Osy arada úlken de, kishi de jappaı kóz tigetin teledıdardyń atqarar mindet-paryzy sheksiz. Biraq...ıá, biraq kógildir ekrannan jurttyń kóńili qalǵan. Jyrtyńdaǵan mánsiz kúlki, ulttyq reńnen aıyrylyp qalǵan úrkek baıǵyzdyń qyshqyrǵany tárizdi ánder «men qazaqpyn» degendi úrkitip boldy. Jurtqa ıgi áser etetin tanymdyq materıaldar joqqa tán. Biz ózimiz Shortanbaı jyraý týraly túsirilgen derekti fılmdi kógildir ekrannan kórsete almaı qoıdyq. Syltaý – shashtan kóp.
Osy bir óliara shaqta qazaqtyń janyna jaqyn qalǵan gazet qana sııaqty. Zamannyń qaı kezeńinde bolmasyn ulttyq rýhty qazaqtyń kóńiline birde syǵalap, birde synalap kirgizip, qazaq rýhanııatynyń týyn dushpanǵa bermeı alǵa súırep kele jatqan gazet qana. Osynshama aýyr júkti kóterip kelý jýrnalıstiń qalamyna syn, ómirine qater bolyp kelgeni taǵy bar.
Gazettiń kúni bitti, ınternet shyqty dep dýyldasyp júrgender de jeterlik. «Taýyqty taptyq, qorazdy qaıtemiz» degen sııaqty. Internet jylt etpe jańalyqtarǵa toly ekeni belgili. Báriniki úzip-julǵan bir aýyz sóz. Kóbi mylqaýdyń dolbary sııaqty. Al gazet bolsa sol ýaqıǵanyń astarynda ne jatyr, qandaı qupııa kúsh sony qozǵap tur degendi taldap jetkizip, árkimniń mıyna quıyp, sanasyn ashyp, adamdyq keıpin tereńdetetin jalǵyz kúsh.
Sońǵy ýaqyttarda gazettiń halyqqa jaqyndaı túskenin el aıtyp ta júr. Osy «Egemen Qazaqstan», oblystyq gazettiń betteri halyq sýsyndap otyrǵan máselelerdi tereńdete jazyp júr. Gazet basshysynyń jyp-jyly dúnıelerin oqyp kóńil marqaıady. Qatardaǵy jýrnalıster de qalysar emes. Qalamnyń ushyn sátti silteı túsken.
Otan – ot basynan bastalady, deımiz. Sol otbasynyń jaǵdaıy múshkildenip bara jatqanyn da jazyp jatqan gazet jýrnalısteri. Ajyrasý shekten shyǵyp ketti, ajyrasý musylman elderinde bir ne eki prosent bolsa, bizde 40%-dan asyp jyǵylǵan. Nege degen saýal árkimniń kóńilin tyrnaıdy. Nege degenniń ar jaǵynda bizdiń ulttyq, dinı tálimnen aıyrylyp qalǵanymyz jatyr. «Kelin nege dushpan, ene nege mystan?», dep jazǵan jýrnalıst osynyń jaýabyn izdeıdi.
Kekesh bolyp qalǵan tilimizdiń de janashyry gazet. «Til bereke bastaýy», deıdi jýrnalıst. «Ony estir qulaq bolsa», dep qınalady taǵy. Renishin syrtqa shyǵaryp shyǵa kelgen jurttyń aldynda óz qazaǵyna óz tilinde sóıleı almaı tutyqqan sheneýniktiń elden bezer beınesin kórsetip júrgen gazetten basqa BAQ joq. Memlekettik tildi bilý qazirgi ýaqytta jaýapty mindet ekenin de basa aıtyp júrgen jýrnalıster qaýymy.
