAHMANQYZY,

Bilim sarapshylary qazaq lıgasynyń vıse-prezıdenti:

Oqý­lyqtardy saraptamadan ótkize­tin shyǵarmashylyq ju­mys toptarynda bolǵanymda árip­tester bolyp ortaq tujy­rym­ǵa toqtadyq. Siz qansha oqýlyqty jaqsy jazyńyz nemese oqýlyq daıyn bolǵannan keıin tyńǵylyqty saraptamadan ótkizińiz, tipti aprobasııaǵa jibergende qatelikterdi praktıktermen birge taldap tabyńyz, biraq oqýlyqtyń bastapqy baǵdarlamasy durys bolmasa, bári beker. Barlyǵy basynan túzetilýi tıis. Keıbir oqýlyq avtorlary da «Baǵdarlamada kem­shilikter ketkendikten, biz­ge durys oqýlyq jazý da qıyn», deıdi. Sol sebepti áýeli baǵdarlamany synaqtan ótkizip alý kerek. Máselen, jańa álippeniń oqý baǵdarlamasy bekitilýge tapsyrylyp qoıdy. Al sol baǵdarlama synaqtan ótkizilýi kerek edi. Osyndaı mańyzdy kezeń taǵy da qalyp qoıdy. Erteń taǵy qıyndyq týmaı ma?

Manara ELEKENQYZY:

Joǵaryda atap ótkenimdeı, biz baǵdarlamany ázirlep, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine 25 mamyrda bekitýge ótkizdik. Baǵdarlamany ázirleýmen aınalysatyn jumys tobynan bólek Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń buıryǵymen Táýelsiz sarap­ta­malyq top quryldy. Atal­ǵan top baǵdarlamany ázir­leý­ge qatysqan joq. Táýelsiz sarap­ta­malyq toptyń quramynda da ádiskerler, praktıkter, ǵalymdar boldy. 15 adamnan tu­ratyn topty jaýapty vedom­stvo bekitip, tikeleı ózi qur­ǵan. Osy top baǵdarlamany qa­ra­dy. Táýelsiz saraptamalyq top qarap shyqqannan keıin baǵdarlamaǵa qatysty syn-pikir, eskertpelerin qaldyrdy. Biz sonyń negizinde baǵdarlamany qaıta qarap, ázirlep shyqtyq. Sol óń­delgen nusqany mamyrdyń 30-na deıin mınıstrlikke qaıta tapsyrdyq.

Gúlnar ÁBDIRAHMANQYZY:

Baǵdarlama bekitilgen soń aka­de­mııan­yń saıtyna ilinedi ǵoı, sonda baǵdarlamany saraptamadan ótkizgen Táýelsiz saraptamalyq top músheleriniń aty-jóni de kórsetilgeni jón. Bul – men sekildi sarapshynyń ǵana emes, jalpy qoǵamnyń, ata-analardyń ortaq talaby. Sonymen qatar ashyqtyq pen jarııalylyqtyń oqýlyqty saraptamadan ótkizgende de kóp kómegi bolady. Sebebi oqýlyq avtorlary kóbine baǵdarlamaǵa silteıdi. Sondaıda baǵ­darlamany saraptamadan ótkizgen mamandarmen tikeleı tildesip, máseleni sheshe alamyz. Sodan soń biz ádette tek oqýlyqty aprobasııa­dan ótkizemiz. Shyn máninde baǵdarlama da synaqtan ótkizilýi tıis.

A.Baıtursynulynyń álippesi oralmaıdy

«Egemen Qazaqstan»:

2025 jyldan bastap latyn grafıkasyna kóshemiz. Sonda 4 jyldan keıin álippeni qaıta jazýǵa týra kele me?

