Bar tabysy saýdamen astasqan, tarıhy men jylnamasy da, ósýi men órkendeýi de saýdamen osynshalyqty baılanysqan qalalar dúnıede sırek- aq bolar. Ishki jalpy ónimi Polshanyń ózge aımaqtary men qalalarynan eki esege artyq, ekonomıkasy san qyrly Poznan qalasyndaǵy jyl boıyna úzilmesten túrli baǵyttarda, san túrli sala boıynsha ótkiziletin Halyqaralyq kórmege (kórme-jármeńke dese bolady, óıtkeni, munda qoıylǵan ónimder satylyp ketip jatady) barýdyń joly tústi.
Bar tabysy saýdamen astasqan, tarıhy men jylnamasy da, ósýi men órkendeýi de saýdamen osynshalyqty baılanysqan qalalar dúnıede sırek- aq bolar. Ishki jalpy ónimi Polshanyń ózge aımaqtary men qalalarynan eki esege artyq, ekonomıkasy san qyrly Poznan qalasyndaǵy jyl boıyna úzilmesten túrli baǵyttarda, san túrli sala boıynsha ótkiziletin Halyqaralyq kórmege (kórme-jármeńke dese bolady, óıtkeni, munda qoıylǵan ónimder satylyp ketip jatady) barýdyń joly tústi.
Poznan – tabysy tasyǵan qala
Poznan – kári qurlyqtaǵy ejelgi qalalardyń biri. Al mundaǵy saýdanyń keń tynysynyń ashylýy knıaz Vladıslav Odonıchtiń 1231 jyly qalaǵa kelgen kópesterdi salyqtan bosatýynan bastalypty. Artyqshylyqty ornymen paıdalanǵan qalanyń óz ishindegi jáne syrttan kelgen saýdager-kópester Poznanda jármeńke ótkizýdi jolǵa qoıyp, ol Áýlıe Iаn jármeńkesi dep atalǵan eken. 1394 jyly qala taǵy bir jaqsylyqqa ıe bolady. Ol – qala arqyly ótken barlyq kópesterge óz taýarlaryn jármeńkede satýǵa mindetteý týraly jarlyq shyǵýy. Eger Poznannyń geografııalyq turǵan ornyna kóz salsańyz, onda Shyǵys Eýropadan, Azııadan Ortalyq jáne Batys Eýropaǵa ótken saýda joldarynyń osy qalany baspaı ótpeıtinin kóresiz. Ol ýaqyttarda Krakov, Shesın arqyly vengr-baltyq saýda joly júrse, ol kezdegi Vılnadan (Vılnıýs) keletin jol tarapymen soltústik orys jerlerinen Leıpsıg, Nıýrnbergke jetkiziletin taýarlar da Poznan qalasyn aınalyp ótpeıtin. Toǵyz joldyń torabyna aınalǵan Poznannan teńizge shyǵý da qıynǵa túspeıtin. Gdanskidegi aılaqqa toqtaýsyz jetkizilip jatqan taýarlar Poznannyń ekonomıkalyq ál-aýqatynyń jaqsarýyna da, qalanyń ósip-órkendeýine de óziniń orasan yqpalyn tıgizgen.
Qalanyń osylaısha nyǵaıýyna taǵy bir shara úlken áserin jasaıdy. Memlekettiń ruqsat etýimen Poznanda máýiti-shuǵa qataryn salýmen birge oǵan óz aqshasyn shyǵarýǵa da ruqsat beriledi. Osy kezde Eýropanyń tus-tusynan qaltasyn qarajatpen qampaıtqysy kelgen kópester aǵylyp, olardyń deni qalany turǵylyqty qonys etedi. Poznan meshandarynyń keremet qýatty turatyndyǵy Eýropaǵa ańyz bolyp tarap, qalaǵa degen ynta-yqylasty tipten arttyryp jiberedi. Qalada qaıta órleý dáýiriniń kóptegen qurylystary salynyp, Eski bazar alańy shahardyń eń bir kórikti de ortalyq kóshesine aınalady. Bul sharyqtaý 200 jyl boıyna úzbesten júrgizilip, shvedter shabýylynan soń Poznan yqpaly kemıdi.
Al Poznannyń endigi bir qaıta kóterilýi jáne qazirgi ýaqytqa deıin jalǵasyp kele jatqan qýattaný, irgelilený kezeńi 1895 jyly qalalyqtardyń óz kúshterimen ónerkásiptik kórme-jármeńke ótkizýimen baılanysty. Munda nemistermen birlese arnaıy kórme ornalasatyn pavılondar salýdyń nátıjesinde ony bir kúnde sol kezdiń ólshemimen ǵalamat kóp 20 myń adam tamashalaıdy. Al 1921 jyly Polshany ekonomıkalyq turǵydan biriktirý uranymen ashylǵan I Poznan kórme-jármeńkesinen búginge ulasqan, árisin qozǵamaǵanda, 21-shi jyldan 90 jyldyq tarıhy bar kórmeden kórgenimizdi baıandaıyq.
