Qoǵam • 15 Qazan, 2020

Túmenbasynyń generaldan nesi kem?

90 ret kórsetildi

Egemen eldiń qorǵany onyń aıbyndy jaýyngerleri men qýatty da qabiletti armııaǵa baılanysty. Qazirgi tańda Qarýly Kúshterimiz Qazaqstannyń berik qalqany retinde qalyptasyp, jaýyngerlik sheber­lik pen asqaq rýhtyń ozyq úlgisin kórsetip keledi. Áıtse de, kúshtik qurylymdardaǵy keı ataýlar áli kúnge deıin Keńes ókimetiniń sarqynshaǵynan aryla almaı júr.

Búgin sóz etkeli otyrǵan máselemiz ás­kerı shenge qatysty. Búginde Qarýly Kúsh­terimizde KSRO kezinen qalyptasqan ataqtar qoldanylady. Máselen, serjanttyq quramǵa beriletin «starshına» patshalyq Reseı kezinde berile bastaǵanyna qaramastan, Keńes ókimeti tusynda jańasha sıpat ıelendi. Polkovnık sheni negizinen slavıan tildes memleketterge ǵana tán laýazym. Áıpese, shartaraptyń túkpir-túkpirinde bul ataqty túrlishe ataıdy. Máselen, aǵylshyn hám ıspan tilderi yqpal etken elderde ony colonel/coronel dep atasa, nemis tilinde sóıleıtinder oberst deıdi. Qysqasy, ár el tildik ıkemine qaraı beıimdegen.

Aıtpaqshy, Vengrııa qarýly kúshterinde bul laýazymnyń balamasy – ezredes. Tikeleı aýdarǵanda «myńnyń basshysy» degendi bildiredi. Túrkııada osy deńgeıdegi albay sheni bar. Bul sózdiń shyǵý tórkini túriktiń alay (top) sózimen tikeleı baılanysty. Osman ımperııasy kezinde bul laýazymdy kaymakam nemese kol ağa atqardy. Alǵashqysy – arab tilinen engen eki sózdiń qosyndysy, keıingisi – taza túrkilik ataý. Tikeleı aýdarsaq, «qol aǵasy» nemese maǵynasy – qol bastaýshy.

Kúlli Mysyrdy aýzyna qaratqan Beıbarys sultandy búginde búkil álem tanıdy. Deshti Qypshaq dalasynan shyqqan mámlúkterdiń Egıpette óz dınastııasyn ornatqany málim. Soǵys óneriniń jańa túrin mámlúkterden jetik meńgergen Mysyr armııasy bertinge deıin túrkilik áskerı ataqtardy qoldandy.

Máselen, Mysyrda general-maıor sheni 1958 jylǵa deıin «ámiralaı» dep bekitildi. Podpolkovnık dárejesiniń balamasy «bımbashy», kapıtan – «ıýzbashy», efreıtor – «ombashy», qatardaǵy jaýynger «áskerı» dep belgilendi. General-polkovnıgińiz sol kezde «sardar» degen shen ıelendi. Iаǵnı bertinge deıin túrkiler qoldanǵan ofıserlik laýazymdar trendte boldy.

Joǵaryda aıtylǵan myńbasy, júzbasy jáne onbasy degen jaýyngerlik ataqtar áli kúnge deıin Túrkııa qarýly kúshterinde qoldanysta bar. Anadolydaǵy aǵaıyn qatardaǵy jaýyngerdi «er» dep ataıdy. Qart Kaspııdiń arǵy betindegi taǵy bir túrkitildes memleket Ázerbaıjan armııasynda ásgər, teńizde dənizçi boryshyn ótep júr.

Osydan-aq Qazaqstan Qarýly Kúshterinde qoldanylyp júrgen áskerı shenderdiń Keńes ókimeti kezinde qalyptasqan ataýdan ańǵarý qıyn emes. Áıtpese, Ázerbaıjan da kezinde bizben birge KSRO quramyna endi. Soǵan qaramastan, táýelsizdik alǵan tusta  shenderdi ana tiline beıimdedi.

Osy oraıda, Qazaq handyǵy kezinde de qol bastaǵan batyrlarǵa ataq bergeni tarıhtan belgili. Máselen, jasaýyldar qolbasshynyń buıryǵyn oryndaıtyn shabarman retinde qyzmet etip, jaýyngerlerge azyq-túlik, qarý-jaraq tasyp, bekinisterdi kúzetetin. Iаǵnı qazirgi tilmen aıtsaq, starshına men praporshıkter atqaratyn jumys. Onbasy aty aıtyp turǵandaı, on adamnan turatyn topty basqarǵan.

Júz sarbazdy bastaǵan júzbasynyń laýazymy qazirgi kapıtandardyń quzyretimen birdeı. Joǵaryda aıtyp ótken baýyrlas Túrkııada kapıtandardy «Yüzbaşı» deı­di. Al myńbasynyń maıordan qaı jeri kem? Maıordy halyqaralyq termın dep qal­dyrǵannyń ózinde aýystyrýdy qajet etetin ofıserlik ataq bar. Ol – podpolkovnık. Pol­kovnıkten bir saty tómen turatyn shen. Endeshe, slavıan tilinen enshilep alǵan bul sózdi qazaqy oramǵa salyp jiberip, myńbasy dep atasaq, podpolkovnıkterdiń murty qı­saımaıdy.

