Rýhanııat • 14 Qazan, 2020

Torǵaı geoglıfteri – traktor tabanynda

639 ret kórsetildi

Saıahattap jer kórý, el taný – sonaý yqylymnan bar dúnıe. Arada myń­jyldyqtar, júzdegen ǵasyr ótse de esim­deri umytylmaǵan kóne karfa­gen­dik Gannon, grek Gerodot pen Strabon, marseldik Pıfeı, arab saıahatshylary Ibn Batýta, Súleımen, Idrısı, fran­sıskalyq Gılom de Rýbrýk, vene­sııalyq Marko Pololar ǵylymda orta ǵasyr­lardaǵy jaǵrapııalyq jańa ashý­larǵa deıin-aq tabany tıgen jerlerden jazbalar qaldyryp, tanym kókjıegin keńitip, buryn tanys emes álemder jaıynan syr ashqan-dy.

Sodan beri qansha ǵasyr ótkenimen adam balasynyń buryn kórip-bilmegen jerlerge baryp tanysýǵa degen suranysy kemigen emes. Ras, keıde soǵystar men ózge de túrli qıyndyqtar muny birde saıabyrlatyp, birde damýyna keń dańǵyl jol ashyp otyrǵan.

Ertedegi saıahattyń asa bir qatty óriste­gen jeri Shyǵys álemi ekenin dúnıe júzi ǵalymdary áldeqashan moıyndaǵan. Eýropada qonaqúıler jelisi atymen joq kezinde saý­dasy órkendegen Azııada kerýen saraılar jolaý­shynyń ózi túgil at-túıesiniń, arba­sy­nyń da jaıyn qaraıtyn. Buzylǵanyn jóndep, aýyrǵanyn emdep, tamaǵyn ázirlep, saýdasyn júrgizip, qona jatqanynda qolaıly oryn boldy. Shyǵys órkenıeti ónimderin Batys­qa tasyp jetkizgende eýropalyqtar tań­syq dúnıege aýyzdaryn ashyp, kózderin juma­tyn. Tańdaıynan shyǵystan jetken bu­rysh­tyń taby ketpeı tamsandyryp, sýsyl­daǵan jibegine oranǵanǵa kózderi toımaı, tipti dalanyń jupar ańqyǵan gúliniń jýashyǵy úshin bar baılyǵyn da bergen. Saýdagerler men saıahatshylar salǵan osyndaı iz, qarym-qatynasqa arzan teńiz joldarynyń ashylýymen qum basyp, kónerip, Uly Jibek joldary tarıh sahnasynan birte-birte ysyrylyp qalǵan-dy.

Alaıda saıyn dalada qyzyqtyrar dúnıe mol. Qatparynyń qalyńdyǵy, jasyrǵan syry­nyń moldyǵy ashylmaı, qupııasyn qoı­nyna jasyrǵan jerler barshylyq. Sonyń biri – Ǵafý aqynnyń: «Ishine oqıǵany tıep-syqap, Tarıhtyń qoıyp ketken arbasyndaı» deıtin Torǵaı dalasy.

2006 jyly ınternette Google Earth spýtnık arqyly túsirilgen ashyq jarııa­lanymdaǵy fotosýretterdiń ishinen Torǵaı dalasynda geometrııalyq túrli pishindegi tóbeshikter qostanaılyq áýesqoı arheolog Dmıtrıı Deıdiń nazaryn aýdarady. Osylaısha qyzyǵýshylyqtan bastaý alǵan is jalǵasyp, 2015 jyly AQSh-taǵy Pıttsbýrg ýnıversıtetiniń professory Ronald E. LaPorte Aleksandrııa kitaphanasynyń saıtynda aǵylshyn jáne orys tilderinde Torǵaı dalasyndaǵy geoglıfterdi álemge jarııa etedi. NASA mamandarynyń ǵaryshtan jasaǵan túsirilimderi shynymen dúnıe júzi arheologtarynyń nazaryn aýdardy. Sebebi bul geoglıfterdiń jasy sonaý Mysyr pıramıdalarynan, aǵylshyndardyń Stoýnhedji men Ońtústik Amerıkanyń sakraldi Naska nyshandarynan da ilgeri, ártúrli sıpatta bolýymen qatar, sanynyń moldyǵymen de erekshe-tin. Birdi-ekili emes, 80-nen asa tańǵajaıyp geoglıfter ǵalymdardy eriksiz oılantqan, moıyndatqan. Sóıtip 2015 jyly álemde ashylǵan tańǵajaıyptardyń alǵashqy 10 úzdik toptamasynyń qataryna engen. Búginde álemdik tarıh úshin mańyzy bar, qupııasy tolyq ashylmaǵan Torǵaı geoglıfterine qater tónip tur.

