Antropogendik faktor – bul basqa túrlerdiń tirshilik etý ortasy retindegi tabıǵattyń ózgerýine ákeletin nemese olardyń tirshiliginen tikeleı kórinetin adamzat qoǵamynyń árekettiliginiń túrleri. Adamzat tarıhy barysynda aldymen ań aýlaýdyń, sodan keıin aýyl sharýashylyǵynyń, óndiristiń, kóliktiń damýy ǵalamsharymyzdyń tabıǵatyna úlken ózgerister ákelip, búginde búkil tirshilik álemine antropogendik áser etý yqpalynyń kúrt ósýine sebep boldy. Adam áreketinen shyǵyp jatqan tabıǵı ortany sarqý, lastaý jáne búldirýdiń sebepterin obektıvti jáne sýbektıvti sebepterge bólemiz. Adamnyń sharýashylyq is-áreketi saldarynan qorshaǵan ortanyń keıbir jerleriniń ózgergeni sonshalyq, tabıǵı quraýyshtarynyń baılanysy basqa bolyp, burynǵy keshendermen salystyrǵanda jańa keshender túrleri qalyptasty. Antropogendik faktorlarǵa ónerkásip ındýstrııasynyń barlyq salasy, kólik, aýyl, orman sharýashylyǵy, energetıka, atom qarýyn synaý, munaı, gaz jáne taý ken óndirisi salalary. t.b. jatady.
Tek óndiristik kásiporyndardyń ǵana qorshaǵan ortaǵa áser etip lastanýynyń negizgi túrlerine shıkizat materıaldary, qural-jabdyqtar, otyn, elektr energııasy, sý, qaldyqtar, ónimder, atmosferaǵa taralatyn (gaz, bý, aýa tozańy) energetıkalyq shyǵaryndylar, shý, ınfradybys, ýltradybys, jaryq, elektromagnıttik óris, lazerli sáýleler, ıondaǵysh shyǵaryndylar jáne taǵy basqalardy jatqyzýǵa bolady.
Bıosferany lastaıtyn komponentterdiń hımııalyq quramy otyn-energetıka resýrstarynyń túrine, óndiriste qoldanylatyn shıkizatqa, ony óńdeıtin tehnologııaǵa baılanysty. Antropogendik faktorlar áseriniń artýynan kúrdeli ekologııalyq problemalar; parnık effektisi, qyshqyl jańbyr túsimi, alqaptardyń ormansyzdandyrylýy, ıadrolyq qys, ozon qabatynyń juqarýy men tesilýi, shóleıttenýge aınalý qubylystary oryn aldy.
Jańasha áserge bıosferanyń basqa komponentterinde ekologııalyq tepe-teńdiktiń buzylýy saldarynan atmosferanyń jaǵdaıyna oıqaptar, jyrtylǵan egistik jerler, uıymdastyrylǵan úlken sý qoımalary, ózgertilgen ózen aǵystary, melıoratıvtik jumystar qatary, paıdaly ken qazbalarynyń ashyq ádispen jappaı, únemi alynýy jatady. Jer betiniń qasıeti men sıpattamasynyń ózgerýi atmosfera energııalyq júıesindegi almasý prosesterine, atmosferaǵa ótetin shyǵyndyqqa áserin tıgizedi. Al tikeleı áserge mysal retinde óndiristen shyǵatyn tastandy zattekterdi, kúldi, metall oksıdteri men tuzdaryn, kúkirttiń gazdy qosylystary, ammıakty, kómir sýtekterin, radıoaktıvti gazdardy, shańdardy, ozondy sýtekti qosylystar jáne tozańdar jatady.
Búginde elimizdegi Aral óńiriniń, Semeı jeriniń, Balqash mańynyń, Kaspıı alqabynyń ekologııalyq apatty aımaqtarǵa aınalýyna antropogendik faktorlar negiz bolyp otyrǵany bárimizge málim. Qazirgi kezde adamnyń is-áreketiniń keń kólemde búkil bıosferaǵa erekshe áser etýi Jer sharynyń barlyq aımaqtarynda aıqyn baıqalýda. Búgingi zaman talabyna saı ashylyp jatqan óndiris oryndary qorshaǵan ortaǵa tıgizer zalalyn aldyn ala eskerip, mán berip, ákeler paıdasy men tıgizer zııanyn eskergende, tabıǵat baılyǵyn tıimdi paıdalaný, qorshaǵan orta, jer, sý tazalyǵyn saqtaý, olardyń zııandy zattarmen lastanýyna jol bermeý kókiregi ashyq, kóńili oıaý árbir azamattyń paryzy ekenin túsingende, qorshaǵan ortaǵa áser eter antropogendik faktor yqpaly azaıyp, tabıǵatymyz báz qalpynda qalar edi. Laıym sol ekologııalyq sana saltanat qurar kúnge jetelik.
Jańylqan ÁLEMSEITOVA,
«Tarbaǵataı» MUTP Ǵylym, aqparat jáne ekologııalyq monıtorıng bóliminiń basshysy
Shyǵys Qazaqstan oblysy
