Nursultan Ábishuly 7 qazanda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵan «Abaı amanaty» dep atalatyn kólemdi maqalasynda dala danyshpany Abaı Qunanbaıulynyń ulylyǵyn, onyń rýhanı muralarynyń urpaq tárbıeleýdegi qundylyǵyn jańa qyrynan tanytty. «Uly aqyn, dana oıshyl Abaı HIH jáne HH ǵasyrlar toǵysyndaǵy Aǵartýshylyq nemese Oıaný dáýiriniń kóshbasshysyna, eldiń bolashaq baǵdaryn aıqyndap bergen rýhanı temirqazyǵyna aınaldy, dep jazady osy maqalasynda Nursultan Ábishuly. – Úlken bilimpaz Q.Jubanov: «Eýropa rýhanııatymen salystyra aıtqanda, Abaı – óz ortasynyń Dante sııaqty adamy» dedi, ıaǵnı halyqtyń dástúrli sóz ónerin, tanym júıesin, minez bitimin túbirimen jańasha túletken sanatker. Orystar úshin – Aleksandr Pýshkın, aǵylshyndar úshin Ýılıam Shekspır, nemister úshin – Iogann Gete, amerıkalyqtar úshin – Ýolt Ýıtmen qandaı bolsa, qazaqstandyqtar úshin Abaı da – sondaı uly tulǵa». Elbasynyń bul sózderi, shynynda da, Abaıdyń ulylyǵyn burynǵydan da asqaqtata túsken sııaqty.
О́tken ǵasyrda 70 jyldan astam Keńes ımperııasynyń qolastynda tunshyǵyp kelgen qazaq eliniń rýhanı kósemi – Abaı, baǵdarshamy onyń danalyq sózderi bolǵany barshamyzǵa aıan. Biz bárimiz de uly aqynnyń óleńderin jattap, qara sózderindegi tereń oılarmen sýsyndap ósken urpaqpyz. Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev ta óziniń búkil ómirine Abaı ósıetterin altyn arqaý etkenin aıtady. Jas Nursultan dana Abaıdyń «Talapty erge nur jaýar» degen qaǵıdasyn basshylyqqa alyp, 1958 jyly orta mektepti bitirgen boıda táýekelge bel baılap, Arqa tórine – Búkilodaqtyq ekpindi qurylys – Qazaqstan magnıtkasyna attanady, odan Ýkraınanyń Dneprodzerjınsk qalasy... Eńbek jolyn osylaısha jumysshydan bastaǵan Nursultan Ábishuly talap pen talantynyń arqasynda bıikterge órlep, Qazaqstan Prezıdenti dárejesine deıin kóterilse – bul, birinshiden, óz eńbeginiń jemisi, ekinshiden, onyń boıyna rýh berip, bıikterge qulshyndyrǵan Abaıdyń qazaq jastaryna arnaǵan ósıet-amanaty bolatyn.
Dala danyshpanynyń óleńderi men qarasózderinde bılik, memlekettik qurylys, el birligi men yntymaǵy týraly danalyq oılar jetip artylady. «Kóp shýyldaq ne tabar, bılemese bir kemel», «Edınısa bolmasa, ne bolady óńkeı nól» degen Abaı bılik júıesiniń mán-mazmunyn osy bir konseptýaldyq paıymǵa syıǵyzady.
Ǵasyrlar boıy bodandyqta bolǵan qazaq eliniń de, onyń bir perzenti Abaıdyń da muń shaǵar, taban tirer astanasynyń bolmaýy kezinde úlken qasiret edi. «Abaıdyń osy armanynyń oryndalýyna, Esildiń jaǵasynda eńseli baıtaq qalanyń irge teýip boı kóterýine muryndyq bolǵanyma myń da bir shúkirshilik etemin», – deıdi Elbasy.
Uly Abaı týǵan qasıetti Semeı topyraǵyn 40 jyl boıy ıadrolyq synaqtar talqandap, ýlap kelse, bul polıgondy jabýǵa pármen bergen óz eńbegine rızashylyǵyn bildiredi avtor.