Gúlfar MÁJITQYZY,

Sh.Shaıah­metov atyndaǵy «Til-Qa­zy­na» ulttyq ǵylymı-prak­tı­­kalyq ortalyǵy, Orfografııa bas­­qarmasynyń jetekshi ǵylymı qyz­met­keri:

Dóńgelek ústeldiń taqyryby óte ózekti. Kóp oqyrman álippeniń qa­laı oralatynyna mán bermeı, pikir bildire beredi. Bul turǵyda maman­dar­dyń, kásibı sarapshylardyń sózin muqııat tyńdaǵany jón. Sebebi men «A.Baıtursynulynyń álippesi oralady» degen uranǵa, pafosqa toly pikirlerdi sońǵy kezde tym jıi baı­qap júrmin. Demek, qoǵamdaǵy osyndaı pikir bildirip júrgender A.Baıtursynuly jaz­ǵan álippeniń qu­rylymymen tanyspaǵan. О́ıtkeni ult usta­zynyń álippesi arab jazýyna negizdelgen. Qazirgi kırıll nemese alda engiziletin latyn álipbıinde jazylatyn álippe eshqashan da A.Baı­tur­synulynyń oqýlyǵyndaı bo­la almaıdy. Osyny túsinýimiz kerek. Ult ustazynyń álippesi oralmaıdy, munda onyń ádistemesi ǵana negizge alynady.

Men jaz boıy Ulttyq bilim akademııasy uıymdastyrǵan, 6-7 saǵattap bolǵan konfe­rensııa­lar­ǵa, onlaın otyrystarǵa qa­tys­tym. Ondaǵy mamandar – óz isiniń sheberleri. Jalpy, ult ustazy ádistemege qatysty 3 maqa­la jazǵan. Jańa álippeniń mazmunyn ázirleý tobyndaǵy maman­dardyń sózin tyńdaǵanda olardyń sol 3 maqalany jaqsy biletinine kýá boldym. Sol sebepti biz mamandarǵa senim artýymyz kerek. Men mu­ny bekerge aıtyp otyrǵan joq­pyn, áleýmettik jelide janyma bat­qan «Saýat ashýdy jazǵan saýatsyz adamdar álippeni ja­zyp jatqan shyǵar», degen pikirden keıin aıtyp otyrmyn. Sondaı keraǵar oıdy aıta­tyndar avtorlarmen, ǵalym­dar­men, mamandarmen bir­aýyz sóılesip, talqylaýǵa qa­tys­sa, tanymyn keńeıtse, mun­daı pikir bildirmegen bolar edi. О́ıt­keni qazir qol­danystaǵy saýat ashý oqýly­ǵyn zerdelep, onyń saýatty jazylǵanyna kóz jetkizdim. Al negatıv kózqarastar shyn­dyǵynda jaı ǵana bizdiń qolǵa ustaǵan álippege úırenip qalǵa­ny­myzdan týyp otyr.

Latyn álipbıine kelsek, álipbı áli naqty bekitilgen joq. Álipbı bekitilmeı turyp, latyn álipbıindegi álippe týraly aıtý qıyn. Biraq bir anyǵy 2021 jyly mektep baǵdarlamasyna engiziletin kırıllısamen ja­zyl­ǵan álippe latyn álip­bıinde jazylatyn álippege negiz bolady. Tek basy artyq áripter alynady da, emlesi ózgeriske túsken sózderdi ǵana sonyń ishine qosyp, bastapqy qurylymyn saqtap ázirleýge, ıakı óńdep shyǵarýǵa bolady. Álbette, latyn álipbıi men kırıllısa álipbıindegi emle ártúrli, sondyqtan osy jaǵy basshylyqqa alynýy qajet. Mysaly, qazirgi kırıllısada 42 árip tur. Al latyn grafıkasyna kóshsek, bizde 31-36 tańba bolady. Endi qazir áli bekitilmegendikten dál sanyn aıta almaı otyrmyn. Bul jerde orys tilinen engen sózderdi jazýǵa arnalǵan tańbalar bol­maıdy. Aıtalyq, latyn álip­bıinde jińishkelik belgisi joq. Kóp adam qazaq tiliniń emlesin qıynsynyp, úırenýden, balasyn qazaq synyptaryna berýden bas tartyp jatady. Bolashaqta latyn álipbıinde jazylǵan emle balaǵa, ony qoldanýshy kez kelgen adamǵa ońaı tıedi. Vals, albom, obekt, podezd sózderin jazýda jińishkelik, jýandyq belgisine bas qatyrýdyń qajeti joq.

Memlekettik til latyn grafıkasyna ótip jatqanda sózsiz álippe ǵana emes, barlyq oqýlyq latyn álipbıimen jazylady. Sol sebepti eki jumys nemese basy artyq qıyndyq dep qarap otyrýǵa bolmaıdy.

«Egemen Qazaqstan»:

Bıyl balasyn 1-synypqa bergen ata-analar arasynda júrgizilgen jýrnalıstik saýaldamadan latyn álipbıinen qashyp orys synybyna bergenderdi kezdestirdik. Olar kóbine «Balanyń mıy ashıdy» dep qysqa qaıyrady. Onyń bir shetin ózińiz de shyǵaryp otyrsyz. Joǵarydaǵydaı ata-analar arasyndaǵy tendensııa neden paıda bolyp otyr? Qalaı ońtaılandyramyz?

Gúlfar MÁJITQYZY:

Balalaryn orys synyptaryna berý úrdisi qazirgideı kırıllısamen oqyp júrgende de oryn alyp otyr. Kırıllısada orys tilindegi tańbalar bar. Demek, orystildi balanyń ózin qazaq synybyna berýge ábden bolady. Biraq munyń ózi kómektespeı otyr ǵoı. Sondyqtan atalǵan úrdiske tek qana ata-ananyń ulttyq sana-sezimi ǵana sebep. Al latyn álipbıinen qashyp orys synybyna berý – syltaý ǵana. Aınalańyzǵa qarańyz, aǵylshyn tilin úıretýge kez kelgen ata-ana qarajat tabady, qaltasyndaǵy baryn aıamaı­dy. Tipti shetelge jiberip úıre­tetin­der de bar. Endi ózińiz oı­la­ńyzshy, aǵylshyn tili latyn álipbıinde jazylǵan ǵoı. Latyn álipbıinen qashyp balasyn aǵylshyn tilin tereńdetip oqytatyn orys synybyna beretinder osyny bilmeıdi nemese mán bermeıdi. Eger ata-ananyń memlekettik tilge, ana tiline degen sezimi joǵary bolsa, latyn turmaq, basqaǵa kóshsek te balasyn qazaq synybyna beredi.

Ult ustazynyń ádistemesi balabaqshadaǵy saýat ashýdan bastap qoldanylýy qajet

«Egemen Qazaqstan»:

Biz álippeni joǵaltyp alǵan shaqta atalǵan oqýlyq bala­baq­shalar­dyń mektepaldy daıarlyq synyptaryn­da oqytyldy. Negizi mektepke deıingi bilim men orta bilimniń arasynda baı­lanys bolýy kerek. Mine, dál osy máse­­leni professor Saırash Naǵa­shy­baı­qyzy kóp kóterdi. Al jańa álippe sol baılanysty bekite ala ma?

Saırash NAǴAShYBAIQYZY,

Qazaq ult­tyq qyzdar pedagogıkalyq ýnı­versıtetiniń professory:

