Jiti respıratorlyq vırýsty ınfeksııasy (JRVI) men tumaý álemdegi eń ózekti medısınalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq máseleniń biri. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetterine sáıkes, jyl saıyn álemde 3-5 mln.-ǵa jýyq adam tumaýdyń aýyr túrine shaldyǵyp, 250-500 myń adam kóz jumady. Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq saraptama jáne monıtorıng jóninde ǵylymı-praktıkalyq ortalyqtyń habarlaýynsha, Qazaqstanda 2012 jyly 1 044 834 JRVI jáne 626 tumaýǵa shaldyǵý oqıǵasy tirkelgen.
Jiti respıratorlyq vırýsty ınfeksııasy (JRVI) men tumaý álemdegi eń ózekti medısınalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq máseleniń biri. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetterine sáıkes, jyl saıyn álemde 3-5 mln.-ǵa jýyq adam tumaýdyń aýyr túrine shaldyǵyp, 250-500 myń adam kóz jumady. Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq saraptama jáne monıtorıng jóninde ǵylymı-praktıkalyq ortalyqtyń habarlaýynsha, Qazaqstanda 2012 jyly 1 044 834 JRVI jáne 626 tumaýǵa shaldyǵý oqıǵasy tirkelgen.
Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda JRVI jáne tumaýǵa shaldyǵý epıdemııalyq úderisin sıpattaıtyn kópjyldyq derekterdi taldaı otyryp, epıdemııalyq maýsymdy qazan aıynan bastap sáýir aıyna deıin jalǵasady dep boljaýǵa bolady. Indet kóbinese 5 jasqa deıingi balalar men egde jastaǵy (65 jastan asqan) azamattarda tirkeledi. Dál osy jas toptarynda tumaý men ókpeniń qabynýy – ınfeksııalardyń ishindegi ólimniń sebebi retinde birinshi oryndy, barlyq ólim sebebiniń ishinde besinshi oryndy alyp otyr.
Aýrýdyń alǵashqy belgileri baıqalysymen der kezinde medısınalyq kómekke júginýdiń mańyzy zor. JRVI – túrli vırýs saldarynan paıda bolǵan respıratorlyq vırýstyq aýrý toby. Ol joǵarǵy tynys joldarynyń zaqymdalýymen jáne aǵzanyń ýlanýymen sıpattalady.
Búgingi tańda túrli top JRVI qozdyrýshy 200-den asa vırýstyń túri (paragrıpp vırýsy, tumaý vırýsy, adenovırýs, rınovırýs, enterovırýs, t.b.) bar ekeni belgili.
Tumaý – epıdemııalyq mańyzy bar JRVI túri. Bul aýrýlardyń damý belgilerin alǵashqy satysynda baıqaýdyń mańyzy zor. Sebebi, ol der kezinde tumaýdy emdeýmen qatar, aıyǵýǵa kómektesedi.
JRVI men tumaýdy emdeýdiń óz erekshelikteri bar. Sondyqtan, ýaqytyly dárigerge júginý óte qajet.
Joǵarǵy tynys alý joldarynyń shyryshty qabaty – ınfeksııa kiretin jol JRVI men tumaýǵa ortaq bolyp tabylǵandyqtan, bul indettiń de uqsas belgileri bar. Alaıda, tumaý aǵyny ótkir respıratorlyq vırýstyq ınfeksııa aǵynynan erekshelenedi.
| Belgileri | JRVI | Tumaý |
| Bastalýy | Birtindep | Árqashan ótkir. Naýqastar óziniń aýyryp qalǵanyn sezingen shaqty naqty aıta alady. |
| Qyzýdyń kóterilýi | Dene qyzýy azdap kóteriledi, keıde 38,5°S- temperatýraǵa deıin jetedi. | Dene qyzýy birneshe saǵat boıy 39-40°S-ǵa deıin kóteriledi, keıde odan da joǵarylaýy múmkin. |
| Ýlaný belgileri | Ýlaný báseń baıqalady. | Ýlanýdyń belgileri tez ulǵaıady, qatty terleıdi, mańdaı men samaı tusy, sondaı-aq, kóz almasyn qımyldatqanda da aýyrady, syrqat jaryqtan qorqady, basy aınalyp, bulshyq et pen býyny aýyrady. |
| Tumaý men murynnyń bitelýi | Belgileri jıi bilinedi. | Aýrýdyń ekinshi kúni azdap muryn biteledi. |
| Kataraldyq belgiler (tamaqtaǵy aýyrýy bolmasa qyzarý) | Salqyn tııýge qosalqy belgi. | Aýrýdyń alǵashqy kúnderi jıi baıqalmaıdy, kóbinese jutqynshaqtyń artqy qabyrǵasy men jumsaq tańdaıdyń qyzarýy baıqalady. |
| Jótel, ózin qolaısyz seziný | Qurǵaq jótel aýrý bastalǵannan bastap azdap baıqalady. | Aýrýdyń ekinshi kúninde qurǵaq, azapty jótel paıda bolady. |
| Túshkirý | Jıi. | Sırek. |
| Kózdiń silemeıli qabyǵynyń gıpemerııasy (kózdiń shytyrly qabyqsha-synyń qyzarýy), jaryqtan seskený | Sırek. | Tumaýdyń jıi baıqalatyn belgileriniń biri. |
| Astenııalyq sındrom | Saýyqqan soń da azdap baıqalady. | Sharshaǵandyq, álsizdik, ashýlanshaqtyq, bas aýrýy, uıqysyzdyq eki-úsh apta boıy saqtalady. |
Tek dárigerge júginý ǵana JRVI men tumaýdan aıyǵýǵa múmkindik beredi.
Tumaýdy qalaı emdeý qajet? Bul saýalǵa jaýapty tek maman ǵana bere alady. Eshqashan ózindik em jasaýǵa tyryspańyz. Sebebi, JRVI men tumaý belgileri bir-birine uqsas.
JRVI-diń alǵashqy belgileri paıda bolysymen-aq dárigerge kórinińiz.
Qalaı eskertý qajet?
Ekpe jasaý – tumaýdyń aldyn alýdaǵy anaǵurlym tıimdi ádis bolyp tabylady. Eger ýaqytyly ekpe jasalsa, tumaý vırýsyn juqtyrǵannyń ózinde, aýrýdyń aýyr aǵymyn, sondaı-aq, keıingi asqynýlaryn boldyrmaýǵa múmkindik týady.
Sondaı-aq, ol vırýsty joıýshy qorǵaýshy agentter «antıdenelerdiń» bólinýin qamtamasyz etedi. Dese de, aǵzanyń vırýsqa qarsy reaksııasy qalyptasyp úlgerý úshin ekpeni indet bastalmastan birneshe aı buryn jasaý kerek.
Jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen turǵyndardyń kelesi toptary arasynda: sozylmaly ókpe, júrek-tamyr aýrýlary, júrek kemistigimen syrqattanǵan balalar jáne jabyq mekemelerde (balalar úıleri, mektep-ınternattar) jıi syrqattanatyn jáne álsiz balalar, qarttar úıindegi adamdar, medısına qyzmetkerleri men júkti áıelder arasynda tumaýǵa qarsy ekpe júrgizilýde.
Sondaı-aq, azamattarǵa aqyly negizde jáne jumys berýshiniń qarajaty esebinen ekpe jasaý qarastyrylǵan.
Jyl boıy aǵzany nyǵaıtý:
JRVI men tumaýdyń aldyn alý úshin jyl boıy, ásirese, kúz ben qystaǵy ınfeksııanyń órshý aldynda qorǵaýshy ımmýndyq mehanızmdi nyǵaıtý kerek.
Aldyn alý sharalary:
Aǵzanyń vırýstarǵa qarsy turýy úshin salamatty ómir saltyn ustaný;
Betperde taǵý, qoǵamdyq oryndarǵa barǵan soń qoldy tazalap jýý, jótel kezinde aýyzdy jabý, ǵımaratty jıi tazalaý men jeldetý syndy sanıtarlyq-gıgıenalyq rejimdi ustaný jatady. Betperdeni aýyrǵan adam da, qasyndaǵy azamattar da taǵýy tıis;
Kókónis, jemis-jıdek nemese quramynda jetkilikti dárýmender bar basqa ónimderdi, ásirese, askorbın qyshqylyn paıdalaný;
Adam kóp shoǵyrlanǵan oryndarǵa barmaýǵa, múmkindiginshe qoǵamdyq kólikpen emes, jaıaý júrýge tyrysyńyz. Jótel men túshkirý kezinde vırýs 10 metr qashyqtyqtan da taralatynyn este saqtańyz;
Tumaýdyń órshý kezinde vırýstan qorǵanýdyń mańyzdy komponentterine: dárýmenge baı azyq-túlikti paıdalaný, qajetti mólsherde sý ishý men tynyǵý jatady.
Salqyn tıgennen bolatyn aýrýdyń aldyn alý – mezgildik tumaý indeti kezinde ǵana emes, azamattar árqashan óz densaýlyǵyna kútimmen qaraǵan ýaqytta ǵana nátıjeli júzege asady. Tıimdi tamaqtaný, salamatty ómir saltyn ustaný, aǵzany shynyqtyrý men sportpen aınalysý – aǵzanyń salqyn tııýge qarsylasý dárejesin kóteredi jáne basqa kóptegen aýrýlardyń paıda bolýynyń aldyn alady.
Siz Qazaqstan Respýblıkasynda dári-dármekter jaıly shynaıy aqparatty Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń «Densaýlyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq ortalyǵy» RMK Dári-dármek aqparattyq-taldaý ortalyǵyna 8-800-080-88-87 telefon nómirine habarlasý arqyly (Qazaqstan boıynsha qońyraý shalý tegin) ala alasyz. Sondaı-aq, saýaldaryńyzdy DATO mamandaryna www.druginfo.kz saıtyndaǵy arnaıy aıdarynda qoıýǵa múmkindigińiz bar.
DATO-nyń mamandary óz jumysynda halyqaralyq derekqor men dáleldi medısına derekkózderin, sondaı-aq, preparattardyń medısınalyq qoldanylý erejesine saı belgilengen málimetterdi paıdalanady.
Qurmetti qazaqstandyqtar! О́z ómirińizdi, densaýlyǵyńyzdy jáne jaqyndaryńyzdyń densaýlyǵyn baǵalańyz! Dárigerdiń nusqaýynsyz dári-dármekterdi qoldanýǵa asyqpańyz!Densaýlyǵyńyzǵa jaýapkershilikpen qarańyz!
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi
«Densaýlyq saqtaýdy damytý
respýblıkalyq ortalyǵy» RMK
Dári-dármek aqparattyq-taldaý ortalyǵy.
