Dáriger Dosmuhamedov

Tómendegi maqalada q­a­zaq ­dalasyn buǵan deıin de sharpyǵan qaterli derttermen kúrestegi H.Dos­muhamedov­tiń ultqa degen janashyr is­teri baıandalady. Negizinen qa­lamgerliginen, ǵalymdyǵynan bólek eń aldymen Halel Dos­muha­medov jalpy aýrýlar jáne juq­pa­ly aýrýlar haqynda onnan astam maqala jazǵan teoretık vırýsolog-dáriger.

Aldymen professor Ha­lel Dosmuhamedov bıologııa ǵy­lymyndaǵy asa qıyn da kúrdeli baǵyt – tez taraıtyn juqpaly aýrýlardan saqtaný joldaryn izdestirýge erekshe mán berdi. Sondyqtan ol asa qaýipti oba aýrýynyń turaqty, juqpa­ly aýrý ekenin zertteı kele, ony taratýshy kemirgishter, búrgeler ekenin anyqtap, adamdar men jan-janýarlardy turaqty saqtandyrýǵa aıryq­sha nazar aýdardy. Bul indet, eger sanıtarlyq sharalar der kezinde júrgizilmese, aýrý tez taraıtynyn jáne asa qa­ýip­ti aýrýlar qataryna ja­ta­ty­nyn sol kezdiń ózinde mo­ıyn­datqan. Ǵylymı zertteýlerge qaraǵanda, juqpaly indet jer betiniń barlyq bólikterine taralyp úlgergen. Tek qana Aýstralııa men Antarktıdada ǵana tirkelmegen. 

Halel Dosmuhamedov juq­paly aýrýlar mamany bolǵan­dyqtan, ol aýrýdy taratýshy jáne tasymaldaýshy nemese oba aýrýynyń qozdyrǵyshyn saqtaýshy búrgelerdi joıma­ıynsha bul indetten aıyǵý qıyn bolatynyn óz maqalalarynda halyqtyń esine salyp, habardar etip otyrǵan. Sol kezdegi zertteýlerde, keıbir derekke júginsek, 1920-1949 jyldar arasynda 3476 adam oba aýrýymen aýyrǵan. Ǵalym juqpaly aýrýlardyń mamany retinde júrgizilgen saqtandyrý, emdeý sharalary, keıbir dári-dár­mekter bola tura, óz qory­tyndysyn bermegenin eskerte otyryp, aýrý paıda bolǵanǵa deıingi sharalardy júrgizýdi usynǵan. Osyǵan baılanysty 1914-1918 jyldar aralyǵynda juqpaly aýrýdan saqtandyrý, uıymdastyrý sharalary júr­gizile bastaǵan.

1918-1921 jyldary jeke­legen zertteýlerde Batys Qa­zaq­stan óńirinde oba indeti bol­maǵan dep jazylady. Alaıda osy jyldary Oral oblysynda, Qyzylqoǵa jerinde juqpaly indetti qadaǵalaý bolmaǵanyn Grıshın, Knıazevskıı syndy ǵalymdar anyqtap berdi. Sol jyldary atalǵan jerlerde jáne Oral oblysynyń kóptegen eldi mekenderinde sıp­noı tıf, holera aýrýlary keń taraǵandyqtan , oba aýrýyn baqylaýǵa mursha bolmaǵanyn zertteýshi Genke (1925 jyl) óz eńbeginde atap kórsetedi. Oba aýrýy 1923-1924 jyldary Inder aýdanynyń Mamaı tóbe bólimshesinde bir jylǵa sozylyp, kóptegen adamdy shyǵynǵa ushyratqan. Al Qyzylqoǵa aýdanynyń soltústik-batysy men ońtústik-shyǵysynda 1917-1922 jyldary oba aýrýy turaqty, jylma-jyl kezdesip turǵan.

Ásirese professor Halel Dosmuhamedovtiń vırýsolog-dáriger ekendigin «Juqpaly aýrýlar haqynda» degen maqalasy aıqyn ańǵartady. Eń aldymen ol juqpaly aýrýdyń qalaı paıda bolatynyn bylaı dep kórsetedi: «Alla taǵalanyń jer jahanǵa jibergen aýrýlary bar, bul aýrýlardyń bir qatary juqpaıdy, bir qatary juqpaly. Juqpaly aýrýlardyń kóbi qurt aýrýlar. Bir adamnyń ishine, ıaǵnı qanyna bir aýrýdyń qurty kire qalsa hám ósip-óne­tin juǵymdy oryn tapsa, bir qurt birneshe mınótte birneshe myń, ıaǵnı mıllıon bolyp ósip-ónip ketedi. Bul qurttardyń kóbi ýyn shashady, ýy qanǵa taralyp, adamdy aýrý qylady». Juqpaly aýrýlardyń aýyzdan aqqan silekeı, túkirik, qaqyryq, qusyq, murynnan aqqan sý, arttan shyqqan nájis, qan ar­qyly taraıtynyn eskertedi. So­nymen birge juqpaly aýrý­lardyń qurttary adamǵa juq­qan soń bir qatar ýaqytqa de­ıin aýyrta qoımaıdy. Bul qurt­tarǵa ósip-ónýge ýaqyt kerek. Shýmanyń qurty juqqan soń 3-5 kúnge deıin aýyrtpaýy múmkin. Sheshek juqqan soń bir juma, ıaǵnı on kún bilinbeı júredi dep qaperge beredi.

Vırýsolog-dáriger Halel Dos­muhamedov juqpaly aýrý­lardan saqtaný joldaryn da kórsetken: «Adam­nyń ishki sa­raıy saý bolsa, deni taza bol­sa, tamaǵy toq bolsa, aýrý juqpasqa, juqsa da aýyrmasqa sebep bolady. Naýqas adamdarǵa, nashar adamdarǵa, ash adamdarǵa juqpaly aýrýlar da juqqysh bolady. Kıimi bútin, sýyqta jyly kıim kıgen, ústi-basyn taza ustaǵan, monshaǵa túsip jýynǵan, qolyn-betin jıirek sabyndap jýǵan aýrý juqpasqa sebep bolady. Kóp kisimen qa­tynasqan, ár úıge qydyryp ta­maq ishken, kóp adammen bir ta­baqtan taǵam jesken adam ár­túrli aýrýlardyń juǵýyna sebep bolady».

Kórip otyrǵanymyzdaı, Ha­lel Dosmuhamedov kásibı vı­rýsolog-dáriger retinde juq­paly aýrýlarǵa qatysty qa­zaq halqynyń jaǵymsyz qasıet­terine kóp mán beredi. «Qazaqta naýqastyń kóńilin suraıtyn ádet bar. Aýrýly bolǵan kisiniń kóńilin aýlaǵan jaqsy desek te, juqpaly aýrýlardyń kóńilin suraımyn dep aýyrǵan kisiniń qasyna barý jaramaıdy», deıdi.

Osynyń ózi kóp nárseni ań­ǵartyp tur. Aıtpaǵymyz, bú­ginde jahanǵa jaıylǵan jappaı indetti jeńip shyǵýda Halel Dos­muhamedov eńbekteriniń ma­ńyz­dylyǵy aıryqsha.

О́tkennen sabaq alý qaı ýaqytta da artyqtyq etpeıdi.

Aıdar SABYROV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti, pedagogıka kafedra-laboratorııasynyń dosenti