Jaz boıy joǵarydaǵy jumys tobynyń quramynda bolyp, jańadan engiziletin álippe oqýlyǵynyń oqý baǵdarlamasyn ázirleýge atsalys­tym. Mektepke deıingi balalarǵa arnal­ǵan sa­ýat ashý oqýlyǵynyń avtorymyn jáne kezinde I.Tasmaǵambetov «A.Baıtursynulynyń álippesin qaı­ta­rý kerek» degende álippe jazýdyń tájirıbesinen óttim. Osy oqýlyqtardy ázirleýden jıǵan tájirıbeme súıenip, jańa aıtylǵandaı, mektepke deıingi bilim men orta bilim arasyndaǵy sabaqtastyqtyń saqtalýyna basymdyq berdim, sol jaǵyn kóbirek qadaǵalaýdy kózdedim. Biraq biz qansha jerden oqýlyqta osy sabaqtastyqtyń saqtalǵanyn qadaǵalaıyq, kózdegen maq­sa­tymyzǵa tek oqýlyqpen, baǵ­dar­la­ma­men jete almaımyz. Sebebi is júzinde kóp nárse basqasha bolady. Máseleniń bári ata-analardyń balasyn 1-synypqa barǵanda ǵana esine alyp, onyń oqýy jaıynda mektep partasyna otyrǵanda ǵana oılana bastaıtynynan shyǵady. Bala 1-synypta qınalmaýy úshin mektepke daıyndalýy kerek. Aıtalyq, balanyń 5 jasqa deıin dybys­taý apparaty durys, tolyq qalyptasý qajet. Baıqasańyz, buryn logopedter mektepke deıingi balalarǵa kerek bolatyn, qazir mektep oqýshylaryna da asa qajet. Sebe­bi bala mektepke barsa da áli keıbir dybystardy durys aıta almaıdy. Endi qarańyz, durys dybys­taı almaıtyn bala dybysty, áripti qalaı úırenedi? Mine, osy sebepti de dybystaý apparaty qalyptaspaǵan bala álippeni tolyq meńgere almaıdy. Al álippe – ózderińiz aıtpaqshy, bar kitapqa bas bolǵan, barlyq ilim-ǵylymdy úırenýdiń birinshi baspaldaǵy.

Ekinshiden, mektepke daıyndaýda da asyra siltep jiberetin ata-analar bar. Bul da – balanyń damýyna kedergi keltiretin úrdis. Mysaly, sizge biletin nárseńizdi úıretkisi keletin adamnyń sózi qyzyq emes qoı. Sol sekildi balany da jas ereksheligine saı úıretip otyrǵan jón. Áıtpese 1-synyptyń baǵdarlamasyn balabaqshada meńgerip alǵan balaǵa sabaq qyzyq bolmaı qalady. Qalypty damyp kele jatqan balalarǵa da bárin bilip turǵan bala keri áser etedi.

Al A.Baıtursynulynyń ádis­te­mesi negizinde ázirlenetin álippe 1-synyptarǵa engizilse, onda ult ustazynyń ádistemesi balabaqshadaǵy saýat ashýdan bastap qoldanylýy qajet.

Manara ELEKENQYZY:

Saırash Naǵashybaıqyzynyń sózin­de salmaq bar. Biz osy sabaqtastyq máse­lesin de álippe oqýlyǵynyń oqý baǵ­darlamasyn ázirleýde nazardan tys qaldyr­ma­dyq. Mektepke deıingi bilim berýdiń memlekettik standartyna ózgerister engizildi. Stan­dar­t­ta­ǵy ózgeristerge oraı baǵ­dar­lamaǵa da tolyqtyrýlar engi­zilip jatyr. Sondyqtan biz professor aıtyp otyr­ǵan sabaq­tas­tyq jaıy zańdyq turǵydan ret­telgen dep aıta alamyz.

Muǵalimder shyndyqty aıtpaıdy

«Egemen Qazaqstan»:

Baıqap otyrsaq, talqylaýda kóp sóz ata-analarǵa qatysty aıtylyp jatyr. Al qoǵamda oqýlyqtaǵy óreskel olqylyqtar máselesin eń aldymen ata-analar kóte­re­di. Álbette, balalardyń ómi­ri­ne jaýapty birinshi tulǵa bolǵandyqtan, olardyń oıyn eskermeý ádiletsiz áreket bolar edi. Sol sebepti biz talqylaýǵa ata-analardyń atynan 4 balanyń anasyn shaqyrdyq.