«Jasyl ekonomıka»
Eýroodaq standarttaryn betke ustaǵan jármeńkege qoıylǵan árbir ónimniń «jasyl ekonomıkaǵa» negizdelýi bizdiń elimiz úshin de mańyzdy bolýynan qyzyǵýshylyǵymyz óse túsken. Á degennen jolyqqan kásipker qazaqstandyq ekenimizdi bilgende: «Bizdiń ónimimizdiń sizdiń el úshin mańyzy barlyǵyna esh kúmánińiz bolmasyn, bizge qaıtyp aınalyp soǵýdy umytpańyz. Biz Qazaqstannyń osy turǵydaǵy isterge yqylasty bolatynyna senimdimiz. Sizderde de lastanǵan ózen-kólder bolýy tıis, al bizder ony tazalaýdyń tıimdi joldaryn taptyq», dep onan saıyn qyzdyra túsken.
Orasan úlken, ishine qoıylǵan alyp mashınalardyń ózi oıynshyq kólikterdeı kórinetin pavılondy asyqpaı aralap júrmiz. Eýroodaqtyń múshesi, kásipkerlikpen bastaǵan sharýasynyń ekonomıkalyq turǵydan tıimdiligin birinshi kezekke qoıatyn polıaktardyń Odaq ishindegi áriptesterimen, olardyń arasynda, ásirese, nemistermen, avstrııalyqtarmen (qaptaldasa, shekaralasa jatqandyǵynan bolar) birlese qımyldaýy kózge urady.
2004 jyly qurylyp, shaǵyn fırmadan úlken kásiporynǵa aınalǵan nemistiń «Sennebogen» kompanııasy mashınalarynyń múmkindikteri kádimgideı tańdandyrady. Alǵashynda tek qurylysqa qajetti mashınalar jasaǵan kásiporyn 2008 jyldan bastap, polıak ekonomıkasyndaǵy naryqqa ózgerister enýimen júk tasymaldaýmen de aınalysatyn kólikter shyǵara bastaǵan. Sonyń nátıjesinde, búginde kompanııa ónimderi alyp mashınalar, kótergish krandar, metall men aǵashty ýaqtaý, konteınerler tasymaldaý, ózge de júkterdi qajetti jerge aparatyn tutastaı tizbekti quraǵan kólikter jasap, olar eýrostandartqa tolyq jaýap beredi eken. Kompanııa árdaıym Eýrokomıssııaǵa ol jaıynda esep berip otyrady.
Mashınalardyń múmkindigin áńgimelegen kompanııa qyzmetkeri 2013 jyly fýtboldan álem chempıonaty óterde osy kompanııa mashınalarynyń qandaı jumys jasaǵanyn jyrdaı qylyp aıtyp berdi. Sóıtse, jol salýda, qajetti bir aımaqty júzdegen jyldar ósken aǵashtardan tazartýda uıymdastyrýshylar bulardyń kómegine júgingen. Aǵashty tamyrymen julyp alyp, shor-shor bolǵan túıin-túıin tamyrlardy ýaqtap jol ashyp beripti. О́nerkásiptiń endigi bir mashınasy – alyp kótergish kran aılaqtar úshin taptyrmas olja. Gdansk aılaǵyna krandy alyp kelýge 20-dan astam mashına jumyldyrylypty. Soǵan qaramastan, ol óte ıkemdi, kabınadaǵy júrgizýshige barlyǵy alaqandaǵydaı kórinedi, kemeden júkti alǵanda urshyqsha úıiriletin krannyń múmkindigi óte mol kórinedi. Kompanııa krandarynyń bir ereksheligi – onda kabınanyń alynyp-salynatyny, ıaǵnı qozǵalǵyshtyǵy kóp ról atqaratynynda eken.
Qurylystan bastap, barlyq júk túrlerin tasymaldaý, metall, aǵash untaqtaý, bıomassa óńdeý syndy kóptegen jumystar atqaratyn joǵary tehnologııaly, ekologııalyq taza mashınalardyń árqaısysy tapsyrys berýshiniń suranysyna sáıkes shyǵarylady eken. «Kólikterdi Kýveıt syndy ystyq jaqqa da beıimdep, Sibirdegi tárizdi sýyqqa da tózimdi etip shyǵaramyz. Polshada bizdiń mashınalarymyzdy kompanııalardyń jalǵa alyp jumys isteýi jolǵa qoıylǵan. Olar úshin arnaıy servıs qyzmetin de oılastyrǵanbyz. Bas ofısimiz Germanııada, alaıda, Qazaqstan úshin polıak jeri jaqynyraq, eger sizdiń eldiń azamattary qyzyǵýshylyq tanytsa, ol eki jaqqa da paıdaly bolar edi, – deıdi kompanııa ókili. – Kólikterimizge beriletin arnaıy kepildikterimiz bar, al qosymsha aqymen onyń merzimin uzartýǵa da bolady. Jáne tapsyrysymyz keshigedi, bolmasa áldebir qıyndyqtar kezdesedi dep esh qoryqpaýyńyzǵa bolady, shveısar saǵatynyń dáldigindeı qaı ýaqytqa, qaı jerge qajet dese jetkizip beremiz. Baǵasy da tutynýshynyń kólikti qandaı múmkindikterimen jasatýyna baılanysty, kompanııa kelissóz júrgizip, qajet bolsa Qazaqstanda óz ókildigin de ashýy múmkin».
