Úńgir

Qoǵamnyń qazaq aqyn-jazýshy­laryn oqymaıtynyna búginde kóz úırendi, kóńil sýydy. «Bu ne sumdyq?» dep týlasańyz da, shyn­dyq osy. Al bul máselege tereń­dep barsaq, memlekettik tildiń mártebesine kelip tirelemiz. Ulttyq ýaıymǵa aınalǵan qazaq tiliniń «jyry» da úńgirden shyqqandaı eshkimge estilmeıdi. Áıtpese el Prezıdentinen bastap aıtýdaı-aq aıtylyp júrgen másele-tin. Álqıssa. Negizgi aıtpaǵymyz, qazaq­tildi qoǵamdaǵy jazýshy men oqyr­man týraly edi.

Keıde shyntalanty bar, kemtalanty bar – aqyn-jazýshylar kóbeıdi dep dabyl qaǵamyz. Qa­lamaqysy az myna qoǵamda nege sonsha kitap shyǵarýǵa qumar dep taǵy sógemiz. Osy jazǵyshtyq qazaqpen birge týǵan ba dep álimsaqqa bir úńilemiz. Baspalardan qısapsyz shyǵyp jatqan belgili-belgisiz, laıyqty-laıyqsyz kitaptardyń deńgeıin shamalap, tereń kúrsinemiz. Bir qaraǵanda, qazirgi  ádebıette aqyn-jazýshylar kóp bolyp kó­rin­genimen, jazylyp jatqan shy­ǵarmalardyń kórkemdigine hám ádebı ortanyń keńistiginen shyǵyp, jalpy rakýrstan qaraǵanda «táýir jazatyn qalamgerler az eken ǵoı» deısiń. Iаǵnı bizdiń kóp degenimiz ýaqyt sarabynan ótkizgende túk bolmaýy múmkin.

Keshegi Keńes ýaqytynda da kú­nine birneshe kitap shyqqan. Biraq qazir sol avtorlardy eshkim oqy­maıdy, tipti tanymaıdy. Máse­len, 1901 jyly Ádebıet salasy boıynsha eń alǵashqy Nobel syı­lyǵyn alǵan aqyndy búginde eshkim bilmeıdi. Jáne sol kezdiń ózinde batys ádebıetinde tanymal bolǵan-bolmaǵany kúmándi. Jalpy, osy avtordyń óz dáýirinen keıin de oqylýyn talap etetinimiz durys pa? Qazirgi jaǵdaıda ár jazýshy óz qoǵamynda oqylsa, bunyń ózi tym jaqsy-aq nátıje hám ár dáýirdiń óz úni bolatyny taǵy bar. Áýezov pen Tolstoı ǵasyrda bir týmaıtynyna kózimiz jetken sııaqty.

Alpysynshy jyldyqtardyń jetistigin qaıtalamasa da belgili bir deńgeıde qaı ýaqytta da ádebıette qozǵalys bolady. Osy bir izgi oıǵa kelgende jaqsy shyǵarmalardy oqı qalyp, azyn-aýlaq baqytqa keneletinimiz taǵy bar. Álgi álem­dik paıymǵa salsaq, bizde de az ja­zar­mannyń az oqyrmany bar. Bir-biriniń údesinen birde shyǵyp, birde shyǵýǵa taıap, áıteýir tyrmysyp júr (bázbireýler aıtqandaı, ólgen joq). Biraq eń ókinishtisi, qandaı jaǵdaıda da kóptiń aty kóp. Az oqyrmanmen kitap oqymaıtyn kópshilikti jeńý joq. Ásirese dál qazirgi damyǵan zamanda. О́ıt­keni bizdiń halyq úshin ádebıet Abaımen bastalyp, Muqaǵalımen bitedi. О́kinishke qaraı, qoǵamnyń sanasy osy deńgeıde. Bul árıne, ádebıetke taý eteginen jantaıa jatyp, alystan ańdý salǵan barlaýshy keıipindegi adamdardyń jalań pikiri bolsa da, bar oıdy eskermeý­ge haqymyz joq.

Al qazirgi ádebıetten, gazet-jýrnal oqýdan, jalpy jazý-syzýdan halyqtyń habary joqtyǵynan, jazyp júrgen bárimizdiń óz ále­mimiz, al rýhanı ómirden tym alys qarapaıym jurttyń óz álemi qa­lyp­tasty. Sany az kishkentaı halyq bola tura eki arada tas qamal paıda bolǵandaı. Jáne ýaqyt ótken saıyn qarapaıym halyq rýhanııattan alys­tap barady. Bul – qasiret. Aqyn­nyń óleńin ádebı ortadaǵy qaýymnan basqa jurt oqymaıdy. Árıne sa­lys­tyrmaly túrde alǵanda.  Ja­zýshynyń jan azabynan týǵan shyǵarmasynyń da hali osyndaı. Túptep kelgende, gazet oqıtyn adam sıredi: al jýrnalıster kim úshin jazady?

Úńgirdiń ishinen qansha aıqaı­lasa da estilmeıdi eken. Qazaq qoǵa­myndaǵy qalam ustap júrgen qaýym – biz bárimiz sol úńgirdiń ishinde sııaq­tymyz. Aıtasyń – estimeıdi, jazasyń – oqymaıdy.