Aq qaýyrsyn jyrlarynda parasat tunǵan aqyn Qabdykárim Ydyrysovtyń murasyna nasıhat kerek

Ol Pavlodar oblysynyń qazirgi Aqtoǵaı aýdany О́tes aýylynda (ol kezde «Jańa uıym» kolhozy), 1928 jyly Mustafauly Ydyrystyń shańy­raǵynda dúnıege kelgen. Ertis jaǵasy osylaı qazaqqa taǵy bir daryndy aqyndy syılady.

Biraq bul aqynnyń taǵdyry bas­qasha órbidi. Kolhoz basshylyǵynda júrgen ákesi «Halyq jaýy» bolyp ustalyp ketkende, Qabdykárim nebári toǵyz jasta bolatyn. Ana qal­dy ańyrap, bala qaldy qamyǵyp. Qa­myqqan kóńildi seıiltetin kúsh-ji­gerdi bala Qabdykárim óleńderden tapty. Ishtegi sher balań jyr bolyp syrtqa tepti: «Qolyma aldym qa­ryndash, Kóńilde qaıǵy, kózde jas» dep bastalady eń alǵashqy jazǵan óleńi. Sondaı-aq ony erteden óleńge baýlyǵan – aýylda jurt Qaramolda dep atap ketken, shyn aty Imanqul degen qarııa bolatyn. О́zi esteligine jazǵandaı, qystyń uzaq keshterinde syrty qyzyl tústi «Batyrlar jyryn» oqytatyn.

Soǵys qasireti de Qabdykárim Ydyrysovtyń balalyq shaǵyna tus­pa-tus kelgen eken. Ol týraly «el-jurttyń kóńilin aýlaý bizdiń en­shimizge buıyrdy» dep jazǵan Qa­be­keń. «Sabalap júrip» dombyra úırengen, ánshiler saıysyna qatysa júrip, birde Estaı aqynnyń júzin kórgen. Osy óńirden shyqqan halyq aqyny Qudaıbergen Álseıitovtiń atyn erte estigen eken. Al soǵys ýaqytynda aýylǵa ataǵy dúrildegen Isa Baızaqov keledi. Mine, bul sát bo­la­shaq aqynnyń ómirlik ustanymyn nyqtaıdy.

Kolhoz tóraǵasy aqynnyń qa­sy­na qosar esti kisi taba almaı (bá­ri maı­danǵa ketken) jasóspirim Qab­dy­ká­rimdi shaqyrtady. Biraz ýaqyt ja­nynda júrgen balanyń talabyn ta­nyǵan, minez-sıpatyna qanyqqan Isa aqyn oǵan: «Júreksizdeýsiń. Jú­reksiz adamnan ne aqyn, ne ánshi shyq­paıdy» dep aqyl bergen. Bul sóz Qabdykárimniń sanasynda sińip qaldy.

Jastaıynan óleńge degen talpynysy ony alysqa tartady. Talapshyl jas 1947 jyly Kereký shaharynda áıgili aqyn aǵasy, maıdanger Qalıjan Bekhojındi kezdestiredi. Aqyn tapsyrmasymen birneshe óleń jazyp ákeledi, sonyń ishinen moıyny ozyq dep tapqan «Jylqyshy syryn» Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetine bastyrady. Almatyda ótken jas ádebıetshilerdiń sletine qatysady. Mine, osydan keıin áýelde traktor zaýytynda jumysshy, ob­lystyq partııa komıtetinde ınstrýktor bolyp, ár jerde eńbek etip júrgen bozbalanyń aqyndyq joly ashylady. 1952 jyly Q.Ydyrysov ataqty Qalıjan Bekhojınniń shaqyrýymen Almatyǵa, ádebıet aýylyna kóshedi. «Almatyǵa alty óleńmen súıregen» dep aǵasyna razylyq óleń arnaıdy.

Onyń alǵashqyda qyzmeti jýrnalıstıkamen baılanysty bolǵanyn bilemiz. «Qazaqstan pıoneri», «Qazaq ádebıeti» gazetinde istedi. 1962 jyly belgili jýrnalıst, maıdanger, jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov «Qazaq ádebıetine» bas redaktor bolyp kel­gende, gazettiń jaýapty hatshysy bolyp Qabdykárim Ydyrysov bekitilgen. «Ol shıraq, belsendi qı­myldap, janyna gazetke qamqor jigit­terdi jınap alyp, aýdandarda gazetke jazylý naýqanyn alǵa bastyrdy» deıdi óz esteliginde Ázilhan aǵamyz.

Ol ár ýaqytta balalarǵa arnap óleń­der jazdy, Muzafar Álimbaev­pen syrlasty, syılasty. Uly jazýshylar Muhtar Áýezovten, Sábıt Muqanovtan, Ǵabıt Músirepovten, Juban Moldaǵalıevten tálim al­dy, ónege úırendi. Tustastary Ǵafý Qaıyrbekovpen, Syrbaı Máý­lenovpen, Saǵı Jıenbaevpen qatty aralasty. Jyr báıgesinde Qadyr, Tumanbaı sekildi inilerine qoldaý kórsetti. Jazýshylar odaǵynda ekinshi hatshy bolyp júrgende «ultshyl sıpatta jazady» dep aıyptalǵan stýdent Ábish Kekilbaevti qorǵap qalǵany bar. Bul týraly abyz jazýshynyń bir suhbatynda aıtqany bar. «Jastar­dyń jyry ekpindi bolǵany zańdylyq, sany jaǵynan da, sanasy jaǵynan da bıik bolǵany durys qoı» degen eken bir sózinde Qabdykárim Ydyrysov.

Syrbaı Máýlenov aıtqandaı, «Aqyn­dy ashý jan tebirenterlik kúr­deli bir dúnıe. Onyń ishinde daýysy aıqaılap shyqpaıtyn Qabdykárim sııaqty uıań, qarapaıym, birden kózge túse qoımaıtyn sypaıy aqyndy ashý ońaı emes». Dese de, onyń azamattyq, aqyndyq, qaıratkerlik qyry úńilgen adamǵa anyq kórinedi.

Qabdykárim Ydyrysov kitap bas­palarynda bedeldi qyzmetter atqardy. 1952-1978 jyldar aralyǵynda res­pýb­lıkalyq «Qazaqstan pıoneri» gazetinde bólim meńgerýshisi, «Ja­zýshy» baspasynda aǵa redaktor, «Qa­zaq ádebıeti» gazetinde jaýapty hatshy bolyp eńbek etti. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń hatshysy, Qazaq KSR memlekettik kitap pa­la­tasynyń dırektory, «Jalyn» bas­pasynyń dırektory boldy.

Ásirese 1975 jyly ózi qolymen ashqan «Jalyn» jastar baspasynda isteýi onyń ómirine eleýli bir ózgeris ákelgeni anyq. Mine, sol kez­de qazirgi ádebıet klassıgi atala­tyn Kúlásh Ahmetova, Ulyqbek Es­dáýlet, taǵy basqa qalamgerlerdiń tuń­ǵysh kitaptary, aýdarmalary osy Qabdykárim Ydyrysovtyń qam­qorlyǵymen basylyp shyqqan. Qa­zaqstandaǵy kitap basý ındýstrııa­syn tanytamyn degen talaby janyp, baspa Bolgarııanyń Sofııa qala­synda arnaıy medal ıelendi. Bul kezde Qabdykárim Ydyrysovtyń den­saýlyǵy da syr berip júrgen ýaqyt edi, bara almaı qalǵan sııaqty. Bul syılyqty Qazaqstanǵa jazýshy Sherıazdan Eleýkenov ákelip ta­bystaǵan sýreti saqtalǵan.

Ertistiń shalǵynynda aýnap ósken sary bala Almatyda, Alataýdyń baý­­raıynda azamat aqyn retinde qa­lyp­tasty. О́mirlik qıyndyǵy, taǵ­dyry onyń óleńderinde órildi. Ol ómirdi negatıvti turǵydan emes, zor pozıtıvpen jyrǵa qosty. Jalǵan­nan sáýle izdedi. Keleshekke sendi, kóńilimen órge umtyldy. Onyń bar­lyq shyǵarmalaryndaǵy kóńil kúı sondaı. Ol bárinen, kúıkilikten, tir­shilikten joǵary turdy.

Bári de... bári esimde,

Umytsam meni keshirme.

Jar syılap maǵan ómirlik,

Zor baqyt berdiń enshime.

Pańsynam saǵan nesine,

Sen bergen toly nesibe.

Kórkińdi kórip kósilgen,

Túsedi bári esime...

– dedi aqyn óleńinde.

Q.Ydyrysov shyǵarmashyly­ǵy­nyń shyrqaý tusy – «Áke joly» poemasy. Bul onyń ómirindegi, ónerindegi bas­ty kezeńi desek jańylmaspyz. Ol bir kezde «Halyq jaýy» atanyp, sol kúıi qaýyshpaı ketken ákesiniń taǵdyryn jyrlady. Áke esimin jyrymen aqtady. Qazaq ádebıetinde alǵashqylardyń biri bolyp saıası qýǵyn-súrgin taqyrybyn kóterdi. Hrý­shevtiń «jylymyq» ke­zeńin paıdala­nyp, júregindegi syrdy aqtardy, muńyn tókti.

 «Tórdegi myna sýret ákem meniń

 Bilmeımin apam qaıdan ákelgenin.

«Saqtadym, deıdi,

tereń júregimde»,

Kelmeıdi onysyn da beker degim.

Qaıshymen kesip, bir kez usaqtaǵan

Sýret qoı anam jıyrma jyl

saqtaǵan.

Qasyna qaıta kelgen myna menmin,

Bul qalpym áke moınyn

qushaqtaǵan»

(«Áke joly» dastanynan).

 «Menińshe ol poema osy taqyrypta jazylǵan qazaq poezııasynyń alǵashqy qarlyǵashy edi. Sol poema týraly esh­kim jumǵan aýzyn ashpaǵany óki­­nishti-aq. Al osy taqyryptaǵy «Be­lye odejdy» poemasy úshin orys jazý­­shysy Dýdınsev memlekettik syı­lyqtyń laýreaty bolǵany esimde. Úlken ataqqa, laýazymǵa Qabdykárim sonsha umtylmaýshy edi», dep jaz­ǵan eken aqynnyń jubaıy Bátish Aqan­qyzy óz esteliginde.

«Qabdykárimniń alǵashqy jyrlarymen syrlasa baıqasaq, jetimdikti sezinse de, «ómirge ókpelemegen, ókin­begen», aldynan zor úmit kútken jas­tyń «alǵashqy kógershin» jyrlaryna qanat bergen de zamanǵa degen sol ór senim» degen edi Qalıjan Bekhojın inisi Qabdykárimniń 50 jyldyǵyna oraı jazǵan «Bul kúnde jyrdyń besti júırigisiń» atty este­liginde.

 Ol óziniń parasatty minezimen árdaıym aǵalaryna erkeledi desek, jarasar. «Qabdykárim – tvor­chestvolyq órisi keń aqyn. Ol názik lırık bolyp ta, eńseli epık bolyp ta jyrlaıdy. Taqyryptary da alýan-­alýan. Balamen de, atamen de syrlasady. Súıine de, kúıine de biledi» dep aıtqan eken áıgili batyr aqyn Juban Moldaǵalıev. 1978 jyly aqyn Qabdykárim Ydyrysovpen birge osy Juban Moldaǵalıev Jazýshylar odaǵynyń basshylyǵy atynan Pav­lodar óńirindegi mereıtoılyq shara­larǵa qatysady. Onymen birge lırık aqyn Saǵı Jıenbaev, ataqty kompozıtor Áset Beıseýov júrdi. Osy saparda Á.Beıseýov Q.Ydyrysovtyń sózine «Pavlodarym» atty án jazǵany týraly derek bar. О́kinishtisi, sol ánniń notasyn taba almaı kelemiz. Halyq kompozıtorynyń týyndysy da anaý-mynaý, jeńil dúnıe bolmaǵan dep topshylaımyz...

«El kezip qaıda barmadym,

Shalqydym, kókte samǵadym.

Kóp jerdiń tattym bal dámin.

Júrekke júrek jalǵadym.

Sý tatsam nebir ózennen,

Ertistiń dámin sezem men...»

dep edi jaryqtyq Q.Ydyrysov.

Iá, ol aqyndyq issaparlarmen birshama elderdiń topyraǵyn basty. Biraq qaıda bolsa da Ertisin jyrlady, aýylyn umytpady, aǵaıynyn izdedi.

