Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zańdyq qujat talqyǵa salyndy. Sondaı-aq, bul kúni depýtattar nazaryna EKSPO-2017 kórmesine qatysty zań jobasy da usynyldy.
Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zańdyq qujat talqyǵa salyndy. Sondaı-aq, bul kúni depýtattar nazaryna EKSPO-2017 kórmesine qatysty zań jobasy da usynyldy.
«2013 – 2015 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasy boıynsha negizgi baıandamany Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev jasady. Mınıstrdiń málimetine qaraǵanda, 790,6 mlrd. teńgeni quraıtyn respýblıkalyq bıýdjettiń tapshylyǵy 80 mlrd. teńgege nemese IJО́-ge qatysty 0,2%-ǵa tómendetilgen. Bıylǵy jyldaǵy ishki jalpy ónimniń nomınaldy kólemi 34 444,3 mlrd. teńgeni qurap, naqty ósimi josparlanǵan 6 paıyzdyq deńgeıde saqtala otyryp 153,3 mlrd. teńgege joǵary bolatyny anyqtalypty. Eksport kólemi 87 536,7 mln. AQSh dollary bolsa, ımport 2 661,4 mln. AQSh dollaryna ulǵaıyp, 53 834,0 mln. AQSh dollaryn quramaq.
Sonymen, 2013 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet túsimderi 5 242,5 mlrd. teńge kóleminde nemese bekitilgen bıýdjetpen (5 228,4 mlrd. teńge) salystyrǵanda 14,4 mlrd. teńgege ulǵaıyp otyr. Al kiristerdiń boljamy (transfertterdiń túsimin esepke almaǵanda) 3 608,3 mlrd. teńge nemese bekitilgen kólemnen 20 mlrd. teńgege joǵary, onyń ishinde salyqtyq túsimder boıynsha 6,9 mlrd. teńgege jáne salyqtyq emes túsimder boıynsha 13,1 mlrd. teńgege ulǵaıǵan.
Salyqtyq túsimder 3 511,7 mlrd. teńgeni quraıdy. Mınıstr osy rette korporatıvtik tabys salyǵy boıynsha jospar 42 mlrd. teńgege azaıý jaǵyna naqtylanǵandyǵyn da eskerte ketti. Onyń basty sebebi – metaldar men qatty paıdaly qazbalarǵa degen álemdik baǵanyń tómendeýi. Jáne munaılyq emes sektordyń jalpy qosylǵan qunynyń ósý qarqyny 115,3-ten 114,6%-ǵa tómendeýine baılanysty kórinedi. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary bekitilgen bıýdjetpen salystyrǵanda 65,6 mlrd. teńgege tómendeı otyryp, 6 033,4 mlrd. teńge somasynda kózdelgen. Budan basqa qysqartylǵan shyǵystardyń jalpy somasynan jergilikti atqarýshy organdarǵa nysanaly transfertter 23,8 mlrd. teńge (17,7 mlrd. teńge aǵymdaǵy jáne 6,1 mlrd. teńge damýǵa) quraıtyny atap ótildi.
E.Dosaev qosymsha bıýdjet túsimderi men bıýdjet tapshylyǵyn 80 mlrd. teńgege (870,6 mlrd. teńgeden 790,6 mlrd. teńgege deıin) azaıtý arqyly jalpy somasy 100,0 mlrd. teńge ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalatynyn erekshe atady. Atap aıtqanda, Jezqazǵan – Beıneý temirjol jelisin salýǵa 30,0 mlrd.teńge; «Báıterek» UBH» AQ-tyń jarǵylyq kapıtalyn ulǵaıtýǵa 30,0 mlrd. teńge; EKSPO-2017 kórmesin ótkizýge daıyndyqqa 20,0 mlrd. teńge jáne «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasy sheńberinde Astana qalasynyń apatty jaǵdaıdaǵy turǵyn úıin buzý jónindegi qanatqaqty jobany iske asyrýǵa berilgen «Samuryq-Qazyna» UÁAQ» AQ aldyndaǵy kredıtti qaıtarý jónindegi mindettemelerdi merziminen buryn oryndaý úshin 20,0 mlrd. teńge baǵyttalatyn bolady.
E.Dosaevtyń málimdeýinshe, ústimizdegi jylǵa arnalǵan Ulttyq qorǵa munaı sektory uıymdarynan túsetin túsimderdiń naqtylanǵan boljamy 3 trln. 447 mlrd. 145 mln. teńgeni quraıtyn bolady. Bul – ishki jalpy ónimniń 10 paıyzy. Ulttyq bank tóraǵasy Qaırat Kelimbetov aqsha-kredıt saıasaty men qarjy sektoryndaǵy jaǵdaılarǵa keńinen toqtaldy. Onyń aıtýynsha, ústimizdegi jyldyń qazan aıynda jyldyq ınflıasııa 4,9 paıyz bolypty. Elimizdiń altyn-valıýta qory 92,4 mıllıard AQSh dollaryna jetipti. Ústimizdegi jyldyń 9 aıynda 10,1 trıllıon teńgeni quraǵan.
Ulttyq bank basshysy kelesi kezekte 2014 jyldyń birinshi toqsanynda Biryńǵaı ulttyq zeınetaqy qoryna zeınetaqy aktıvterin tapsyrý aıaqtalatynyn jáne osy ýaqyttan bastap zeınetaqy aktıvteriniń barlyq kólemderin ınvestısııalyq basqarý júzege asyrylatynyn ortaǵa saldy. Ústimizdegi jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha zeınetaqy jınaqtary barlyq júıede 3,6 trln. teńgeni nemese IJО́-niń 11%-dan astamyn quraǵan. Zeınetaqy aktıvterin tapsyrý úderisteri 2 kezeńge bólingen. Birinshisinde ınvestısııalyq portfel salymshylarynyń jeke zeınetaqy shottaryn BZJQ-ǵa tapsyrý kózdelse, ekinshisinde qujattama men aqparatty tapsyrý júzege asatyny belgili bolyp otyr.
Baıandamalar aıaqtalǵannan keıin depýtattar Úkimet múshelerine birqatar suraqtar qoıyp, óz oılaryn ortaǵa saldy. Depýtattar kóptegen baǵdarlamalarǵa qarjy bólinip jatqanymen, olardyń tıimdiligine qatysty máseleler bar ekenin Premer-Mınıstrdiń aldyna tartty. Serik Ahmetov Elbasynyń qoıǵan tapsyrmalaryna oraı tıisti jumystar atqarylyp jatqanyn, onyń ishinde memlekettik josparlaýdy jetildirý, qoldanystaǵy barlyq baǵdarlamalarǵa revızııa júrgizý jumystary júzege asyrylýda ekenimen bólisti. Premerdiń málimdeýinshe, qazirgi kezde barlyǵy 46 baǵdarlamaǵa revızııa júrgizilýde kórinedi. Onyń 5-ýi memlekettik, al 41-i salalyq baǵdarlama. Sondyqtan da salany damytýǵa baǵyttalǵany bir qujatqa biriktirilip, jyl saıyn ıgerilmeı nemese tolyǵymen qarjy bólinbeı qalatyn baǵdarlamalar qysqartylady.
Taǵy bir belgili bolǵany, Úkimet basshysy 10 joǵary laýazym ıesin jaýapkershilikke tartypty. Premer jaýapqa tartý men sógis berý – bıýdjettik tártipti saqtaýdyń tıimdi quraly degendi de erekshe atap ótti. Sondyqtan da bul másele únemi Úkimet nazarynda bolmaq eken. Bıýdjet qarjysynyń ıgerilmeýi memlekettik satyp alý rásimderimen de baılanysty, deı kelip, S.Ahmetov jaqyn ýaqytta Úkimet osy másele boıynsha zań jobasyn engizetinin jetkizdi.
Úkimet Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý baǵdarlamasyna 2014 jyly 8 mlrd. teńge ǵana bólgendigin alǵa tartqan depýtat Nurlan Jazylbekov ol toqtatyla ma, degen saýalyn tótesinen qoıdy. Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevtyń túsindirýinshe, bıyl jergilikti atqarýshy organdardan osy baǵdarlamaǵa qatysty qarajat kóptep surala bastaǵan. Olaı bolsa, baǵdarlama toqtaǵan joq, qolǵa alynǵan barlyq jumystardy qarjylandyrý sharalary qamtylýda. Depýtat Maıra Aısına «100 mektep. 100 aýrýhana» baǵdarlamasy 2011 jyly aıaqtalýy tıistigin, alaıda, mundaı olqylyq úshin eshqandaı basshy jaýapkershilikke tartylmaǵanyn aıtyp qaldy. Úkimet basshysynyń orynbasary Erbol Orynbaev «100 mektep» baǵdarlamasy oryndalǵanymen, úsh aýysymmen oqytatyn, apatty mektepter máselesi sheshilmeı otyrǵanyn jetkizdi. Al «100 aýrýhana» baǵdarlamasy boıynsha 64 nysan berilgenimen, qalǵany aldaǵy úsh jyldyq bıýdjet múmkindigine oraı memlekettik-jekemenshik seriktestik boıynsha qaralatynyn aıtty.
Depýtat Qojahan Jabaǵıev Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ıgermegen qarjysy 22 mlrd. teńgege jetkendigin kóldeneń tartty. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyljan Mamytbekovtiń aıtýynsha, jalpy kassalyq qarajatty ıgerý 95 paıyzdy qurap otyr. Igerilmegen 22 mlrd. teńgeniń basym bóligi (9 mlrd. teńgesi) astyqty memlekettik satyp alýlar boıynsha qarajatty qysqartýdan únemdelgen. Benzın baǵasyna alańdaýshylyq týyndap otyrǵanyn depýtat Shavhat О́temisov saılaýshylardyń atynan Munaı jáne gaz mınıstriniń aldyna qoıdy. Uzaqbaı Qarabalın elimizde benzındi (AI-92-93) tutynýdyń ortasha jyldyq kórsetkishi 2,6 mln. tonna, onyń 30 paıyzy reseılik ımportpen jabylatynyn alǵa tartty. Bul rette soltústik kórshimizdiń aýmaǵynda bólshek saýdadaǵy atalǵan markaly benzın baǵasy Qazaqstanǵa qaraǵanda 20 paıyzǵa artyq nemese lıtrine 30 rýbldi quraıdy. «Eger munaıǵa baǵa qubylatyn bolsa, onda ishki baǵa da bekitilgen erejelerge sáıkes túzetiledi. Sonymen qatar, jyl sońyna deıin munaı ónimderine baǵanyń kóterilýi boljanbaıdy. Mundaı boljam aldaǵy jyldyń birinshi toqsanyna deıin saqtalady dep oılaımyz», dedi mınıstr.
Sondaı-aq, keshegi otyrysta Astanada EKSPO-2017 kórmesin uıymdastyrý jáne ótkizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy qaralyp, qoldaý tapty. Depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn da biraýyzdan qoldap, maquldady. Zań jobasynyń negizgi maqsaty eldi mekenderdiń, ınjenerlik qurylystardyń jáne jelilerdiń, kóliktik jáne áleýmettik ınfraqurylymnyń jaı-kúıi týraly aqparattyń jedeldigin qamtamasyz etýge baǵyttalady.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
