Polıseı kóp, senimge selkeý túsirmegen

Oqıǵa Saıram aýdanynyń ortaly­ǵyn­da bolǵan. Túngi patrýldik qyzmet atqarý kezinde polısııa qyzmetkerleri kúdik týdyrǵan «VAZ» avtokóliginiń júrgizýshisine toqtaýdy buıyrǵan. Alaıda júrgizýshi talapqa baǵynbaı, qa­­shyp qutylǵysy keledi. Osy kezde ýchaskelik ınspektor Dáýren Baı­hara­­shev kóliktiń jolyna tura qalǵan. Júr­gizýshi polıseıdi kóligimen qaǵyp, jyl­damdyǵyn ulǵaıta tústi. Biraq Dáý­ren kapotqa sekirip úlgergen-di. Ýchas­­kelik ınspektordyń áriptesteri tártip buz­ǵan júrgizýshini qýa jóneldi. Polıseı­di súıreı otyryp, Almaty – Termez tas joly baǵytyna shyqqan júr­gizý­shi kórshi Qarabulaq aýylyna jet­peı avtokóligin tastaı qashady. Iz ja­syryp úlgermedi. Polısııa qyz­met­ker­leri jedel izdestirý sharalary ba­rysynda kúdiktini quryqtady. Ýchas­kelik ınspektor, polısııa maıory Dáýren Baıharashev óz ómirine qaýipti bol­sa da, quqyq buzýshynyń qashyp ketýi­­ne jol bergen joq. Osylaısha, ol óz min­detine adaldyǵyn bildirip, taban­dylyq tanytty.

Tártip saqshylary qandaı jaǵdaı bolsa da ózin laıyqty deńgeıde ustaı bilýi,  jaǵasyna jarmasyp, jala jaýyp, aıqaı-shý shyǵaryp, sýyq qarý kezenip, oq atyp, ómirlerine qaýip-qater tóndirip jatsa da ońtaıly sheshim, aıla-tásil jasaı bilýi tıis. Olar bári­ne psıhologııalyq turǵyda daıyn bolýy kerek. Túrkistan oblysy Polı­sııa­ departamentiniń bastyǵy, polısııa­ general-maıory Qaırat Dálbekov qyz­metkerlerine qoıylatyn bul talap­tyń ońaı emestigin, bul oraıda psı­ho­lo­gııalyq sabaq ótkizýdiń paıdasy kóp ekenin aıtady. «Qazir osyǵan erekshe kóńil bólip otyrmyz. Sebebi polısııa qyzmetkeri qandaı jaǵdaı bolsa da ashý men qyzbalyqqa berilmeı, barynsha sabyrly bolýy kerek. О́ktem sóılep, qyzýqandy minezin kórsetip turǵan adamdy da sabyrǵa shaqyra bilýi tıis. Psıhologııalyq dáris osy úshin qajet. Osy arqyly polısııa qyz­metkerleri turǵyndarmen til tabysyp jumys isteýge tóselip, komanda bolyp áreket etýge úırenedi. Sondyqtan psıho­lo­gııa­lyq sabaq qoǵammen baılanysta júr­gen tártip saqshylary úshin asa ma­ńyzdy. Halyqqa jaqyn bolýymyz kerek. Jurttyń kókeıkesti máselelerin tyńdaýmen is bitpeıdi, ony oryndaý kerek. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, «Eń bastysy, durys jáne ádil sheshim shyǵarý qajet». Sonda ǵana halyqtyń bizge degen senimi artady. Quqyq qorǵaý organdary qorǵan bolatynyna kózderi jetip, kúmán-kúdikteri seıiledi. Bári ádiletti bolǵany jón. Polısııa qyzmetkeri qylmysty ashý barysynda isti tezirek jabýdy oılap, atústi qarap, kinásiz adamdardy qylmystyq jaýapkershilikke tartsa, bul bizdiń jumysymyzǵa abyroı ápermeıdi. San qýalaýdyń qajeti joq. Eń aldymen azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyna nuqsan kelmeýi tıis. Eger buǵan jol bersek, onda polısııaǵa degen senimge selkeý túsedi. «Polıseılerdiń bári osyndaı» dep kópke topyraq shashylady. Tirnektep jınaǵan abyroıyń aırandaı tógiledi. Halyq polısııadan aýlaq júrýge tyrysady. Sondyqtan buǵan birinshi kezekte ózimiz, tártip saqshylary jol bermeýimiz qajet», deıdi departament bastyǵy. Sondaı-aq polısııa general-maıory turǵyndardyń quqyqtyq saýatty bolǵanyn, alaıaqtarǵa aldanbaǵanyn qalaıdy.

Alaıaqtarǵa aldanyp, barmaǵyn tis­tep otyrǵan turǵyndar búginde az emes. Máselen, Jetisaı aýdanynyń po­­lısııa bólimine jergilikti turǵyn aryz­danyp, otbasymen alaıaqqa aldanyp qalǵanyn aıtyp shaǵymdanǵan. Já­birlenýshiniń aıtýynsha, oǵan tanysy­ kásipkerlikke qoldaý kórsetý maq­sa­tyn­­da memleketten qaıtarymsyz 500 myń teńge aqsha shyǵaryp beremin dep senimine kirgen. Jábirlenýshi 200 myń­ teńge jınap bergen. Al tanysy bol­sa aqshany alǵannan keıin boı tasa­lap, ýádesin oryndamaı, ne tıesili aqsha­syn qaıtarmaı, ábden ábigerge sal­ǵan. Polıseıler jedel izdestirý is-sha­ra­larynyń nátıjesinde kúdiktiniń jeke basyn anyqtap, ony aýdandyq polısııa bólimine jetkizedi. Anyqtaı kele belgili bolǵany – kúdikti jumyssyz júrgen, buryn tonaý, alaıaqtyq boıynsha sotty bolǵan jergilikti turǵyn eken. Tergeý barysynda polısııaǵa aryzdanǵan jábirlenýshilerden basqa ustalǵan jigittiń taǵy da bir áıelden 50 000 teńge alǵany belgili bolady. Alaıaq jigit aldaý jolymen alǵan aqshany qajetine jaratyp jibergenin tolyǵymen moıyndaǵan.