Shurqyrasyp syılasqan inisi, Qa­zaqstannyń halyq jazýshysy Tu­man­baı Moldaǵalıev: «Arabstan dáp­terinde» aqyn taǵy bir qyrynan, jańa bir qyrynan tanyldy. Aqynnyń budan sál burynyraq jazylǵan, Latvııa topyraǵynda týǵan «Baltyq baspaldaqtary» atty sıkly da meni eleń etkizgen edi. Al «Arabstan dáp­­teri» tusynda aqyn aǵamyz tip­ti as­qaqtap ketti, oı da, sezim de qa­tar qaǵylǵan qanattaı aqyn shyǵar­ma­laryn óner bıigine qaraı alyp ushyp bara jatty» dep jazǵan edi.

О́mirde etene jaqyn aralasqandar Qabdykárim aqynnyń ánshilik óneri de bolǵanyn aıtady. «Estaıdyń «Qor­lanyn» keń daýysymen shyrqaǵanda, ataqty ánshilerden bir mysqal kem túspeıtin, men sol úshin Qabdykárimdi qurmetti meımandar kelgende sha­­qy­r­­­tatyn edim», deıtin maıdanger ja­zýshy Qasym Qaısenovtiń esteligi bar.

О́zi de talaı ánniń avtory atandy. Halyq qaharmany, áıgili kompozıtor Nurǵısa Tilendıevtiń «Baıanaýyl valsi», Ábilahat Espaevtyń «Qaıda­syńdar, dostarym» ánderine sóz jazdy. Balalarǵa arnalǵan «Kelshi, kelshi balashym» óleńi de onyń jú­reginen shyqty (keıin kompozıtor Eskendir Hasanǵalıev oǵan án jazdy), «Árqashan kún sónbesin» áni­niń qazaqsha aýdarmasy da oǵan tıesili. Qazaq radıosynan uzaq ýaqyt berilip kelgen «Kel balalar, oınaıyq, Oı­naıyq ta oılaıyq» án-habary­nyń ózegi de osy Qabekeńniń óleńinen alyn­­­­ǵan bolatyn.

«Án súımegen ómirdi de súımeıdi, ózim joqta ánim júrsin qulaqta» degen aqyn Qabdykárim Ydyrysovtyń jyrlary halyq júreginen tereń oryn aldy.

Ertis boıynda dúnıege kelip, Ala­taý bıiginde juldyzy janǵan Qab­dykárim Ydyrysovtyń esimi týǵan jerinde ulyqtalýda. Aqyn aýylynda esimin arqalaǵan 11 jyldyq mektep bar, osy joldardyń avtorynyń uıymdastyrýymen 2013 jyly jeke mýzeıi de jasaqtalǵan. О́zi bilim alǵan Pavlodar pedagogıkalyq ýchı­lıshesiniń qabyrǵasynda memo­rıal­dyq taqta ornatylǵan. 2013 jy­ly aqynnyń 85 jyldyǵyna oraı pýblısıstıkalyq dúnıeleri «Tý­ǵan jer – tórim máńgilik» atty jı­naq, 2018 jyly Q.Ydyrysovtyń aqyn­dyq bolmysy týraly ádebıet klassıkteriniń estelikteri «Tursam boldy kóńilińniń tórinde» atty jeke kitap bolyp shyqty. О́kinishke qaraı, kindigi kesilgen Pavlodar oblysy Aqtoǵaı aýdany ortalyǵynda aqyn eskertkishin ornatý týraly usynys qoldaý tappaı keledi. 1988 jyldan beri aqynnyń jeke óleńder jınaǵy da respýblıka kóleminde múldem jaryq kórmegeni qynjyltady.

1973 jyly Azııa-Afrıka elderiniń konferensııasyn uıymdastyrýǵa uly jazýshy-akademık Ǵabıt Músi­repovtermen qanattasa júrip úles qos­qan aǵamyzdyń eńbekteri shet til­derge aýdarylǵany belgili. О́zi de A.Pýshkın, Iý.Lermontov, N.Hık­met, K.Hetogýrov, A.Bartonyń, S.Mı­halkov pen S.Výrgýnnyń óleńderin qazaqsha sóıletti. Olardyń barlyǵyn jınaqtap, zaman talabyna saı suryp­tap, gaýhardaı jarqyratyp jańa urpaqqa usyný – keıingi qalam ustaý­shylardyń qasıetti paryzy.

Nurbol JAIYQBAEV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi,

qabdykárimtanýshy,

Pavlodar oblysy