Tomas Gýstav Vınner. Úsh dástúrdi ushtastyrǵan

Abaı dúnıege kelerden az ǵana ýaqyt buryn Reseı bıligin qabyldaǵan kósh­peli tobyqty rýynan shyqqan yqpaldy kisiniń uly edi. Semeıdegi musylman mektebine (medresege) oqýǵa túsken onyń shyǵys ádebıetine ynta-yqylasynyń erterek oıanýyna arab jáne parsy dáristeri áser etti. Keıinirek ol orys mektebine aýysyp, onda alǵashqy poezııalyq týyndylaryn jazýǵa talpynys jasady. Mundaǵy oqýy onyń áke murageri retinde tárbıeden ótý úshin shańyraǵyna qaıta shaqyrylýyna baılanysty úzilip qaldy. Al bul Abaıdy óz ákesiniń bılep-tósteýshilik yńǵaıyndaǵy kúrdeli pikir qaıshylyǵyna ushyratyp, sol shıelenis onyń keıingi shyǵarmalary men qazaq qoǵamyna degen synshyldyǵyna zor áserin tıgizdi. Jıyrma segiz jasqa kelgen Abaı óz otbasynan oqshaýlanyp, orys mádenıetin qaıta zertteýge kiristi.

Sol kezdegi aldyńǵy qatarly qazaq oıshyldarynyń ortasha bilimimen salystyryp qaraǵanda, Abaıdyń bilimi áldeqaıda keń aýqymdy jáne jan-jaqty bolatyn. Ol Shyǵys ádebıetinen, atap aıtqanda, arab, parsy jáne shaǵataı poezııasynan jaqsy habardar edi. Ol Fırdoýsı, Nızamı, Naýaı, Babyr jáne Hafız sekildi klassıkterdi tereń tanydy ári óziniń alǵashqy óleńderin osy kórkemsóz sheberlerine eliktep jazdy. Ol Tabarıdiń, Rashıd-ad-dınniń, Babyrdyń jáne Ábilǵazynyń tarıhı eńbekterin zerttedi, sonymen birge ıslam dinin jetik meńgerdi. Munymen qatar, ol Reseı ádebıeti men qoǵamdyq oıyn da molynan ıgerdi. Ol E.P.Mıhaelıs, Severın Gross, Nıfont Dolgopolov jáne Leontev sııaqty jer aýdarylǵan revolıýsıonerlermen jaqyn dos boldy, bul tamyr-tanystyq onyń orys pen batys mádenıetin zerdeleýine erekshe qozǵaý saldy. Ol Pýshkınniń, Lermontovtyń, Krylovtyń, Nekrasovtyń, Saltykov-Shedrınniń, Tolstoıdyń týyndylaryn, sondaı-aq Belınskııdiń, Dobrolıý­bovtiń, Chernyshevskııdiń jáne Ger­senniń áleýmettik-synı jazbala­ryn qumarta oqydy; ýaqyt óte kele Lermon­tovtyń, Pýshkınniń jáne Krylovtyń keıbir shyǵarmalaryn óziniń ana tiline aýdardy. Geteniń, Geıneniń, Baıronnyń óleńderimen, klassıkalyq grek áde­bıetimen jáne batys oıshyldarynyń, onyń ishinde Darvınniń, Spenserdiń, Spınozanyń eńbekterimen oryssha aýdarmalary arqyly tanysty. Gete men Baıronnyń poezııalyq shyǵarmalaryn oryssha aýdarmalarynyń negizinde qazaq tiline tuńǵysh tárjimalaǵan da Abaı edi.

Qazaq, ıslam jáne batys mádenıeti­nen bilimdarlyǵy Abaıdyń shabytyna shabyt qosty, sondaı-aq ol óz shyǵar­ma­larynda osy úsh dástúrdi ushtas­tyrý­ǵa umtyldy. Onyń qadir-qasıeti tek lı­beraldyq-aǵartýshylyq kóz­­qarasy­nan jáne keń óristi qarymdy­lyǵy­nan ǵana emes, sonymen birge ótkir syn­shyl­dyq qabiletinen de bilin­di. Abaı­dyń shyǵarmalary qazaq ómiri­niń barlyq salasyn qamtydy; onyń dıdak­tıkalyq prozalyq týyndylarynan bas­tap lı­rıkalyq jáne romantıkalyq poe­zııasyna deıin alýan túrli reńk pen boıaý­ǵa toly. Zorlyq-zombylyqtyń, ádilet­sizdiktiń nemese nadandyqtyń birde-bir kórinisi onyń nazarynan qaǵys qalmaǵan. Ol ári aǵartýshy, ári gýmanıst ári pálsapashyl ınternasıonalıst bolýymen qatar, aqyn, prozashy ári aýdarmashy retinde de ta­nyldy. Onyń ashyqtan-ashyq «batys­shyl» bolýy óz zamany úshin óte ma­ńyzdy edi, se­bebi bul kezde dala tórinde syńar­jaq ult­shyldyq beleń alyp, ıslam­shyl­dyq pen túrikshildikke tabandy baǵyt ustaldy.

Adam aqylynyń qýatyna degen gýmanıs­tik senim – Abaıdyń ómiri men shyǵar­malaryna tirek bolǵan negizgi fılo­sofııalyq qaınar; osyndaı kóz­qarasqa súıene otyryp, biz onyń qazaq mádenıetine qosqan basty jetistikterin baǵalaýymyz kerek.

Abaı jas kezinde arab-parsy áde­bıeti­niń tegeýrindi yqpalyna ushyrap, onyń bastapqy óleńderinde shyǵys kórkemsózin madaqtaý boı kórsetti. 1858 jyly ol ıslam poezııasy týraly bylaı dep jyrlady:

Iúzı – raýshan, kózi – gáýhar,

Láǵıldek bet úshi áhmár,

Tamaǵı qardan ám bıhtar,

Qashyń qudret, qolı shıgá.

Múbáda olsa ol bir káz,

Tamasha qylsa ıýzmá-ıýz.

Ketip qýat, ıumylyp kóz,

Boıyń sal-sal bola nıgá?

Biraq eseıgen shaǵynda Abaı shyǵys­taǵy ustazdarynan, ıslam klassık­terinen jáne óziniń jas kezindegi sekildi, shyǵystyń kóbine dinı taqyryptaǵy, pishini tym áshekeıli, tili metaforalyq oralymdarǵa toly poezııasyna kózsiz eliktegen qazaq aqyndarynan sanaly túrde syrt aınaldy.

Sóz aıttym «Áziret Áli»,

 «aıdaharsyz»,

Munda joq «altyn ıek,

sary-ala qyz».

  (1889 jyl).

Islam shyǵarmalarynyń mıstıkalyq mazmuny men ıslamnyń dogmalyq ilimi bara-bara oǵan jat bola bastady, onyń din­shildigi tek adamnyń minez-qulqyn jetil­dirý máselesine baılanysty ǵana kó­rinis tapty. Degenmen, ol shy­ǵys má­denıetin báribir únemi joǵa­ry baǵa­laý­men boldy, keıinirek óziniń shyǵar­ma­shy­lyq qyz­meti arqyly ol qazaq­tardyń rý­hanı kók­jıegine Shyǵy­stan arabtyń «Myń bir tún» hıkaıasy­nyń, parsynyń «Shahnama» epo­synyń úlgilerin, sondaı-aq parsy jáne túrki halyqtarynyń kóptegen folk­lorlyq jádigerlikterin engizdi.

Abaı oıshyldyǵyna ıslam mádenıe­­tinen góri, óz eliniń mádenı murasy, sondaı-aq orys jáne batys aǵartýshy­lyǵy basymyraq yqpal etti. О́ziniń tól mádenı murasyn baǵalaı bilgen ári onyń tar aýqymda shektelip qalǵanyn kórgisi kelmegen ol shyn máninde reformator boldy jáne batystyń oı qazynasyn týǵan jurtynyń mádenıetimen toǵys­tyrýdy qalady. Áıtse de, ol Reseıdiń búkil oz­byr­­lyq saıasatyn jáne orys­tar­dyń óz ul­tyn saıası ári mádenı táýel­sizdikten aıy­rý­ǵa umtylysyn aıaýsyz synap otyrdy.

Abaı óziniń áýelgi óleńderinde qazaq turmysy jóninde kóbirek tolǵa­nyp, zor mán berdi. Biraq onyń sol týyn­dy­larynyń ózinde qazaqtyń aýyzsha poezııasyna tán dástúrli sheshendik máner­diń nemese qazaq folkloryndaǵy daǵdyly taqyryp jelileri belgileriniń az ekendigi ańǵarylady. 1887 jyly jazyl­ǵan baǵdarlamalyq óleńinde («О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy») Abaı aqyndyqqa baılanysty kózqara­syn bylaı bildiredi:

Eski bıshe otyrman bos maqaldap,

Eski aqynsha mal úshin turman

 zarlap.

Sóz túzeldi, tyńdaýshy,

sen de túzel,

Senderge de keleıin endi aıańdap.

Abaı qazaqtyń sózdik qory men dástúrli tanymdyq júıesin túbegeıli ózgeriske ushyratyp qana qoıǵan joq, sonymen birge ol nadandyq, paraqorlyq, jatypisherlik, áıelderdiń jaǵdaıy, dinı shala saýattylyqtyń zııany sekildi máselelerdi qozǵaǵan problemashyl ádebıetti qatarǵa qosty.

Altynsarınmen úndestik tapqan Abaıdyń keń aýqymda jappaı bilim berý arqyly óz halqyna batys aǵartý­shylyǵynyń jemisterin jet­kizsem degen uly umtylysy onyń kóp­tegen eńbeginde, atap aıtqanda, óz oqyr­mandarymen pálsapalyq suhbat túrinde baıandalatyn prozalyq shyǵar­masynda, ıaǵnı «Ǵaqlııasynda» kórinis bergen: «Munyń bári – jan qumary, bilsem eken, kórsem eken, úırensem eken degen. Dúnıeniń kóringen hám kórinbegen syryn túgeldep, eń bolmasa, denelep bilmese, adamdyqtyń orny bolmaıdy. Ony bilmegen soń, ol jan adam jany bolmaı, haıýan jany bolady» (1891 jyl).

Abaı óz halqyna bilim berý jolyn­daǵy izdenisterdiń barysynda, aqyn­nyń áleýmettik rólin qazaq dalasy aqyndarynyń arasynda birinshi bolyp túsindi. Bul myna joldardan aıqyn kórinedi:

Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin,

Joq-bardy, ertegini termek úshin.

Kókiregi sezimdi, tili oramdy,

Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin.

Bul sózdi tasyr uqpas,

talapty uǵar,

Kóńiliniń kózi ashyq, sergek úshin.

Túzý kel, qısyq-qyńyr,

qyryn kelmeı,

Syrtyn tanyp is bitpes,

syryn kórmeı.

Shý degende qulaǵyń tosańsıdy,

О́sken soń mundaı sózdi buryn

 kórmeı.

Tań qalamyn aldyńǵy aıtqandy

 uqpaı,

Jáne aıta ber, – deıdi jurt

 tynym bermeı.

Aqynnyń róline baılanysty osyǵan uqsas oıdy ol basqa bir tusta da aıtqan:

Maqsutym – til ustartyp,

 óner shashpaq,

Nadannyń kózin qoıyp,

kóńilin ashpaq.

Bilim men ǵylym jalpy jurtqa, tipti onyń aldynda Altynsarın aıtqandaı, áıelderge deıin sińirilýi kerek. Abaı «etinen ótken, súıegine jetken, atadan mıras alǵan, ananyń sútimenen bitken nadandyq áldeqashan adamshylyqtan ketirgen» qazaqtar ózderin-ózderi túgel­deı sol nadandyqtan tazartpaıynsha, ultty aman alyp qalýdyń jolyn taba almaıtyndyǵy jóninde jazdy.

Abaı óz halqyna kúnderdiń kúnin­de qazaqtyń mádenı ortasyna ba­tys mádenıeti men órkenıetin engizý múm­kindigi jáne qajettiligi bolatyn­dyǵyn, sondaı-aq qazaqtyń mádenı murasyn saqtaý kerektigin basa aıtty: «Balalardy oqytqan da jaqsy, biraq qulshylyq qylarlyq qana, túrki tanyrl­yq qana taza oqytsa bolady... Orys­sha oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de, ǵy­lym da – bári orysta tur. Zarary­nan qashyq bolýǵa, paıdasyna ortaq bolýǵa tilin, oqýyn, ǵylymyn bilmek ke­rek. Onyń úshin olar dúnıeniń tilin bil­di, mundaı boldy. Sen onyń tilin bil­seń, kókirek kóziń ashylady. Árbi­reý­diń tilin, ónerin bilgen kisi sonymen bir­deılik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaıdy...

Orystyń ǵylymy, óneri – dúnıeniń kilti, ony bilgenge dúnıe arzanyraq túsedi».

(Jalǵasy bar)

Abaıdy ardaqtaǵan Amerıka

(Osydan alpys eki jyl buryn Soltústik Karolına shtatynda jaryq kórgen bir ǵylymı eńbek týraly)

1958 jyly Amerıka Qurama Shtat­tarynyń Dıýk ýnıversıtetiniń baspasynan «The Oral art and Literature of the Kazakhs Of Russian Central Asia» («Reseıge qarasty Ortalyq Azııa qazaqtarynyń aýyzeki sóz óneri men ádebıeti») degen kitap jaryq kórdi. Bul zertteý eńbektiń avtory – AQSh-tyń slavıantanýshy jáne semıotık ǵalymy Tomas Gýstav Vınner. 

Atalǵan kitapta qazaq ádebıetiniń aýyzeki nusqa­larynan bastap ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń orta shenine deıingi shyǵarmalarǵa jan-jaqty taldaý jasaldy. Amerıkalyq ǵalym sóz ónerimizdiń jádigerlikterin belgili bir taqyryptar aıasynda zerdelep qana qoımaıdy, onyń ózindik ereksheligin de atap kórsetedi.

Avtor batyrlar jyrlary men ertegiler, aqyn-jyraýlar muralary, zar zaman aqyndarynyń óleń-jyr­lary jónindegi oılaryn aıtady. Ádebıetimizdiń tarıhyna qatysty naqty kózqarasyn bildi­redi. Kitabynyń alǵysózinde ǵalym­nyń ózi: «Aınalymǵa qosylatyn bar­lyq túpnusqa týyndylar muqııat tekserildi, biraq osy eńbek jazylyp jatqan ýaqytta Keńester Odaǵynyń ózinde jan-jaqty zertteý júrgizýge múmkinshilik bolmady. Sol sebepti meniń qazaq ádebıeti men sóz óneriniń ózindik estetıkalyq qundylyqtary týraly qandaı da bolsyn, kesimdi pikir aıta alamyn degen oıym joq. Odan góri men áleýmettik kózqarasqa den qoıdym», – dep atap kórsetedi.

Muhtar Áýezovtiń «Amerıka áser­leri» atty ocherkinde sol tusta Kolýmbııa ýnıversıtetinde qazaq­tyń batyrlyq jyrlary jáne olar­dyń ózge epostarmen jalǵasy týraly magıstrlik dıssertasııa qorǵal­ǵany jóninde baıandalǵan. Bizdiń topshylaýymyzsha, bul zertteý­diń Vınner eńbegine qatysy bolýy ábden múmkin. Birinshiden, avtor kita­by­nyń jaryq kórgen ýaqyty Muhań aıtqan mezgilmen tuspa-tus kele­di. Ekinshiden, Vınner atalǵan kitabynyń alǵy­sózinde ustazy, Kolýmbııa ýnıversıtetiniń slavıan tilderi jáne ádebıeti kafedrasynyń professory Ernest Dj. Sımmonsqa alǵys aıtady. Úshinshiden, Muhańnyń AQSh-qa saparynan eki jyl buryn sol elde jaryq kórgen qazaq ádebıetine qatysty bul eńbek onyń nazaryna túspeýi múmkin emes.

Avtordyń aıtýynsha, zertteý 1947-1948 jyldary oılastyrylyp, Amerıka ǵylymı qoǵamdary keńesiniń eki márte járdeminiń arqasynda jú­zege asyrylǵan. Ǵalymnyń Eýropa­daǵy izdenisterine Ford qory kómegin tıgizgen.

Qazaq halqynyń ádebıetine sonsha qumartyp, arnaıy kitap jazǵan Tomas Gýstav Vınner degen kim edi? Ol  1917 jyly 3 mamyrda Pragada dúnıe­ge kelgen. 2004 jyly 20 sáýirde Amerıka Qurama Shtattarynyń Massachýsets shtatynda, Kembrıdj qalasynda qaıtys boldy. Ol – sondaı-aq, Lev Tolstoı, Ivan Týrgenev jáne Anton Chehov shyǵarmalaryn jan-jaqty zerttegen ǵalym. Vınnerdiń «Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanadaǵy shákirtteriniń shyǵarmashylyq jumystary», «Chehov jáne onyń prozasy», «Chehovtyń «Shaǵalasy» jáne Shekspırdiń «Gamleti», taǵy basqa ǵylymı monografııalyq eńbekteri jaryq kórgen. Jalpy, onyń ǵylymı eńbekteri 6 tilde jarııalanǵan. Braýn ýnıversıtetinde Amerıkadaǵy tuńǵysh semıotıka ortalyǵyn ashqan.

Ol 1950 jyly Kolýmbııa ýnıversı­tetinde «Qazan tóńkerisiniń erekshe yqpaly aıasyndaǵy qazaqtyń aýyz­eki sóz óneri men ádebıeti» (Kazakh oral art and literature, with special emphasis on the impact of the October Revolution) degen taqyrypta dıssertasııa qorǵap, PhD dárejesin ıelengen. Bul zertteý 1951 jyly baspadan shyqqan.

Tomas Gýstav Vınnerdiń «Reseıge qarasty Ortalyq Azııa qazaqtarynyń aýyzeki sóz óneri men ádebıeti» atty kitaby 1958-2002 jyldar aralyǵynda 17 ret qaıta basylǵan. Demek, bul kitapqa únemi suranys boldy degen sóz. Sondaı-aq ǵalymnyń osy eńbegi WorldCat júıesine kiretin álemniń 421 kitaphanasynda saqtaýly. Osydan-aq amerıkalyq zertteýshiniń qazaq ádebıetiniń qundylyqtaryn dúnıe júzine tanytýǵa qanshalyqty úles qosqanyn baǵamdaı berińiz.

Biz, osy joldardyń avtorlary, 1995 jyly AQSh-taǵy Oklahoma memlekettik ýnıversıtetine taǵylymdamadan ótýge barǵan saparymyzda oqý ornynyń kitaphanasynan atalǵan kitapty izdep taýyp, kóshirmesin elge alyp keldik. Biraq ol kezde avtor týraly málimetter joqtyń qasy bolatyn. Al onyń sol tusta kózi tiri ekendiginen múlde beıhabar-tuǵynbyz. Bilgenimizde ádebıetimizdi zerttegen amerıkalyq ǵalymmen baılanys ornatýǵa ábden bolar edi.

Tomas Gýstav Vınner zertteýi­niń bir bóligi Abaı Qunanbaıuly shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Jer túbinde júrip bizdiń ádebıetimizdiń joq-jitigin túgeldegen AQSh ǵalymy Abaıdyń qazaqtyń bas aqyny eke­nin jan-júregimen sezine bilgenge uqsaıdy. Ol aqyn murasynyń ult muratymen sabaqtas tustaryna aıryqsha kóńil bóledi. Dástúrli áleýmettik tanymnyń aıasynda taldaý jasap otyrsa da, uly oıshyldyń ishki álemine úńilýge tyrysady. Ǵalym Abaıdyń óleńderi men qara sózderin orys tilindegi aýdarmasy arqyly túsinip-túısinedi. Soǵan qaramastan, dala danyshpanynyń el taǵdyry, ult bolmysy týrasyndaǵy oılaryn óz halqyna qapysyz jetkizedi. Bul zertteýdiń ótken ǵasyrdyń orta tusynda muhıttyń arǵy betinde basylyp shyǵýyn qazaq ádebıetiniń ózge de qundylyqtarymen qatar, Abaıdyń da AQSh-ta ardaqtalýynyń kórinisi deýge bolar.    

Ǵylymı eńbektiń osy úzindisin aǵylshyn tilinen aýdaryp, basylymǵa usynyp otyrmyz.

Amantaı ShÁRIP,

Baýyrjan OMARULY