Osy jyldyń 1 qazanynan bastap el aýmaǵynda temeki ónimderin mindetti tańbalaý engizilgeni belgili. Ázirshe bul talap fıltrli temekige ǵana qoıylyp otyr. О́nimniń basqa túrlerin (sıgara, qyzdyrylǵan temeki jáne t.b.) tańbalaý 2021 jyldyń 1 sáýirinen bastalmaq. Ondaǵy maqsat – naryqtaǵy ashyqtyqty qamtamasyz etý jáne halyqty jasandy, jalǵan ónimderden saqtandyrý.
Qarjy mınıstrliginiń habarlaýynsha, naryq oıynshylaryna qoıma men dúkenderdegi tańbalanbaǵan temeki ónimderiniń qaldyqtaryn satýǵa bir jyl ýaqyt berilgen.
«Temeki ónimderin tańbalaý taýar aınalymynyń ashyqtyǵyn arttyrý, adal básekelestikti qoldaý, naryqty zańsyz ónimderden qorǵaý, «kóleńkeli ekonomıka» kólemin azaıtý, zııatkerlik menshik quqyǵyn saqtaý jáne bıýdjetke salyqtyq túsimderdi ulǵaıtý úshin kerek. Tańbalaý taýarlarǵa Data Matrix kodyn qoldaný arqyly júrgiziledi. Osynyń nátıjesinde tutynýshyǵa satyp alynǵan taýar týraly tolyq aqparat alýǵa jáne ózin jalǵan ónimnen saqtandyrýǵa múmkindik beriledi», delingen mınıstrliktiń resmı habarlamasynda.
Respýblıka aýmaǵynda óndirilgen temekini tańbalaýdy óndirýshi júzege asyrýǵa tıis. Elimizden tysqary jerlerde shyǵarylatyn temeki ónimderin tańbalaý ımporttaýshyǵa júkteledi.
Sonymen qatar 2020 jyldyń 31 jeltoqsanynda alkogol ónimderin tańbalaý boıynsha qolǵa alynǵan qanatqaqty joba aıaqtalady. Bul saladaǵy tańbalaý keler jyldyń basynda mindetti normaǵa aınalmaq. Odan keıingi kezekte aıaqkıim ónimderi tur. Sondaı-aq 2021 jyldyń sáýirinde dári-dármekti tańbalaý bastalady.
– Sıfrly tańbalaý – «kóleńkeli ekonomıkamen» kúresýdiń bir joly. Jańashyldyq naryqtaǵy zańsyz satylatyn taýarlardyń jolyn kesedi. Osylaısha, kásipkerlerge adal básekelestik ornatýǵa múmkindik týady. Jalpy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe bes el 2015 jyly taýarlardy mindetti sıfrlyq tańbalaý týraly kelisimge keldi. Sodan beri birneshe taýar boıynsha qanatqaqty jobalar júzege asyryldy. Qazir ár memleket osy baǵytta jumys júrgizýde. Ásirese, Reseıdiń qarqyny joǵary. Olar 2024 jylǵa deıin tańbalaýǵa jatatyn taýarlardyń tizilimin jarııalady. Qazaqstan da bul baǵyttaǵy jumysty jandandyra tústi. Belarýs, Armenııa jáne Qyrǵyzstan memleketteri de tıisti jobalardy júzege asyrýda, – deıdi Sıfrly ekonomıkany damytý ortalyǵynyń bas dırektory Bıkesh Qurmanǵalıeva.
Belgili bolǵandaı, tańbalaý týraly kelisim bes memleketke ortaq bolǵanymen, ár el tańbalaýǵa jatatyn taýarlardy ózderi anyqtaıdy.
– Aıaqkıim ónimderi de tańbalanady. Bul naryqta «kóleńkeli» aınalymnyń bary ras. Sondyqtan jańashyldyqty óndirýshiler de, ımporttaýshylar da birden qoldady. Olar atalǵan naryqty jaryqqa shyǵarý arqyly jańa múmkindikterdiń paıda bolatynyna senimdi, – deıdi ortalyqtyń bas dırektory.
Qazaqstannyń kıimdi tańbalaý turǵysynan jınaǵan tájirıbesi bar. Osydan tórt jyl buryn teri ónimderin tańbalaý júrgizilgen bolatyn.
– Bul joba áli de jalǵasýda. Áýelde qanatqaqty joba boldy. Qazir qalypty dúnıege aınaldy. Naryq ta buǵan úırendi. Jańashyldyq saladaǵy «kóleńkeli» aınalymdy azaıtty. Shetelden zańdy túrde ákelinetin taýardyń kólemi artty. Máselen, 2018-2019 jyldary ımporttyq ónimniń úlesi 189 paıyzdy qurady. Osydan-aq buǵan deıin aınalymda qanshama ónimniń zańsyz júrgenin esepteýge bolady, – deıdi B.Qurmanǵalıeva.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, keler jyldan bastap alkogol ónimderi de tańbalanady. Mamandardyń pikirinshe, atalǵan naryqta da «kóleńkeli» aınalymnyń úlesi kóp. Derekterge súıensek, byltyr 6,2 mln lıtr alkogol ónimi tárkilengen. Bıylǵy shilde aıynyń ózinde sapasyz alkogoldiń saldarynan 23 adam qaıtys bolǵan.
Resmı málimetterge súıensek, byltyr alkogol ónimderinen bıýdjetke 56 mlrd teńge aksızdik salyq túsken. Tańbalaý engizilgen soń atalǵan soma 10 mlrd teńgege deıin ósedi degen boljam bar.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarma tóraǵasy Evgenıı Bolgerttiń aıtýynsha, Qazaqstan úshin sút ónimderin tańbalaý ózekti máselege aınalyp otyr.
– Naryqta ortaq kelisim joq. О́ndirýshiler, eksporttaýshylar sút ónimderiniń tez buzylatynyn, bul prosess onsyz da Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Tehnıkalyq retteý komıteti tarapynan qatań qadaǵalanyp, retteletinin alǵa tartýda. Al Reseı sút ónimderin tańbalaýǵa qatysty jumysty údete tústi. Kórshi el 2021 jyldyń qańtarynan bastap tańbalaýdy aınalymǵa engizedi. Demek, odaqtaǵy ózge memleketter osyǵan jaýap berýge tıis. Endigi másele Qazaqstan ishki naryqty túgeldeı tańbalaýǵa kóshirýi kerek pe? Álde naryqtaǵy óz ornyn joǵaltyp almas úshin tek eksporttaýshylardy ǵana mindetteı me? Bizge sońǵysy tıimdi. Al tutas salany tańbalaýdan utarymyz shamaly. Muny sarapshylar da dáleldep berdi. Sút óndirisindegi «kóleńkeli» ekonomıkanyń úlesi onsyz da kóp emes. Sondyqtan naryq oıynshylary tańbalaýdyń qajeti joq degen ustanymdy alǵa tartýda, – deıdi E.Bolgert.
Osy oraıda, sıfrly tańbalaý ónimniń qymbattaýyna jol ashýy múmkin degen boljamdar da aıtylýda. Biraq onyń qanshalyqty dáleldi, dáıekti dúnıe ekeni tolyq aıtylmaýda. Degenmen kásipkerlerdiń tańbalaý qurylǵylaryn alý úshin belgili bir mólsherde qarjy shyǵyndaıtyny anyq.