Gúlnar OMAR, ata-ana:

О́zim – mektepke óte jaqyn adammyn, óıtkeni mamandyq boıynsha psıhologpyn. Ári ata-anam da – pedagogıka sala­sy­nyń ardagerleri. Ata-ana retinde Senat pen Máji­lis­tegi otyrystarǵa qatysyp, oqý­lyqty saraptamadan ótkize­tin jumys toptarynda boldym. Osy jáne ana retinde kúndelikti balalardyń saba­ǵyn qadaǵalaýdan túıgen tájirı­beme súıenip aıtar bolsam, jo­ǵaryda aıtylǵan mańyzdy sa­baq­tastyq máselesi tek oqý­lyq, baǵdarlamada ǵana emes, mekteptegi tárbıede de kóri­nis tabýy tıis. Mysaly, bala sábıler tobynan ortańǵy topqa ótip, keıin eresek toptan mektepaldy daıarlyq tobynda óziniń ózgelerden álde­qaı­da úlken ekenin jáne jaýap­kershilik júginiń aýyrlaý bolatynyn sezinedi. Muny sezinýine balabaqshadaǵy tárbıe de, tárbıeshi de, úlken toptarda óz betinshe áreket etýge baǵyt­talǵan tapsyrmalarǵa toly baǵdarlama da yqpal etedi. Al endi sol bala mektepke kelgende, oǵan muǵalim eń kishi synyptyń oqýshysy retinde óbekteı qaraıdy. Biz árbir pedagogty psıholog dep bilemiz. Sondyqtan psıhologııalyq turǵyda tárbıe berý júıeli júrgizilýi qajet.

Endi oqýlyq máselesine kelsek, qazirgi tańda biz «Zet» (Z) urpaq tárbıelep jatyrmyz. Búgingi balalardy qyzyqtyrýdyń ózi qıyn, zeıinin turaqtandyrý da úlken kúsh-jigerdi talap etedi. Sol sebepti bizdiń oqýlyqtarymyz da zamanaýı balalardy oqýǵa qushtar ete alatyndaı, jańa talaptarǵa saı ázirlenýi tıis. Qansha degenmen ata-ana bala­nyń qyzyǵýshylyǵyn, deńgeıin, áleýetin anyq biledi. Al oqý­lyq­tar talapqa saı, sapaly bolýy úshin onyń ázirlený jumystary basynan ashyq, jarııa túrde iske asyrylýy tıis. Joǵarydaǵy bilim salasynyń sarapshysy aıtqan pikirmen kelisemin, oqýlyq qana emes, oqýlyq negizge alynatyn oqý baǵdarlamasy da synaqtan ótkizilýi kerek. Synaqtan ótkizilip qoımaı, ashyq talqylanýy tıis. Máse­len, biz «Pedagog mártebesi týraly» zańdy ashyq, qyzý talqyladyq qoı, ata-ana retinde oı-pikirimizdi bildirdik. Bul jerde, árıne ata-analardyń belsendiligi kerek. Shyn máninde ata-analar daıyn oqýlyqty ǵana synamaı, ázirlenip jatqan oqýlyqty talqylaýǵa atsalysýy tıis. Bul úshin mınıstrlik dál sol syn aıtatyn ata-analardy jumys tobyna qosý qajet. Báribir qoǵam bolǵan soń, belsendiler bolady. Onyń ishinde kózi ashyq, shetelde tájirıbeden ótip kelgen nemese elimizdiń damýyna qansha jyl úles qosqan zııaly azamattar da bar.

Álippe oqýlyǵyn akade­mııanyń mamandary 2 toqsan oqytylatynyn aıtyp otyr. Al álippe tek 2 toqsan emes, jyl boıy oqytylýy kerek. Oqýlyqty synaqtan ótkizetin mektepterdi aýystyryp otyrǵan jón, bizde mınıstrlikpen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıtin belgili oqý oshaqtary bar, tek solarmen birge jumys isteıdi. Ondaǵy muǵalimder múmkin joǵarydaǵylardyń aýzyna salyp bergenin ǵana aıtatyn shyǵar. Sol sebepti aprobasııany ádil ótkizý úshin memlekettik mektepter ǵana emes, erekshe deńgeıdegi oqý oshaqtary men jekemenshik bilim berý uıymdaryna da synaqtan ótkizýge múmkindik berý qajet. Eń mańyzdysy biz praktıkterdi tyńdaýǵa tıispiz. Muǵalimder, ásirese oqýlyqtardy synaqtan ótkizip jatqan pedagog qaýym shyndyqty aıtýy kerek. Kóbine muǵalimder buǵyp qalady, shyndyqty aıtpaıdy.

Muǵalimderdiń shyndyǵy 100 paıyz eskerilmeıdi

«Egemen Qazaqstan»: 

Rasymen, ǵalym men ádisker minsiz oqýlyq jazyp shyǵýy múmkin, biraq bul tájirıbede qoldanylyp, óz nátıjesin, jemisin bermese, bári beker. Eńbektiń dalaǵa ketkeni. Sondyqtan praktıkterdiń oıy asa mańyzdy, negizi oqýlyqqa qatysty sońǵy sheshim de solardan, ıaǵnı muǵalimder tarapynan shyǵýy qajet. Alaıda ata-ana aıtqandaı, muǵalimder shyndyqty aıtpasa qalaı bolady? «Bastaýysh synyp muǵalimi er adam bolýy ersi emes» dep bas basylymǵa shyq­qan keıipkerimizden tikeleı suraıyq, muǵalimder shynymen shyndyqty aıtpaı ma?

Altynbek MUQYShEV,

Elordadaǵy №69 mektep-gım­na­zııa­nyń bastaýysh synyp muǵalimi:

Oqýlyqtardy aprobasııa­dan ótkizetin muǵa­lim­derge qatysty aıtyl­ǵan ata-ananyń synyna óz tájirıbemnen jaýap bereıin. Biz mekteptegi 12 muǵalim jańartylǵan bilim mazmuny boıynsha ázirlengen oqýlyqtardy synaqtan ótkizdik. Sonda ózimiz baıqaǵan, anyqtaǵan kemshilikter men qatelikterdi mindetti túrde tıisti adamdarǵa jetkizip otyrdyq. Qaı oqýlyqta qandaı olqylyqtar bar, sony jeke-jeke kórsettik. Kóbine balanyń oryndaýyna, jas erek­she­ligine, qabyldaýyna qıyn tıetin tapsyrmalardy túrtip alamyz. 4 jyldyń ishinde oqýlyqtardaǵy ata-analarǵa oǵash kóringen dúnıelerdiń bárin – jınalystardy jıirek ótkizip, mańyzyn, sebebin, ádistemesin, berilýdegi maqsatyn tereńirek túsindirgennen keıin kózqarastary ózgerdi. Shyn máninde túsindirý men ata-anamen jumys jetkilikti júrgizilmeıdi.

Shama-sharqymyzsha túze­tý engizgen oqýlyqtarmen oqý­­shy­­larymyzdy 4 jyl boıy oqytyp, bastaýyshty bitirttik. Shákirtterim ja­man bolǵan joq. О́ıtkeni bu­­r­yn bitirgen oqýshylarǵa qaraǵanda, osy oqýlyqtarmen oqyǵan oqýshylarym 5-synypqa barǵanda áldeqaıda joǵary kórsetkish kórsetti. Qansha degenmen kez kelgen istiń berekeli bolýy úshin kózdelgen maqsatqa qol jetkizýge kásibılik pen sheber­lik qajet. Oqýlyq sapa­ly, minsiz jazylǵanymen, onda­ǵy kórsetilgen mindetterge la­ıyqt­y deńgeıde qol jetkize alatyn muǵalim bolmasa, jumys jemisin bermeıdi.

«Muǵalimder shyndyqty aıtpaı ma?» degennen góri «Muǵa­limderdiń aıtqany eskerile me?» degen suraq oryndy bolady. О́ıtkeni álginde aıtqanymdaı, biz kem-ketigin aıtamyz, jazamyz, jetkizemiz. Biraq sonyń barlyǵy túgel, 100 paıyz eskerildi, qaıta túzetýde usynystarymyzdyń bári engizildi dep aıta almaımyz. Negizi daıyn oqýlyqty synaqtan ótkizýge ǵana emes, oqýlyqty jáne oqýlyqtyń oqý baǵdarlamasyn ázirleýge de muǵa­limderdi kóbirek tartý kerek.

