«Qashaǵan» jáne ilespe gaz óndirisi («Kógildir otyn» zaýyty qashan salynady?)

Máselen, byltyr teńiz taba­n­yn­daǵy ken ornynan óndi­ril­gen 14,1 mln tonnadan astam munaı eksporttaldy. Sondaı-aq shetel naryǵyna jibe­rilgen gaz kólemi 3,5 mlrd-tan asa tekshe metrdi qurady. Al eksport­talǵan kúkirt 1 mln 207 myń ton­­na­dan asty.

Árıne, Kaspııdiń munaıyn ıgerý ońaı bolǵan joq. Onyń bir­neshe sebebi bar. Birinshiden, otandyq munaı­shylardyń sý túbinen «qara altyn» alatyndaı tájirıbesi bolǵan joq. Sol sebepten bul elimiz úshin tosyn ári táýekeli mol qadam edi. Soǵan qaramastan, «Qashaǵan» – Qazaq­stannyń tarıhynda teńiz túbi­nen ıgerilgen tuńǵysh kenish. Maman­dardyń aıtýyna qaraǵanda, ken ornynyń kollektory teńiz túbinen 4200 metrdeı tereńdikke boılaıdy. Mundaǵy qysym da óte joǵary, munaı quramynda parafın de mol. Kúkirtti gaz da kóp, al kúkirtti sýtek (H2S) 15 paıyzǵa teń.

Ekinshiden, otandyq munaı-gaz ónerkásibine tyń serpin beretin Kaspıı jobasy shetel ınves­tor­la­ry­nyń nazaryn aýdardy. Onyń ishin­de «Statoıl», «Enı-Adjıp», «Shell», «To­tal­­fınaelf», «Ekson-Mo­bıl» sekildi kompanııalar opera­tor bo­lýǵa umtylys jasady. О́ıt­­keni bul – uzaq jyldarǵa sozyla­tyn ınvestısııalyq joba. Munaı-gaz ónerkásibi salasyn­daǵy mundaı jobaǵa quıylǵan ınvestısııanyń keıin eselep qaıtatynyn eskersek, sheteldik kompanııalar múmkindikti ji­berip almaýǵa tyrysady.

Úshinshiden, «Qashaǵan» – 40 jyl buryn Alıaskada tabylǵan Prýdho-Beı ken ornynan keıingi eń aýqymdy ashylym bolýymen álem nazaryna ilikti. Sebebi munda 4,5-ten 5,5 mlrd tonnaǵa deıingi mólsherde munaı, 3 trln tekshe metrdeı gaz qory bar dep jobalanýda. «Qashaǵan» ken orny jobasynyń birinshi kezeńin ıgerýge 55 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa salyndy.

Tórtinshiden, Kaspıı teńiziniń faýnasy men florasynyń bárinen mańyzdy bolatyny belgili. О́ıtkeni munda álemde sırek kezdesetin ıtbalyq pen bekire tuqymdas baǵaly balyqtar bar. Budan basqa qustyń 280-nen astam túrine zertteý júrgizildi. Onyń ishinde 40-tan asa qus «Qyzyl kitapqa» engizilgen.

Endi osyndaı san alýan ma­ńyzǵa ıe «Qashaǵan» ken ornynan óndirilgen gazdy óńdeý máse­lesi de kóterilip otyr. Nege? О́ıtkeni qazir mundaǵy táýliktik munaı óndirý kólemi 380 myń barrel shamasyn quraıdy. Ken ornyn ıgerý josparyna sáıkes, 2022 jyly ónim óndirý deńgeıi táýligine 420 myń barrelge jetýi tıis. Sol kezde ilespe gaz­dyń kólemi de eselenetini daýsyz.

Demek, elimizde ilespe gazdy qaıta óńdeıtin óndiris ornynyń qajettigi týyndaıdy. Buǵan sebep bolatyn jaıttar da bar. Aldymen bul jyl saıyn gazǵa ishki suranystyń artýymen de baılanysty bolyp otyr. Gaz eksportynan túsetin qomaqty túsim de basty sebepterdiń biri ekeni jasyryn emes. Máselen, IHS Markit zertteý kompanııasynyń deregine súıensek, byltyr Qazaq­standa gazdyń jalpy jıyntyq óndirisi 55,5 mlrd tekshe metrdi qurady. Onyń tek 19,4 mlrd tekshe metri ǵana eksporttaldy. Munaı óndirý kompanııalary qoınaýqattaǵy qysymdy ustap turý úshin 19,1 mlrd tekshe metr gazdy keri aıdaǵan. Al 17 mlrd tekshe metr gaz otandyq tutynýshylarǵa satylypty.

Sarapshylardyń boljamyna qaraǵanda, álemde gaz tutyný kólemi 2040 jylǵa qaraı 1,5 esege ósip, 5,5 trln tekshe metrden asýy múmkin. Sol kezeńde onyń basqa energııa kózderi arasyndaǵy úlesi 23%-dan 26%-ǵa deıin artady eken. Mine, osy kezde «qara altynǵa» balanǵan munaı­dyń úlesi 40-tan 30%-ǵa deıin tómendeıdi. Sondyqtan «Qasha­ǵan» gazyn óńdeıtin zaýyt­tyń qurylysyna baılanys­ty qabyldanǵan sheshim osy salanyń damýyna serpin berý úshin shıkizatty satyp alýǵa, jalpy uqsas jobalardy qar­jylandyrýǵa qatysty kóptegen máseleni retteýi tıis.

Árıne mundaı zaýyt salý úshin aldymen oryn tańdaýda birneshe nusqa usynylǵany daýsyz. Alaıda Maqat aýdanynyń aýmaǵy tańdaldy. Osyǵan oraı atalǵan jobaǵa «GPC Investment» JShS ınvestısııa salǵaly otyr. Seriktestik ókilderi byltyrdan beri eki ret, alǵashynda Maqat aýdanynda, al jaqynda Atyraý qalasynda qoǵamdyq tyńdaý ótkizdi.

Jańa óndiris ornyna ınvestı­sııa salýǵa bel býǵan kom­pa­nııa ókil­deriniń málimetine sú­ıensek, «Qashaǵan» gaz óńdeý zaýy­ty­nyń jobasy shıki gazdy jaǵý men keri aıdaýdyń ornyna ony qaıta óńdeýdiń ulttyq baǵdar­lamasy aıasynda iske asyrylady. Zaýyt jylyna 1 mlrd tekshe metrge deıin gaz óńdeıtin bola­dy. Jobaǵa sáıkes, osynsha kó­lemdegi shıki gazdy óńdeý kezin­de zaýyt jylyna 815 mln tekshe metrge deıin taýarlyq gaz, 119 myń tonna suıytylǵan gaz, 212 myń tonnaǵa jýyq kúkirt, sondaı-aq 35 myń tonna gaz kondensatyn shyǵaratyn bolady.

Sondaı-aq bul «Qashaǵan» ken ornynda munaı óndirýdi 12 mln tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Gaz óńdeý zaýytynyń qurylysyn el Úkimeti bekitken. Jobaǵa ınvestor retinde «GPC Investment» JShS tańdaldy. Budan basqa jobany iske asyrý úshin jetekshi otandyq jáne sheteldik mamandar tartylady. Jobany qarjylandyrý ınves­tordyń óz esebinen jáne qar­jy ınstıtýttarynyń qara­jatyn tartý esebinen júzege asyrylatyn bolady.

– Jobalanǵan jumystar ýchas­kesi Maqat aýdanynyń aýmaǵyndaǵy eldi mekenderden alysta ornalasady. Zaýyt salynatyn oryn Atyraý qala­sy­nan 60 shaqyrym, al aýdan or­ta­lyǵy – Maqat kentinen soltústik-shyǵysqa qaraı 63 sha­­qyrym qashyqta bolatyny anyqtaldy. Qurylys kezeńinde, odan keıin paıdalanýǵa beril­gen soń zııandy zattardyń shyǵa­ryndylary, qaldyqtardyń mólsheri barlyq sanıtarlyq normaǵa sáıkes keletin ruqsat etilgen mánder sheginde bolady. Qurylys qunyna áser etetinine qaramastan, atmosferaǵa zııandy shyǵaryndylardy azaıtý maqsatynda eń ozyq tehnologııalardy paıdalaný týraly sheshim qabyldandy. Atmosferaǵa kúkirt­ti angıdrıd sııaqty zııandy gaz­dyń shyǵarylýyn boldyr­maýǵa múmkindik beretin SCOT tehno­logııasy qoldanylady. Son­daı-aq BASF jáne Dow Chemical sııaqty tanymal álem­dik kompanııalardyń ozyq tehno­logııa­laryn da paıdalanýdy kózdedik. Jabyq túrdegi alaý qondyrǵysy ornatylady. Jabyq alaý qondyrǵysynyń korpýsy shýdan, jelden, jylý radıasııasynan, kórinetin ottan qorǵaýǵa arnalǵan, – deıdi jobanyń tehnıkalyq jetekshisi Bolat Saqtaǵanov.

Onyń aıtýyna qaraǵanda, joba boıynsha qorshaǵan ortaǵa zııandy zattardyń shyǵaryn­dy­lary men qaldyqtar mól­sheri bel­gilenip otyr. Máse­len, za­ýyt qurylysyn júrgizý kezinde zııandy zattar shyǵaryndylarynyń mólsheri jylyna 186,40 tonnany, qaldyq­tar­dyń kólemi 130,19 tonnany quraıdy. Al zaýyt iske qosyl­ǵannan keıin zııandy zattar shyǵa­ryn­dylary jylyna 250,96 ton­na­dan, qaldyqtar 1286,33 tonna­dan aspaıdy eken.

Gaz óńdeý zaýytyna paıda­lanyla­tyn sý qoldanys­taǵy «Astrahan-Mańǵyshlaq» sý ta­rat­qyshynan alynady. Bıo­resýrstardy únemdeý úshin zaýyt­ta tazalaýdan keıin sýdy qaıta paıdalana otyryp, turmystyq kárizdiń jabyq jerasty jelisin salý josparlanýda. О́ndiristik-jańbyr kárizderiniń kollektorlary boıynsha barlyq óndiristik jáne jańbyr aǵyny jabyq túr­degi saqtaý rezervýaryna tú­se­di. Saqtaý rezervýarynan sor­­ǵyshtar óndiristik-jańbyr aǵy­­nyn tazartý blogyna beriledi. Ta­za­laýdan keıin qajetti sapaǵa d­eıin tazartylǵan óndiristik-jań­­byr aǵyny kásiporynnyń ón­di­ristik sýmen jabdyqtaý júıe­sinde qaıta paıdalanýǵa jiberiledi.

Gaz óńdeý zaýytynyń quryly­syn júrgizý úshin 2500-ge deıin, keıin paıdalanýǵa berilgen soń 600-ge jýyq turaqty jumys orny ashylmaq. Biraq ázirge jańa zaýyttyń qurylysyn bastaý týraly naqty merzim aıtyl­maı otyr. Degenmen, bul joba otandyq ekonomıkany órken­detýge órge súıreıtin serpindilik stra­te­gııasyna aınala ma? Árıne, aldyn ala boljam jasaýǵa áli erte­leý bolar. Muny ýaqyt enshi­sine qaldyrǵandy jón kórdik.

Atyraý oblysy