Bizdiń kóterip otyrǵan máselemizdiń ózi ult janashyry degenge jaýap izdeý. Janashyrlyq tálim-tárbıeden bastalady. Tilimiz laılanyp, dinimiz shubarlanǵan tusta halyqtyq qalpymyzdy saqtaý úshin ulttyq negizdegi mektepterdiń qajettiligin taýsyla aıtyp júrgen de gazetshiler. Mekteptegi er balada erkektik minez, jigerdiń óristep órkendeýi úshin, urpaqtyń namysty bolýy úshin mektepterde er muǵalimderdiń asa kóp bolýy da gazet betterinen túspeı kele jatqan másele.
Gazetter Joshy han mańyna turǵyzylar kesene týraly jabyla jazýda, al ana Ulytaýdyń basynda jatqan Altyn Orda batyry Edige týraly tarıh áli únsiz. Mańǵystaýda bireýler Edigeniń súıegin kóktasymen taýyp alypty-mys. Aqtóbe jaqta bárin qate jazatyn orystyń kartasy «mogıla Edige» degendi taýyp, shýlap toı ótkizip jatyr. Buryndaǵy talaı baspalar sol jerde Edigeniń anasy jerlengen dep san mártebe jazǵan. Al ǵalym Shoqan akademık Shrenkti ertip, Ulytaýdyń basyna shyǵyp Edige molasyna táýep etkenin jazady. Bul qazirgi bátýasyz shaldardyń shatpaq sózi emes, tarıhı dálel. Shoqan «Edigeniń tas beıiti qulaǵan mavzoleı», dep jazǵan.
Bizdińshe Edige mavzoleıi qalpyna keltirilýi kerekti is, munda ulttyq namys jatyr. Mazar qalpyna keltirilgen jaǵdaıda onyń tastan qalanǵan, ázirshe aman qas beti sol kúıinde saqtalýy kerek. Ony búldirsek mazardyń tarıhı qundylyǵy joǵalady, qasıetinen aıyrylamyz. Tarıhı jádiger kónelik kelbetin saqtaýmen álem jurtyn ózine tartady. «Kórsek» degen týrısterdiń legin osyǵan qaraı burady, dep jazǵanbyz.
Áridegi Buqar men Shortanbaıdyń, beridegi Abaıdyń ult úshin aıtqan sózin, úlgilerin ǵylym tappaı maqtanýdyń bos ekenin, patsha bolsań da táńir aldyna barǵanda suralaryń qatesiz ekenin qaı ınternetten talaı-talaı taldaý túsindirmelerimen taba qoıar ekensiz?
Tap osy kúngi sátterde jurt zeıininen tysqary qalǵan, bizdiń halyq basynan keshken aza-tragedııa qyrǵyn ashtyq, ultty eseńgiretken saıası repressııa týraly, Alashtyń asyl perzentteri jónindegi zertteýlerdi gazetten basqa eshbir BAQ túbegeıli kótergen joq.
Bul úzilmeıtin toılardaǵy yrdý-dyrdý, teledıdardaǵy ózi súrinip jatyp ózgege jyrtyńdaǵan saıqymazaq-kúlki sanasyn jep qoıǵan keıbireýler úshin uıqy oıatar dálel de bolar edi.
Osydan úsh-tórt jyl buryn myń qoıy bar myqty sharýanyń úıine barǵan edim. Turmysy táp-táýir. Aınala súzip qarap nebir gazet-jýrnal, ne kitap kóre almadym. «Jıyrma jyldan asty «kázıt» kórmegenime», deıdi myqty sharýa. Besinshini bitirgen balasynyń sóıleý deńgeıi...Syrtta myń qoı mańyraıdy, úıde bala...
Oblystyń da, aýdan ákimderiniń de jumys deńgeıiniń nátıjesi reıtıngpen belgilenetin tártip qalyptasqan. Ol buryndaǵy áýeli ekonomıka, sonan soń saıasat-rýh degen anyqtamaǵa durys shyǵar, biraq búgingi jaǵdaıdaǵy áleýmettiń suranysyna, ulttyń bolashaǵy úshin degen talap-tilekterge saı emestigine kópshiliktiń kózi jetken. Ulttyń ósip órkendeýi adamı kapıtaldyń sapasyna, rýhanı dárejesiniń bıiktigimen ólshenetin jaǵdaı ábden týyndaǵan. Sol sebepten reıtıng talabynyń basynda adamnyń biliktiligi, tarıhı-mádenı dárejesi turý kerek.