Aýyl muǵalimderine dıskimen taratylady

Gúlnar OMAR, ata-ana:

Muǵalimniń sheberligi degennen shyǵady. Árıne, bilikti pedagog qalaıda balalarǵa baǵdarlamany meńgertedi. Desek te, biz baǵdarlamany, sonyń negizinde oqýlyqty ázirlegende aýyl men qala mektepterindegi oqýshylardyń oqý deńgeıin eskerýimiz kerek. Halyqaralyq kórsetkishterden kóz jetkizip otyrǵanymyzdaı, aýyl balalary qaladaǵy oqýshylardan 1,5-2 jylǵa artta qalyp keledi. Bul – úlken másele. Osyny eskersek, qaladaǵy balalar qalaıda ilesip alady, olarda múmkindik kóp. Al qarapaıym ınterneti joq aýyl oqýshylary úshin, aıtalyq, áripti ermeksazben músindep kórý sekildi qoljetimdi zattarmen oryndalatyn tapsyrmalar bergen jón. Sodan soń qazir úzdik ustazdardyń sabaǵy vıdeoǵa túsirilip, bilim berý platformalaryna, YouTube arnasyna salyndy ǵoı, sol sabaqtardy dıskilerge saqtap, aýyl mektep­te­rine taratylǵany abzal. Sonyń ishinde, ásirese álippeniń jańa ádistemesi beınetaspaǵa basy­lyp, vıdeolarǵa túsirilip, beınetúsindirýler arqyly taratylýy tıis.

Manara ELEKENQYZY:

Osy talqylaýda aıtylǵan usynystardyń barlyǵyn túrtip aldym. Oqýlyqtardy aprobasııadan ótkizýge jekemenshik mektepterdi qosý týraly usy­nys­ty qabyldadyq. Al aýyl mektepterin qajetti kontentpen qamtamasyz etý máselesin qazir naqty jolǵa qoıyp, osy baǵyttaǵy jumystardy qolǵa alyp jatyrmyz. О́ıtkeni pandemııanyń kezinde eń bas­tysy ınterneti nashar nemese múlde joq aýyldardaǵy oqýshylarǵa qıyn tıdi. Son­dyqtan «Bilimland» plat­for­ma­synyń «Bilimbook» degen jaqsy bir jobasy bar. Bul arqyly offlaın rejimde, ıaǵnı baılanys ustamaıtyn aımaqtarda da barlyq materıal­dy qarap, qajetinshe qoldana alady. Sabaqqa kerek kontentti 32 kbt fleshka, dıskilermen jetkizýge bolady. Osy jumys­ty jańa álippe ázirlenip, toly­ǵymen daıyndalǵanda iske asyrýdy josparlap otyr­myz. Jańa oqýlyqtyń oqý-ádistemelik kesheni (OÁK), qo­symsha quraldary, dıs­ki­leri, muǵalimderge arnal­ǵan ádistemeligi, basqa da resýrs­tar­ǵa siltemeler bolady. Sonyń bárin qosymsha jańartyp, aýyl mektepterine jiberýdi kózdep otyrmyz.

Túıin: Qazaqta «Shymshyq soısa da qasapshy soısyn» degen sóz bar. Bul oıdyń búginde mańyzy artty. Sebebi rasymen de ózi bilmeıtin, aınalysyp kórmegen, anyq kóz jetkiz­begen jaıtty kásibı mamansha talqylap, qate kózqaras qalyp­tas­tyrýǵa yqpal etetinder kó­beıdi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda uıym­das­tyrylǵan dóńgelek ústel­degi sarapshylardyń sózi­nen túıgenimiz – álippeniń álegi áli bitpeıdi. Onyń jyry bıyl ǵana bastalǵandaı. Jańa álippeniń jańalyq bolatynyna da tolyq kepildik joq. Al sapasy... Bul – endi bárimizge ortaq másele.

Daıyndaǵan

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»