Túmenbasy bir túmen áskerdi, ıaǵnı on myń sarbazdy artyna ertken. Zamanaýı áskerı termınshe aıtsaq, korpýstyń nemese dıvızııanyń komandıri. Olardy basqarýǵa general sheni bar ofıserler ǵana quqyly. Endeshe, túmenbasy Qazaq handyǵynyń generaldary bolǵany anyq. Budan bólek, qolbasshy, bas qolbasshy, sardar degen laýazymdardy eskersek, qazirgi áskerı ataqtardy qaıta qarastyrýǵa materıal da, múmkindik te jetedi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr quqyq qorǵaý júıesine reforma jasalatynyn málimdegen-di. Endeshe, osy reformanyń aıasynda jaýyngerlik tarıhymyzdy túgendep, qazirgi qarýly kúshterdegi shenderdi qaıta qarastyryp, tarıhı ataýlardy jandandyrsaq, aıbyndy armııamyz túrlenip shyǵatyny anyq. 

 

Sońǵy jańalyqtar

Bir saty tómen syrǵydyq

Sport • Búgin, 08:02

«Shahtıor» jigitteri jarady

Fýtbol • Búgin, 08:00

Solerdiń senimdi jeńisi

Sport • Búgin, 07:58

«Myń kúbi» músini

Rýhanııat • Búgin, 07:56

Saıabaqtardyń atyna zaty saı ma?

Qoǵam • Búgin, 07:50

Jer yryzdyǵy jerde qalmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:48

Ekonomıkany ózgertetin bes baǵyt

Ekonomıka • Búgin, 07:43

Aýyz sýdyń adal bolǵanyna ne jetsin!

Aımaqtar • Búgin, 07:42

Eńbek naryǵy eńse tikteı me?

Qoǵam • Búgin, 07:40

Jetimin jylatpaǵan el edik...

Rýhanııat • Búgin, 07:37

Aqjaıyqta jol azaby azaıady

Qoǵam • Búgin, 07:34

Kógildir otynsyz kósegemiz kógermeıdi

Aımaqtar • Búgin, 07:32

Sheksizdik formýlasy

Ádebıet • Búgin, 07:29

Kitapqa kóshken estelikter

Ádebıet • Búgin, 07:28

Siz bilesiz be?. .

Ádebıet • Búgin, 07:24

Qoldaý jaqsarsa, qorǵaý da túzeledi

Saıasat • Búgin, 07:22

Qan qaqsatqan qarjy pıramıdasy

Saıasat • Búgin, 07:20

«Offlaın kún» aksııasy

Qoǵam • Búgin, 07:17

Jas Qalam jobasy bastaý aldy

Oqıǵa • Búgin, 07:15

Bazardaǵy jastar jasyl alańda jolyqty

Oqıǵa • Búgin, 07:09

О́lketanýshylar bas qosty

Aımaqtar • Búgin, 07:07

Saǵyndyrǵan aýylym

Rýhanııat • Búgin, 07:04

Jazyqsyz japa shekken qos azamat

Tarıh • Búgin, 07:01

Osy jurt Jumaǵalıdy bile me eken?!

Rýhanııat • Búgin, 06:58

Toqsanǵa toldy qart kúıshi

Oqıǵa • Búgin, 06:53

Hattar sóılegende...

Tarıh • Búgin, 06:50

Begalındik beıneler

О́ner • Búgin, 06:47

Tańǵajaıyp balet baǵdarlamasy

Teatr • Búgin, 06:43

Azyq-túlik quny artty

Qoǵam • Búgin, 06:38

Turaqtandyrý qorynyń ónimi jetkilikti

Aımaqtar • Búgin, 06:36

Sham jaryǵy túbine túspes

Tanym • Búgin, 06:35

Joshy – qazaq handarynyń atasy

Rýhanııat • Búgin, 06:34

О́simdik maıy qymbattaǵan

Qoǵam • Búgin, 06:34

Joldaýdy nasıhattaýǵa qatysady

Saıasat • Búgin, 06:33

Fonogramma qoldaný zańmen retteledi

Parlament • Búgin, 06:32

Baıypty bastamalar men naqty nátıjeler

Prezıdent • Búgin, 06:30

Daraboz Peleniń dáýiri

Sport • Búgin, 06:30

Fın kambegi

Hokkeı • Búgin, 06:30

О́risti ónege

Rýhanııat • Búgin, 06:28

Tuńǵysh mergen

Sport • Búgin, 06:27

Koronavırýspen kúresten sabaq aldyq pa?

Koronavırýs • Búgin, 06:27

Sharapatty shahar shuǵylasy

Elorda • Búgin, 06:19

«Serpinnen» serpilis kútemiz

Bilim • Búgin, 06:15

2 mln teńge júldege ıe boldy

Oqıǵa • Búgin, 06:13

El yrysy kemigen joq

Aımaqtar • Búgin, 06:08

Bazardaǵy baǵa birshama kóterilgen

Aımaqtar • Búgin, 06:05

«A» korpýsy aýdıtorııaǵa oralady

Saıasat • Búgin, 06:01

Uqsas jańalyqtar