«Adamzattyń bárin súı baýyrym dep»... Abaıdyń máńgi jasaıtyn osy qaǵıdasyn júregine tereń uıalatqan Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev Qazaqstandy 30 jyl basqarǵan ýaqytynda osynaý keń baıtaq Uly dalany mekendegen júzden asa ult ókilderin bólmeı-jarmaı, alalamaı bárine birdeı qarady. Onyń bastamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy áli kúnge halyqtar dostyǵyn nyǵaıtýǵa qyzmet etip keledi. N.Nazarbaev osydan shırek ǵasyr buryn atalyp ótilgen Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyn eske alady. Sol saltanatty jıynda sóılegen sózinde ol: «Biz de búgin ultishilik tatýlastyqqa da, ultaralyq tatýlastyqqa da, álemdegi barlyq el, barlyq halyqtarmen yntymaqtastyqqa da, mádınetter arasyndaǵy sabaqtastyqqa da Abaısha qarap, Abaısha qasterleýge mán beremiz», degen eken. Bul qaǵıda, árıne, Elbasynyń eshqashan aınymaıtyn ómirlik ustanymyna aınalǵany aqıqat.
Elbasy aıtqandaı, Abaı qanshama tas qapas zamanda ómir súrse de, bolashaqqa úmitpen kóz tikti. Ol jas urpaqty oqý oqyp, bilim alýǵa, ǵylymmen aınalysýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni qaı zamanda bolmasyn dúnıeniń kilti bilim men ǵylymda ekenin ol jaqsy túsindi. Abaı amanatyn, Abaı armanyn oryndaýǵa elimiz táýelsizdik alǵan soń qolymyz tolyq jetti desem artyq aıtqandyǵym emes. Qazir elimizde 8 myńdaı jalpy bilim beretin mektep, 140-tan astam joǵary oqý orny, 5 myńnan asa balalar mekemeleri, júzdegen kásibı mektepter jas urpaqqa bilim berýde. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen ómirge kelgen «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha ótken 25 jylda 15 myńnan astam qazaq jastary álemniń eń tańdaýly ýnıversıtetterinde oqyp, búginde halyq sharýashylyǵynyń ár salasynda abyroımen eńbek etýde. 85 jyldan beri uly Abaı esimin Ar týyndaı bıik ustap kele jatqan elimizdegi tuńǵysh joǵary oqý orny – Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti de búginde jas urpaqty Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi negizinde oqytyp, tárbıeleý ústinde. Ýnıversıtetimizde «Qazaqstan Halqy Assambleıasy» kafedrasy jumys isteıdi. Sonymen birge oqý úderisine «Nursultan Nazarbaevtyń etnosaralyq kelisiminiń Qazaqstandyq modeli» páni engizip, ol barlyq kýrstarda oqytylýda. Qytaı, Vetnam, Túrkııa, Reseı, Polsha memleketterinde Abaı ortalyqtaryn ashý arqyly uly oıshyldyń rýhanı muralaryn shetelderde keńinen tanytýǵa óz úlesimizdi qosyp otyrmyz.
Álemdi koronavırýs indeti jaılaǵan qazirgi tańda onyń zardaby birde-bir memleketti aınalyp ótpegeni málim. Qanshama «tar jol, taıǵaq keshýlerden», qaterli ótkelderden, qıyn zamandardan aman ótken qazaq eli bul syndy da súrinbeı eńseretinine senim bildirgen Nursultan Ábishuly osy arada taǵy da Abaı ósıetine júginedi: «Jamandyqty kim kórmeıdi? Úmit úzbek – qaıratsyzdyq. Dúnıede eshnárseniń baıany joq ekeni ras, jamandyq ta qaıdan baıandap qalady deısiń?! Qary qalyń, qatty qystyń artynan kógi qalyń, kóli mol, jaqsy jaz kelmeýshi me edi!?» – degen Abaı sózi dátke – qýat, «jaqsy sóz jarym yrys». Osylaı tolǵanǵan Elbasy Abaı muralary bizdiń kúnbe-kúngi tirshiligimizge, órkendi ómirimizge kirpish bolyp qalanyp, búgingi órkenıet pen aldaǵy isterimizge baǵyt beretinin eske salady. Jalpy, bul maqala qaı jaǵynan da júrekke jyly uıalaǵan qundy eńbek bolyp otyrǵany bizdi súısindiredi.
Takır BALYQBAEV,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, professor