О́ńirde mal urlyǵy ózekti máseleniń birine aınalyp otyr.  Bıylǵy toǵyz aıda 214 mal urlyǵy tirkelgen. Osy urlyqtyń ashylýy 75-ten 76,5 paıyzǵa joǵarylapty. Polısııa qyzmetkerleri qyraǵylyǵynyń nátıjesinde jyl basynan beri mal urlyǵymen aınalysqan 18 qylmystyq top qolǵa tústi, 58 adam­ qylmystyq jaýapkershilikke tartyl­ǵan.­ Turǵyndar maldaryn qaraýsyz qal­dyrmaý maqsatynda óńirde «Mal ıesi­ – jergilikti atqarýshy organ – baq­ta­shy» degen úshjaqty kelisim boıyn­sha 7759 kelisimshart túzilip, iske asy­rylýda. Departament bastyǵy mal­ urlyǵyn boldyrmaý, azaıtý úshin tur­ǵyndar maldy tańbalap, syrǵa salýǵa júr­dim-bardym qaramaýy kerek dep esep­teıdi. Polısııa departamentiniń dere­gin­she, búgingi kúni oblys kóleminde syr­ǵalanǵan jáne tańbalanǵan tórt túlik sany – 6 339 483. Onyń ishinde sıyr 800 myńnan, jylqy 340 myńnan, usaq mal 5 mıllıonnan asady. Al túıe­niń 26 myńnan astamy tańbalanǵan. Syr­ǵa­lanǵan jáne tańbalanǵan maldardy izdep tabý tańbasy joq tórt túlikke qara­ǵanda jeńilirek. Turǵyndardyń qo­ra-qopsynyń esik-terezesin, tóbesin jaq­sylap bekitýge mán bermeýi de,  jaıy­lymdaǵy qaraýsyz mal da urylarǵa úlken múmkindik.

О́ńir turǵyndaryn alańdatyp otyrǵan ózekti máseleniń taǵy biri – jol-kólik oqıǵalary. Keıde eshqandaı kinási joq jolaýshylar jol-kólik oqıǵasynan zardap shegip, tipti mert bolyp jatady. Tártip saqshylary kóp jaǵdaıda júrgizýshi kináli ekenin aıtady. Jyldamdyqty shekten tys asyratyndar, ne bolmasa qarama-qarsy jolaqqa shyǵyp, apattyq jaǵdaı jasaıtyndar azaımaı tur. Jol-kólik oqıǵalaryna kóbine mas júrgizýshiler de sebepker. Oblysta jyl basynan búgingi kúnge deıin mas kúıinde kólik júrgizgen 600-den astam júrgizýshi anyqtalǵan. Ishimdik ishken júrgizýshilerdiń kinásinen 11 jol apaty oryn alyp, 16 jolaýshy jaraqattandy. Bir adam qara joldyń boıynda ajal qushty. Bul jaǵdaı búginde polısııa qyzmetkerleriniń qa­tań baqylaýyna alynǵan. Patrýldik polısııa qyzmetkerleri jol apatynyń aldyn alý maqsatynda oblystyń tur­ǵyndaryna arnaıy jadynamalar taratýda. Sondaı-aq jol-kólik oqıǵalaryn azaıtý úshin oblys aýmaǵynda «Qaýipsiz jol» jedel aldyn alý is-sharasy ótti. Oǵan kúsheıtilgen tártipte qyzmet atqarǵan jergilikti polısııa qyzmetiniń jáne basqa da qurylymdardyń 700-ge jýyq qyzmetkeri jumyldyrylǵan. «Olar úsh kúndik reıd barysynda 4525 jol qozǵalysy erejesin buzý deregin tirkedi. Onyń ishinde qoǵamdyq kólik júrgizýshileri de bar. Olar – 423. Bul az emes. Qanshama adam qoǵamdyq kólik júrgizýshilerine senip, basyn qa­terge tikti. Otyz júrgizýshiniń mas kúıin­de kólik júrgizgeni anyqtaldy. Tipti júrgizýshi kýáliginen aıyrylǵan eki adamnyń kólik tizgindep júrgeni bel­gili boldy. Kólik quralyn basqarýǵa qu­qyǵy joq adamdarǵa baılanysty 92 derek anyqtaldy. Jol qozǵalysy ere­jelerin buzǵany úshin 127 avtokólik aıyp­turaǵyna qoıyldy. Kóliktiń qaýipsizdik beldigin taqpaıtyn, tehnıkalyq baı­qaýdan ótkizýge mán bermeıtin júr­gizý­shiler de kóp. Aıta ketý kerek, jol qozǵalysy erejesin buzatyn jaıaý júr­ginshiler de az emes. Reıd barysynda 726 adamnyń tártip buzǵany anyqtaldy», deıdi polısııa general-moıory Qaırat Dálbekov.

Aıta ketelik, búginde Túrkistan oblysy polısııa basqarma, bólimderiniń basshylary onlaın rejimde halyqpen kezdesýler ótkizýde.

Túrkistan oblysy