Osy toqsan ishinde qandaı kitaptar oqydyń, qandaı gazet-jýrnaldardan rýhanı baılyq aldyń degen másele suralsa bılik basyndaǵylar óz tarıhy men mádenıetine aıryqsha kóńil bólýge májbúr bolar edi. Tipti qyzmetkerlerdi jumysqa alarda órkenıettegi elderdegideı tarıh pen mádenıetten aýyzsha, jazbasha test tapsyrý jolymen synnan ótkizý de kezek kúttirmes shara der edik. Tap búgin, tap osyny talap ete almasaq, shuǵyl júzege asyra almasaq aldaǵy taǵy bir otyz jylda nemeresi túgili shóberesimen oryssha sóılesip, neshe alýan din men dinsymaqtyń shyrmaýyna shatylǵan taz qalpymyzda qala beremiz.
Jappaı jamandap júrgen sosıalızm tusynda mıdaı dalada jalǵyz úı otyrǵan qoıshynyń úıinde «Juldyz», aýdandyq, oblystyq gazetter «Lenınshil jas» jatatyn. Tórine jaıǵasqan qonaǵynyń saýlyǵyn surasqan soń «áı, sen ana «Juldyzdaǵy» mynadaı áńgimeni oqydyń ba?» degennen bastap áńgimeniń rahatyna bólenetin, ne gazette esimi júrgen qurdastarynyń tabysty eńbegin sóz etisetin.
Al búgin... Qystaqta jalǵyz ózi shoshaıyp otyrǵan pátshaǵar túgili ózin ájeptáýir «kisi» sanap júrgenniń úıinen gazet taba almaısyń. О́z úıinen «tiri» gazet kórmeı ósken bala ne bolady? Áýeli gazettegi qyzyq materıaldardy oqyp, oqý degendi sanasyna sińirip óspegen bala bolashaqta ne oqysa da ony túsiný qabiletin joǵaltady. Gazet ne kitap betindegi jazýlar ol úshin ırek-ırek sýret bolyp qana elesteıtin, óziniń tisi batpaıtyn «álde ne» jumbaq. Bizge osyndaı sanasy óspegen, topas júzdi urpaq kerek pe?
Gazet-jýrnal oqymaıtyn, kúndelikti sabaǵy bir saryndy jattandy ótetin muǵalimniń urpaqqa bereri ne? Muǵalimdi biz nege neshe túrli kereksiz qaǵazdarmen shyrmap, basyn daýǵa salyp qoıdyq. Onyń esesine nege ne jańalyq oqydyń dep suramaımyz.
О́z basym bes-alty túrli gazetten, eki-úsh jýrnaldan qol úzgen emespin. Balalaryma, nemerelerime solardyń ishinen tańdaýly materıaldardy oqyp, basqamen bólisip otyrýyn da qadaǵalaımyn. Myna almaǵaıyp zamanda, úmit sáýlesi buldyraǵan tusta gazet qana ulttyń janashyrlyǵy mindetin atqaryp otyr.
Abaı «ınternatta oqyp júr talaı qazaq balasy» dep sol oqyp júrgenderden qıyn da bolsa sáýleli úmit kútken.
Al búgingi ınternet sondaı úmit sáýlesin bere ala ma?
Endeshe bir ult túgili adamzat balasynyń aldy bulyńǵyr bop turǵan zamanda jabyrqaǵan janymyzdyń jaýabyn izdep, qalamyn ushtap, kómegin usynǵan gazetti biz nege óltirýge tıispiz.
Kámel JÚNISTEGI,
jazýshy