«Atlas Poland» fırmasynyń halyqaralyq naryqta kórinip, tabysty jumys atqarǵanyna 11 jyl bolypty. Kelesi jyldyń basynda bizdiń elimizde óz ókildigin ashýdy josparlap otyrǵan olardyń barlyq mashınalary 40 gradýs qaqaǵan aıazdan 40 gradýs shyjyǵan ystyqqa tózimdi jáne ekologııalyq jaǵynan barlyq standarttarǵa jaýap beretinin aıtqan olardyń da barlyq untaqtaǵysh, bıomassa óńdeýshi, kótergish, tasymaldaǵysh mashınalary elimizge kelip jatsa, talaı tirshilikti jeńildetip, jumysty dóńgeletip áketetini anyq.
О́zen-kól qashan tazarar?
Kirgen bette qaıtyp aınalyp soǵyńyz degen «PROTE» qorshaǵan ortaǵa qatysty tehnologııa kompanııasynyń ókili eken. Atynyń ózi aqparat berip turǵan kompanııa aınalańdaǵy álemdi tazartý baǵytynda kóptegen jumystar atqaratyn bolyp shyqty. 1995 jyldan beri Polsha naryǵynda topyraq pen sý tazalyǵyn saqtaýdy qolǵa alǵan fırmanyń bul rettegi jumystary ǵylymı izdenistermen ushtasyp jatyr. Máselen, olar qoldanatyn StaQuest preparaty korrozııany toqtatyp, qubyrlardyń ishine tattanýdan qorǵaıtyn polıfosfatty qorǵanyshtyq orta jasaıdy, sóıtip, qubyrda korrozııa joıylyp, tunbalardyń qubyrdy biteýine jol bermese, sonymen birge, kalsıı karbonatynyń tunýymen birge júretin qolaısyzdyqty joıyp, qubyrlardaǵy tas túzilýin de toqtatady eken. Qarap otyrsaq, qalalardaǵy káriz júıeleri men ózge de qajettilikterde taptyrmaıtyn dúnıe. Totyqqan sýdy tazartýǵa, sýdaǵy qorǵasyn men mys kólemin azaıtýǵa qol jetkizilip, sýdy paıdalanýda ony hlormen tazartýdyń qajettiligi joıylatyn kórinedi. Sondaı-aq, fırmanyń munaıdan búlingen jerlerdi tazartýdaǵy tehnologııasy da erekshe. Olar topyraqtyń qanshalyqty dárejede zaqymdalǵanynan bastap, qalpyna keltirý jobalaryn, ýly, zııandy qaldyqtardy rekýltıvasııa jasaý, búlingen topyraqty qalpyna keltirý, monıtorıng jasaý, munaı tógilgende ony soratyn qurylǵylar men sorbentterdi paıdalaný, ekologııalyq jedel kómek syndy tutastaı tizbekti tehnologııany júzege asyrady. Al sýdy tazartý tehnologııasynda tushy sý mollıýskasyn paıdalaný arqyly sý quramynda ýly zattardyń bolýyn, tazalyǵyn anyqtaýy da qyzyqty kórindi. Kúndiz-túni táýlik boıy úzbesten bıomonıtorıng jasaıtyn bul júıe sý quramynda qaýipti aýytqý bolsa, dereý elektrondy poshtaǵa nemese qaltafonǵa habar jiberedi eken. Internet arqyly da qadaǵalaý múmkindigi bar ozyq tehnologııanyń bereri mol.
Endigi bir sý tazalaýmen aınalysýshy «DEO» fırmasynyń da jumysy asa nazar aýdararlyq. Polsha ózen-kólderin tazalaýmen aınalysyp, ashy sýdyń ózin tushytyp, las sýdy tazartyp, aýyz sýǵa deıin aınaldyratyn olardyń qondyrǵylarynda súzgi (fıltr) aýystyrylmaıtyn kórinedi. Bul – qosymsha shyǵyn shyǵarylmaıdy degen sóz. Qarap turyp, tunyǵy laılanǵan, adamdardyń jany ashymastyǵynyń saldarynan búlinip jatqan Kókshe kólderi kóz aldyma keldi. Eger dál osy qondyrǵylar elimizge kelse, qandaı tamasha.
Poznan halyqaralyq jármeńkesi óte úlken aımaqty alyp jatyr, ondaǵy pavılondardyń barlyǵyn birdeı osynda bolǵan 4-5 kún ishinde aralaýǵa ýaqyt jetpegenimen, elimizdiń qajetine jararlyq, paıdasy mol, eń bastysy, adam ómiri men qorshaǵan ortaǵa zııany tımeıtin ozyq oıdyń jemisi – jańa tehnologııalardy kórýdiń, oı túıýdiń sáti tústi.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA – POZNAN – ASTANA.