Torǵaı qashannan jolǵa zárý. Sol zárý­liktiń bir parasy ishki túgil, syrtqy týrıs­­terdi shaqyrsa áleýeti kóteretin ǵajaıy­by mol Torǵaı týrızmin damytýǵa kedergi jasap otyr. Jol bolmaǵan soń týrısterge qyzmet kórsetetin ınfraqurylymnyń biri de jasalmaıtyny túsinikti. Syry men qyzy­ǵy, qazynasy qansha mol bolsa da jol joq­tyǵynan týrısterge tars jabyq Torǵaıǵa kim barsyn? Biraq eldiń ortalyǵyn batysymen jalǵaıtyn jol tartylady degen úmit týǵan. Sol arqyly osy salany damytamyz ba degende oǵan qarsylar da shyqqan. Quralaıdyń laǵy óretin jerge jol salýǵa bolmaıdy dep jeleý etýshiler Torǵaıdan joldy taǵy burmaq nıette. Bul – geoglıfter arqyly Qazaqstandaǵy týrızmdi damytýdyń kezekti kedergisi. Ekinshi, Amantoǵaı men Tor­ǵaı arasyndaǵy eski joldy jóndeýde geoglıf bederi buzyldy. Jergilikti janashyrlar qan­sha shyryldasa da arheologtar pishinine qarap «Qoǵaı kresi» ataǵan geoglıfti ekskavator kúregi ornyna kelmesteı etip jaıpap ketti.

Torǵaı dalasyndaǵydaı geoglıfter tiz­begi planetadaǵy ózge qurlyqta joq. Tek Haka­­sııada Torǵaı geoglıfine qaraǵanda óte qar­a­baıyr bir kishkentaı geoglıf jáne Perý­de tastan turǵyzylǵan bireýi bar. Osy bire­geı álemdik deńgeıdegi ólmes mura shyn jana­shyrlyqty kútip, boz dalada bozaryp jatyr...

 

Sońǵy jańalyqtar

Bir saty tómen syrǵydyq

Sport • Búgin, 08:02

«Shahtıor» jigitteri jarady

Fýtbol • Búgin, 08:00

Solerdiń senimdi jeńisi

Sport • Búgin, 07:58

«Myń kúbi» músini

Rýhanııat • Búgin, 07:56

Saıabaqtardyń atyna zaty saı ma?

Qoǵam • Búgin, 07:50

Jer yryzdyǵy jerde qalmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:48

Ekonomıkany ózgertetin bes baǵyt

Ekonomıka • Búgin, 07:43

Aýyz sýdyń adal bolǵanyna ne jetsin!

Aımaqtar • Búgin, 07:42

Eńbek naryǵy eńse tikteı me?

Qoǵam • Búgin, 07:40

Jetimin jylatpaǵan el edik...

Rýhanııat • Búgin, 07:37

Aqjaıyqta jol azaby azaıady

Qoǵam • Búgin, 07:34

Kógildir otynsyz kósegemiz kógermeıdi

Aımaqtar • Búgin, 07:32

Sheksizdik formýlasy

Ádebıet • Búgin, 07:29

Kitapqa kóshken estelikter

Ádebıet • Búgin, 07:28

Siz bilesiz be?. .

Ádebıet • Búgin, 07:24

Qoldaý jaqsarsa, qorǵaý da túzeledi

Saıasat • Búgin, 07:22

Qan qaqsatqan qarjy pıramıdasy

Saıasat • Búgin, 07:20

«Offlaın kún» aksııasy

Qoǵam • Búgin, 07:17

Jas Qalam jobasy bastaý aldy

Oqıǵa • Búgin, 07:15

Bazardaǵy jastar jasyl alańda jolyqty

Oqıǵa • Búgin, 07:09

О́lketanýshylar bas qosty

Aımaqtar • Búgin, 07:07

Saǵyndyrǵan aýylym

Rýhanııat • Búgin, 07:04

Jazyqsyz japa shekken qos azamat

Tarıh • Búgin, 07:01

Osy jurt Jumaǵalıdy bile me eken?!

Rýhanııat • Búgin, 06:58

Toqsanǵa toldy qart kúıshi

Oqıǵa • Búgin, 06:53

Hattar sóılegende...

Tarıh • Búgin, 06:50

Begalındik beıneler

О́ner • Búgin, 06:47

Tańǵajaıyp balet baǵdarlamasy

Teatr • Búgin, 06:43

Azyq-túlik quny artty

Qoǵam • Búgin, 06:38

Turaqtandyrý qorynyń ónimi jetkilikti

Aımaqtar • Búgin, 06:36

Sham jaryǵy túbine túspes

Tanym • Búgin, 06:35

Joshy – qazaq handarynyń atasy

Rýhanııat • Búgin, 06:34

О́simdik maıy qymbattaǵan

Qoǵam • Búgin, 06:34

Joldaýdy nasıhattaýǵa qatysady

Saıasat • Búgin, 06:33

Fonogramma qoldaný zańmen retteledi

Parlament • Búgin, 06:32

Baıypty bastamalar men naqty nátıjeler

Prezıdent • Búgin, 06:30

Daraboz Peleniń dáýiri

Sport • Búgin, 06:30

Fın kambegi

Hokkeı • Búgin, 06:30

О́risti ónege

Rýhanııat • Búgin, 06:28

Tuńǵysh mergen

Sport • Búgin, 06:27

Koronavırýspen kúresten sabaq aldyq pa?

Koronavırýs • Búgin, 06:27

Sharapatty shahar shuǵylasy

Elorda • Búgin, 06:19

«Serpinnen» serpilis kútemiz

Bilim • Búgin, 06:15

2 mln teńge júldege ıe boldy

Oqıǵa • Búgin, 06:13

El yrysy kemigen joq

Aımaqtar • Búgin, 06:08

Bazardaǵy baǵa birshama kóterilgen

Aımaqtar • Búgin, 06:05

«A» korpýsy aýdıtorııaǵa oralady

Saıasat • Búgin, 06:01

Saqtansań – saý bolarsyń

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar