Prezıdent • 16 Qazan, 2020

Prezıdent Q.Toqaev: Abaı ósıeti – urpaqtyń aınymas temirqazyǵy

61 ret kórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev uly aqynnyń rýhyna taǵzym etý úshin qasıetti Semeı óńirine arnaıy keldi. Prezıdent aldymen at basyn Abaı mýzeıine buryp, «Uly aqyn Abaı uldarymen» eskertkishiniń ashylý saltanatyna qatysty.

 

Uly aqyn eki ulyn eki jaǵyna alyp túsken sýretine negizdelip jasalǵan erekshe músinniń saltanatty túrde lentasy qıylyp, Memleket basshysy gúl shoqtaryn qoıdy.

– Qurmetti qaýym! Ardaqty aǵaıyn! Hakim Abaıdy birtutas ult bolyp ulyqtaý – bizdiń perzenttik paryzymyz. Uly aqynnyń rýhyna taǵzym etý úshin men osy qasıetti topyraqqa arnaıy keldim. Qala turǵyndaryn jáne búkil elimizdi Abaı men onyń urpaqtaryna arnalǵan jańa eskertkishtiń ashylýymen shyn júrekten quttyqtaımyn!

Bul – birtýar ǵulama oıshylymyzǵa degen zor qurmettiń belgisi. Uly Abaı – bizdiń elimizdiń maqtanyshy ǵana emes, álemdik deńgeıdegi kemeńger. Ol – qazaqtyń jan-dúnıesiniń tuńǵıyǵyna boılaǵan dara tulǵa. Onyń óleńderi men qara sózderi – ulttyq bolmysymyzdyń aınasy.

Abaı jańa ádebıetimizdiń negizin qalaǵan aqyn retinde el tarıhynda aı­ryq­sha iz qaldyrdy. Onyń eńbekteri bir ǵa­syrdan astam ýaqyt ótse de ózekti­ligin joǵaltqan emes. Áli kúnge deıin barshamyzǵa rýhanı azyq bolyp keledi.

Aqynnyń ǵıbratty ǵumyry men mol murasy – halqymyzdyń jáne jahan jurtynyń asyl qazynasy. Abaıdyń ósıeti – óskeleń urpaqtyń aınymas te­mir­qazyǵy. Uly oıshyl jastardy bilim men ǵylymdy ıgerýge, óner men tildi úırenýge, mańdaı termen mal tabý­ǵa shaqyrdy.

Aqyn aıtqan bes asyl is: Talap, eńbek, tereń oı, qanaǵat, raqym – ult úshin aýadaı qajet qasıetter. Biz damýdy tejeıtin bes dushpannan arylyp, eldik múdde jolynda eńbek etsek qana qoǵamdyq sanany jańǵyrtamyz.

Biz Abaı amanatyna adal bolýymyz kerek. «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesiniń berik ornyǵýy osyǵan baılanysty. Ol úshin búgingi býyn Abaı murasynan nár alyp, rýhanı kemeldenýi qajet. Myna eńseli eskertkish jas urpaqqa taǵylymdy oı salýǵa tıis.

Abaı jáne onyń sózi men isin jalǵaǵan parasatty perzentteri Aqylbaı men Týraǵul – elge úlgi bolǵan tulǵalar.

Munda urpaq sabaqtastyǵy, áke men balanyń syılastyǵy beınelengen. Bul – Qunanbaı qajy áýletiniń tektiligin tanytatyn týyndy.

Abaı shańyraǵynyń taǵylymy – ult ulaǵatynyń kórinisi. Jalpy, tálim-tárbıe ult sapasyn qalyptastyratyn basty faktordyń biri bolýy kerek!

Qurmetti qaýym! Biz bıyl Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge erek­she mán berdik. Memlekettik jáne halyq­aralyq deńgeıde aýqymdy is-sha­ralar ótkizdik. Aqyn murasyn nası­hat­taýǵa, ula­ǵatty sózin jas urpaqtyń sanasyna sińirýge den qoıdyq. Jıdebaıdaǵy «Abaı-Shákárim» memorıaldyq kesheni jańa talapqa saı jańǵyrtyldy. Uly aqynnyń rýhyna taǵzym etýge keletin jurtshylyqqa qolaıly jaǵ­daı jasaldy. Biz mereıtoı kezinde ysyrapshyldyq pen dańǵazalyqqa jol bergen joqpyz. Abaı aıtqan maqtanshaqtyq, «beker mal shashpaqty» tyıýdyń bir joly osy dep sanaımyn.

Uly oıshyldyń murasy – elimizdiń odan ári ósip-órkendeýine jol ashatyn baǵa jetpes qundylyq. Abaıdyń asqaq rýhy uly murattarǵa jeteleı bersin, – dedi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev.

Eskertkishtiń ashylý saltanatynan keıin Prezıdent Abaıdyń «Jıdebaı-Bórli» memlekettik tarıhı-mádenı jáne áde­bı-memorıaldy qoryq-murajaıyn aralap kórdi. Murajaı 1940 jyly aqyn­nyń týǵanyna 95 jyl tolýyna oraı ashylǵan. Bul Qazaqstan tarıhyn­da tuń­ǵysh ádebı-memorıaldy murajaı sanalady. Munda ol qundy jádigerlermen, za­man­aýı úlgide jabdyqtalǵan mýltı­me­dıa­lyq zaldyń jumysymen tanysty.

Oıshyldyń 175 jyldyq mereıtoıy­na oraı mýzeı zaldary qaıta jóndelip, ǵımarattyń qasbeti men aýmaǵy jańar­tylǵan. Memleket basshysy saltanatty túrde ashqan «Uly aqyn Abaı uldarymen» eskertkishi de osy murajaı aýmaǵynda ornalasqan. Prezıdentke murajaıdaǵy jańa ekspozısııalar usynyldy. Endi mýzeıge kelýshiler eksponattardy kórip qana qoımaı, zamanaýı qural-jabdyqtardyń kómegimen Abaı ómir súrgen zamannyń rýhyn sezinip, ulttyq aspaptardyń únin tyńdaı alady. Qasym-Jomart Toqaev mýltımedıalyq zaldyń jumysyna oń baǵa berdi.

 

Sonymen qatar Qazaqstan Prezı­dentine «Aqynnyń balalyq shaǵy», «Aqynnyń qalyptasýy», «Aqynnyń shyǵarmashylyǵy», «Abaıdyń poezııalyq mektebi», «Otbasy», «Qara sózder» zaldaryndaǵy jádigerler tanystyrylyp, uly oıshyldyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıynda jan-jaqty málimet berildi. «Aqynnyń otbasy» zalynda Abaı Qunanbaıulynyń urpaǵy Aıdos Aqylbaevpen júzdesti.

Saltanatty is-shara sońynda zııaly qaýym ókilderi atynan sóz alǵan Semeı qalalyq Ardagerler keńesiniń tóraǵasy Amantaı Doǵalaqov Semeı qalasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı saladaǵy oń ózgeristerge toqtalyp, Prezıdentke alǵysyn jetkizdi.

1

 

«Tolyq adam» tolyqqandy qoǵamǵa bastaıdy

Budan soń Qazaqstan Prezıdenti mádenı-sport keshenindegi kórmeni tamashalady. Memleket basshysyna Abaıdyń sırek kezdesetin kitaptary, «Abaı álemi» serııasy boıynsha shyqqan kitaptar men fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, abaıtanýshy Me­kemtas Myrzahmetulynyń aqyn shyǵar­mashylyǵyna arnalǵan kóptomdyǵy usynyldy.

Qasym-Jomart Toqaev «Uly Dala altyny» arheologııalyq kórmesin aralap kórgennen keıin abaıtanýshy ǵalymdarmen kezdesti. Prezıdent ult zııa­lylarymen qasıetti topyraqta, tarıhı mańyzy zor Semeıdiń tórinde júzdesip otyrǵanyna qýanyshty ekenin jetkizdi. Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy álemdik pandemııaǵa tap kelse de, uly baba rýhy aldyndaǵy perzenttik paryzdy adal atqarý úshin kúsh salǵanymyzdy atap ótti. Kezdesýde bul mereıtoıdan toı toılaýdy emes, taǵylym alýdy maqsat etkenimizdi basa aıtty.

– Bıyldan bastap 10 tamyz «Abaı kúni» dep bekitilip, merekeler qa­taryna qosyldy. Aqynnyń eńbek­teri on tilge aýdarylyp, álemniń bedeldi kitaphanalaryna jiberildi. Sheteldegi elshilikterimizdiń janynan Abaı ortalyqtary ashyldy. Biraq bul tek alǵashqy qadam ǵana, keleshekte múmkindikke qaraı Abaı ıns­tıtýttaryn ashamyz dep oılaımyn. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Abaı akademııasy quryldy. Budan bylaı akademııa aqyn shyǵarmashylyǵyn júıeli zertteýmen aınalysady. «Abaı» telearnasy óz jumysyn bastady. Joǵary oqý oryndarynda «Abaıtaný» kýrsyn oqytý qolǵa alyndy. Qazaq qoǵamynda ózindik orny bar Semeı qalasy «tarıhı ortalyq» retinde belgilendi. Osyndaı ıgi sharalar uly oıshyldyń baǵa jetpes murasyn jas urpaqtyń sanasyna sińirý úshin jasaldy. Búkil túrki áleminde Abaı fılosofııasyn dáripteý isinde aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkizdik, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jaqynda jaryq kórgen «Abaı amanaty» atty maqa­la­syndaǵy «Uly aqyn eldiń bola­shaq baǵdaryn aıqyndap bergen rýhanı temirqazyǵyna aınaldy» degen sózine erekshe toqtalyp ótti. Sondyq­tan ádebıetimizdiń álemge tanymal aly­byn búkil halyq bolyp ulyqtaý memleketimizdiń mereıin arttyratynyn sóz etti. Uly oıshyldyń asyl murasyn ardaqtaý jáne jan-jaqty dáripteý –  barshamyzdyń mindetimiz ekenin, onyń ár sózine jete mán berip, astaryna úńilip, parasat-paıymyna boılaı bilý qajettigin jetkizdi.

– Abaı – memleket isiniń múddelesi, birligi jarasqan jurt bolý ıdeıasynyń jaqtaýshysy. Ol óz shyǵarmalary ar­qyly el eńsesin tikteýge zor úles qosty. Uly aqyn ultty uıystyryp, ádiletti  qoǵam qurýǵa úndeıdi. Biz usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy dál osy ustanymmen sabaqtas. Túıtkildi máseleni memleket pen qoǵam ókilderiniń birlese talqylaýy – órkenıetti qoǵamnyń belgisi. Mundaı pikir almasý halyqtyń bılikke degen senimin arttyrady, turaqtylyqty nyǵaıtady. Bılik pen buqarany jaqyndastyratyn osy ıdeıanyń bastaýynda uly Abaı tur dep senimmen aıta alamyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy bıylǵy Jol­daýynda ulttyń jańa bolmysyn qalyp­tastyrý týraly aıtqanyn, munyń strategııalyq mańyzy bar mindet, kezek kúttirmeıtin másele ekenin aıta kele, ultymyz ben jurtymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý úshin bizge Abaıdan asqan aqylshy joq ekenin de eske saldy.

– Osynaý jolda aqyn murasyn zerdeleý arqyly áreket etsek, bereket tabatynymyz anyq. Biz izdegen bar­lyq suraqtyń jaýaby hakim Abaıdyń ólmes óleńinde, salıqaly sózinde tur. Uly oıshyldyń «Paıda oılama, ar oıla, talap qyl artyq bilýge» degen ósıeti – sonyń aıqyn dáleli. Abaı ańsaǵan qoǵam – oıy ozyq, sanasy sergek «tolyq adamnyń» tolyqqandy qoǵamy. «Tolyq adam» degenimiz – bul sol zamandaǵy ınnovasııalyq fılosofııa úrdisi. Týrasyn aıtsaq, Abaı óz zamanynan ozyp shyqty degen sóz. Sebebi orys tilinde «Selnaıa natýra» ıa bolmasa aǵylshyn tilinde «A person of integrity» degen túsinikter áldeqaıda kesh paıda boldy. Biz aqyn murasyna jáne zııalylardyń áleýetine súıenip, osyndaı qoǵam ornatýymyz kerek. Ol qoǵamnyń ulttyq ıdeıasy bilim men ilimge jeteleıtin aǵartýshylyq ustanym bolýǵa tıis, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy bıylǵy mereıtoı kezinde elge oı salatyn, taǵylymy mol naqty sharalar atqarylǵanyn, bul úrdis Abaı jylynan keıin de jalǵasa beretinin atap ótti. Sondaı-aq uly Abaıdyń tulǵasyn shetel jurtshylyǵyna keń aýqymda tanytý jobasy boıynsha aqynnyń shyǵarmalary aǵylshyn, ıspan, arab, túrik, qytaı, nemis, ıtalıan, fransýz jáne japon tilderine aýdaryldy. Prezıdent bul aýdarmalardyń kórkemdik sapasy óte joǵary dep sanaıtynyn aıtty.

– Abaı shyǵarmalaryn álemde keń taraǵan tilderge aýdaryp, basý – biregeı halyqaralyq joba. Bul jahanǵa qazaq mádenıetiniń jańa qyryn tanytyp, álemdegi barsha oqyrmandarǵa Abaı shyǵarmashylyǵymen, tereń fılosofııasymen jáne teńdessiz lırıkasymen tanysýǵa múmkindik beredi, – dedi Memleket basshysy.

Kezdesý barysynda Qasym-Jomart Toqaev zııaly qaýym ókilderiniń qoǵam­daǵy róli men ornyna toqtalyp, olardyń qashanda ulttyq qundylyqtardy bárinen bıik qoıatynyn, árdaıym mártebeli mıssııa atqaryp kele jatqanyn erekshe atap ótti.

– О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynda qalamgerler ulttyń rýhyn kóterdi. Ult jazýshylary jylymyq kezeńde el múddesimen ózektes shyǵarmalardy ómirge ákeldi. Táýelsizdiktiń alǵashqy  jyldarynda  zııalylar halyqty bereke-birlikke shaqyrdy. Olar ult murasyn túgendep, tarıhymyzdy jańǵyrtýǵa ólsheýsiz úles qosty. Zııaly qaýym jas memlekettiń shejiresin jasap, bú­gin­gi urpaqtyń sanasyna sińirdi. Endi olardyń qazirgi kezeńdegi mindeti – ult bol­mysynyń jańa qaǵıdatyn qalyptastyrý, ult sapasyn arttyrýǵa atsalysý, – dedi Prezıdent.

Osy rette gýmanıtarlyq salany damytýdy qolǵa alý kerek ekenin aıtyp, onyń ishinde qazaq tili men ádebıetin oqytýǵa jáne sapaly oqýlyq daıyndaýǵa basa mán berýimiz qajet ekenine toqtaldy.

– Biz ana tilimiz ben tól ádebıetimizdiń qadir-qasıetin balalarǵa mektep jasynan bastap sińirýimiz kerek. Bul ba­ǵytta biryńǵaı ustanym qajet. Iаǵnı Almatydaǵy  Abaı atyndaǵy mek­tep-ınternatynyń múmkindikterin to­lyq paıdalanǵan jón. Qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn bul mek­teptiń oqý úderisi basqa mektep­terge úlgi bolady dep oılaımyn. Ony zamanaýı talapqa saı jan-jaqty jetil­dirip, «Abaı mektebi» dep atalatyn eń úzdik bilim ordasyna aınaldyrý qajet. Jalpy, biz keleshekte Abaı mektepterin ashý týraly oılanýymyz kerek, – dedi Memleket basshysy.

Kezdesý barysynda Mekemtas Myr­zahmetuly Abaıdyń «Tolyq adam ilimi» qalaı paıda bolǵany jóninde áńgime órbitti. Sondaı-aq Tursyn Jurtbaı, Ǵarıfolla Esim, Borıs Sherbakov syndy ǵalymdar men abaıtanýshylar, «Abaı oqýlary» konkýrsynyń jeńimpazy, Rıdder qalasyndaǵy №16 orta mekteptiń oqýshysy Varvara Vladı­mırsevalar sóz sóıledi.

Kezdesý sońynda Qasym-Jomart Toqaev abaıtanýǵa aıtýly eńbek sińir­gen, otandyq ǵylymnyń damýyna ólsheý­siz úles qosqan birqatar azamattardy mem­lekettik nagradalarmen marapattady.

 

Úlgi bolarlyq úrdis

Jumys sapary barysynda Qasym-Jomart Toqaev Jıdebaıǵa burylyp, «Abaı-Shákárim» memorıaldyq ke­sheni men aqynnyń murajaı-úıinde atqa­rylǵan sharýalarmen tanysty.

Uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıy aıasynda memorıaldyq keshen men Abaıdyń murajaı-úıi jóndeýden ótip, zamanaýı talaptarǵa saı qaıta jańǵyrtylǵan. Kireberisinen bastalatyn jaıaý júrginshilerdiń jolynan bastap keshenniń ústine shyǵaratyn jolǵa deıin granıt tas tóselgen. 200-ge jýyq shyrsha kóshetteri egilip, amfıteatrdyń tóbesi kúmbezdelgen. Kireberis alańǵa úlken konstrýksııalyq jobalar jasalǵan. Qazaqstan Prezıdenti atqarylǵan jumystarǵa oń baǵasyn berip, memorıaldyq keshen men murajaı-úıine estelikke kitaptar syılady.

Qasym-Jomart Toqaev qaıta jań­ǵyr­týdan ótken «Sapar ortalyǵyn» aralap kórip, zııaratshylarǵa qyzmet kórsetý ornynyń jumysyn joǵary baǵalady.

Jalpy, bıylǵy mereıtoıǵa oraı Abaı aýdanynda aýqymdy jumys atqarylǵan. Onyń ishinde aqynnyń kindik qany tamǵan Syrt Qasqabulaqta kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, kireberis jolyna asfalt tóselgen. Abaı sý ishken bulaqtyń basy tolyǵymen abattandyrylyp, shyrsha, shynar aǵashtary otyrǵyzylyp, aqynnyń 45 qara sózi jazylǵan mármár tastar qoıylǵan. «Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń» degen stella turǵyzylǵan.

Erekshe atap óterligi, Qunanbaı men onyń áýleti jerlengen Aqshoqy qory­mynyń aýmaǵy keńeıtilip, tolyǵymen abattandyryldy. Elimizde tuńǵysh ret uly Abaıdyń kemeńger ákesi Qunanbaıǵa arnap, onyń ómiri men qaıratkerlik qyzmetin dáripteıtin Qunanbaı mýzeıi salyndy. Mýzeı ishi zaman talabyna saı jabdyqtalǵan, konferensııa jáne ekspozısııalyq zaldarmen jasaqtalǵan. Mýzeıdiń ekspozısııalyq zalyna ulylar mekeniniń tarıhynan, óneri men mádenıetinen, turmys-saltynan syr shertetin qundy jádigerler, baǵaly buıymdar, turmystyq zattar qoıylǵan.

Jyl kóleminde Semeı men Abaı aýdanynda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı qyrýar sharýa atqaryldy. Eń bastysy, Prezıdent aıtqandaı, ysyrapshyldyq pen dańǵazalyqqa jol berilgen joq. Bul úrdis ózge de merekelik is-sharalarǵa úlgi bolsa ıgi.

1

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Bir saty tómen syrǵydyq

Sport • Búgin, 08:02

«Shahtıor» jigitteri jarady

Fýtbol • Búgin, 08:00

Solerdiń senimdi jeńisi

Sport • Búgin, 07:58

«Myń kúbi» músini

Rýhanııat • Búgin, 07:56

Saıabaqtardyń atyna zaty saı ma?

Qoǵam • Búgin, 07:50

Jer yryzdyǵy jerde qalmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:48

Ekonomıkany ózgertetin bes baǵyt

Ekonomıka • Búgin, 07:43

Aýyz sýdyń adal bolǵanyna ne jetsin!

Aımaqtar • Búgin, 07:42

Eńbek naryǵy eńse tikteı me?

Qoǵam • Búgin, 07:40

Jetimin jylatpaǵan el edik...

Rýhanııat • Búgin, 07:37

Aqjaıyqta jol azaby azaıady

Qoǵam • Búgin, 07:34

Kógildir otynsyz kósegemiz kógermeıdi

Aımaqtar • Búgin, 07:32

Sheksizdik formýlasy

Ádebıet • Búgin, 07:29

Kitapqa kóshken estelikter

Ádebıet • Búgin, 07:28

Siz bilesiz be?. .

Ádebıet • Búgin, 07:24

Qoldaý jaqsarsa, qorǵaý da túzeledi

Saıasat • Búgin, 07:22

Qan qaqsatqan qarjy pıramıdasy

Saıasat • Búgin, 07:20

«Offlaın kún» aksııasy

Qoǵam • Búgin, 07:17

Jas Qalam jobasy bastaý aldy

Oqıǵa • Búgin, 07:15

Bazardaǵy jastar jasyl alańda jolyqty

Oqıǵa • Búgin, 07:09

О́lketanýshylar bas qosty

Aımaqtar • Búgin, 07:07

Saǵyndyrǵan aýylym

Rýhanııat • Búgin, 07:04

Jazyqsyz japa shekken qos azamat

Tarıh • Búgin, 07:01

Osy jurt Jumaǵalıdy bile me eken?!

Rýhanııat • Búgin, 06:58

Toqsanǵa toldy qart kúıshi

Oqıǵa • Búgin, 06:53

Hattar sóılegende...

Tarıh • Búgin, 06:50

Begalındik beıneler

О́ner • Búgin, 06:47

Tańǵajaıyp balet baǵdarlamasy

Teatr • Búgin, 06:43

Azyq-túlik quny artty

Qoǵam • Búgin, 06:38

Turaqtandyrý qorynyń ónimi jetkilikti

Aımaqtar • Búgin, 06:36

Sham jaryǵy túbine túspes

Tanym • Búgin, 06:35

Joshy – qazaq handarynyń atasy

Rýhanııat • Búgin, 06:34

О́simdik maıy qymbattaǵan

Qoǵam • Búgin, 06:34

Joldaýdy nasıhattaýǵa qatysady

Saıasat • Búgin, 06:33

Fonogramma qoldaný zańmen retteledi

Parlament • Búgin, 06:32

Baıypty bastamalar men naqty nátıjeler

Prezıdent • Búgin, 06:30

Daraboz Peleniń dáýiri

Sport • Búgin, 06:30

Fın kambegi

Hokkeı • Búgin, 06:30

О́risti ónege

Rýhanııat • Búgin, 06:28

Tuńǵysh mergen

Sport • Búgin, 06:27

Koronavırýspen kúresten sabaq aldyq pa?

Koronavırýs • Búgin, 06:27

Sharapatty shahar shuǵylasy

Elorda • Búgin, 06:19

«Serpinnen» serpilis kútemiz

Bilim • Búgin, 06:15

2 mln teńge júldege ıe boldy

Oqıǵa • Búgin, 06:13

El yrysy kemigen joq

Aımaqtar • Búgin, 06:08

Bazardaǵy baǵa birshama kóterilgen

Aımaqtar • Búgin, 06:05

«A» korpýsy aýdıtorııaǵa oralady

Saıasat • Búgin, 06:01

Saqtansań – saý bolarsyń

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar