Árıne árkim buqaraǵa ár qalaı qyzmet kórsetedi. Bireýler memlekettik qyzmette, endi biri turǵyndardyń qaýipsizdigin qorǵar quqyq qorǵaý salasynyń jumysyn jandandyrýǵa bet burǵan. Al úkimettik emes uıymdar she? Máselen, Arman Haırýllın jetekshilik etetin «Atameken Eko» qoǵamdyq qory qorshaǵan ortanyń tazalyǵyna úles qosýdy maqsat tutypty. «Volonter jyly» jarııalanýyna oraı Atyraý oblysyndaǵy qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi resmı ambassadory bolyp tanyldy. О́ıtkeni onyń qoǵamdyq jumysy tabıǵatqa janashyrlyq tanytýmen tyǵyz baılanysty bolyp otyr. Sonyń dálelindeı, 2017 jyly Atyraý qalasynda 10 000 kóshetti tegin taratý aksııasyn uıymdastyrdy. Qaladaǵy mektepter aýlasyna kóshet egý aksııasyna da uıytqy boldy.
Sondaı-aq sol jyly Atyraýda topınambýr dep atalatyn ósimdikti egýdi qolǵa aldy. Bastapqyda Saraıshyq aýylyndaǵy 1 gektar jerge «IýJNIIJIR» JShS Atyraý fılıalynyń ǵylymı qyzmetkeri Tımýr Mýsınmen birge topınambýrdyń bes túrin ekti. Maqsat – Reseıden ákelingen topınambýrdyń qaı túri Atyraýdaı jartylaı shóleıtti aımaqqa tózimdiligin tekserý.
Qoǵam belsendisi Arman Haırýllınniń aıtýynsha, topınambýrdyń birneshe ereksheligi bar. Birinshiden, bul ósimdik qorshaǵan ortaǵa orman aǵashtarynan eki ese kóp ottegi bóledi. Máselen, bir gektar aýmaqtaǵy orman jylyna úsh-tórt tonna kómirqyshqyl gazyn jutady. Al topınambýr alty tonna kómirqyshqyl gazyn sińirip alady.
Ekinshiden, topınambýrda fotosıntez qarqyny ózge ósimdikterden on ese joǵary ekeni daýsyz. Úshinshiden, topınambýr ósirilgen aýmaqta topyraqtyń qunarlylyǵy 70-90 paıyzǵa artatyny ǵylymı turǵyda dáleldenip otyr. Demek, bul ósimdikti ósirý arqyly aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylatyn jerlerdi qunarlandyryp alýǵa bolady.
– Topınambýr – qaldyqsyz ónim beretin biregeı ósimdik. Ony birneshe maqsatta qoldanýǵa ábden bolady, – deıdi qorshaǵan ortaǵa janashyrlyq tanytyp júrgen Arman Haırýllın. – Topınambýrdan ınýllın, odan frýktoza, glıýkoza, medısınadaǵy ártúrli bıologııalyq belsendi zattardy, sonymen birge, kondıterge qajetti qospanyń barlyq túrin alady. Ony spırt óndirisine de qoldanady. Eń bastysy, topınambýrdyń quramyndaǵy kalıı, magnıı qan qysymymen jáne júregi aýyratyndarǵa qoldanylyp júrgen preparattardy tolyq almastyrady. Sebebi bul ósimdiktegi tabıǵı magnıı men kalıı qosylystaryn ıshemııalyq aýrýlardy, stenokardııany emdeý barysynda qaýipsiz ári áserli preparat retinde qoldaný múmkindigi bar.
Qoǵam belsendisi topınambýrdyń adam densaýlyǵy úshin paıdasy óte kóp dep esepteıdi. Sońǵy zertteýlerge súıensek, bul ósimdik aǵzadaǵy holesterın deńgeıin tómendetedi eken. As qorytý júıesin rettep, ımmýnıtetti kúsheıtedi. Qan qysymyn qalypqa keltiredi. Ásirese shajyrqaı beziniń aýrýyna shaldyqqandarǵa bastapqy kezeńde qoldaný usynylady. Ony dıetaǵa engizse, búırek aýrýyna shıpa bolary anyq. Topınambýrdan jasalǵan taǵamdar men dári-dármekterdiń aǵzadaǵy aýyr metaldardy shyǵarýǵa da tıgizer septigi mol. Tipti qant dıabeti men onkologııalyq aýrýlardy emdeýge de taptyrmas preparat deýge ábden bolady.
Arman Haırýllın bastaǵan volonterler eki jyl buryn demeýshilerdiń kómegimen san alýan paıdasy bar topınambýrdyń 13 000 kóshetin saıabaqqa ekti. Sondaı-aq ol Ádilet Jaqashovpen birge, kraýdfandıng jarııalap, 2 500 000 teńge jınady. Bul qarjyǵa gazanalızator apparatyn satyp aldy. Sóıtip Atyraý qalasynda atmosferalyq aýa sapasyn taldaý úshin balamaly monıtorıng júrgizip keledi.
– Tabıǵatty qorǵaý – ár adamnyń mindeti. О́ıtkeni ózimiz turyp jatqan óńirdiń aýasy taza bolǵanyna ne jetsin! Sol sebepten, barshany qorshaǵan ortany qorǵaýǵa úndep júremin, –deıdi «Atameken Eko» qoǵamdyq qorynyń dırektory Arman Haırýllın.
Jaqynda oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetovtiń qatysýymen «úshinshi sektordyń» belsendileri bas qosqan jıynda birneshe usynysyn ortaǵa saldy.
– Birinshiden, Atyraýda aýanyń sapasyn baqylaıtyn arnaıy monıtorıng júıesin qurý kerek. О́ıtkeni zaýyttardyń 90 paıyzynyń murjalarynda fıltr júıesi joq. Ekinshiden, sońǵy kezde Jaıyq ózeniniń deńgeıi úsh esege tómendedi. Osyǵan oraı ózen túbin tereńdetý, jaǵalaýdy lastaýshylardy anyqtaý, sý astyn brakonerlik aýlaýdan tazartý máselesi týyndaıdy. Úshinshiden, qorshaǵan ortanyń tazalyǵy úshin kógaldandyrý jumysyn jedeldetý kerek. Mine osyndaı túıindi máselelerdi sheshý úshin 10 jylǵa 300 mlrd teńge qajet. Sondyqtan atalǵan kezeńge arnaıy baǵdarlama jasaýdy usynamyz, –deıdi ol.
Taǵy bir qoǵam belsendisi – Erlan Kúmisqalıev. Týmysynan aýyr dertke ushyraǵan balalardy emdeý úshin «Atyraý. Malenkaıa strana» qoǵamdyq birlestigin qurdy. Onyń aıtýynsha, júıke júıesi zaqymdanǵan balalar em alyp, balabaqsha, mektepke baryp júr. Arnaıy emdeý kýrsynan 400-ge jýyq bala ótken.
– Erekshe balalarǵa arnalǵan áleýmettik aýyl qurylysyn júrgizýdi uıǵaryp, 2017 jyly 5 gektar jer aldyq. Munda dárigerdiń mindetin jylqylar atqarady, – deıdi E.Kúmisqalıev.
Ras, mundaı is Atyraýda ǵana emes, tipti elimizde de buryn bolmaǵanyn eskersek, Erlan Kúmisqalıevtiń bul qadamyn kópshilik qoldaǵanyn aıtqanymyz jón. О́ıtkeni bul óńirde de baýyr eti balalary jazylmastaı dertke ushyraǵan otbasylar kóp. Jalpy, dál osyndaı joba aldymen Ulybrıtanııada, sodan keıin Reseıde ashylǵan eken. Al úshinshisi – Atyraýda. Joba erekshe balalardyń saýlyǵyn jaqsartyp, olardyń ıntellektýaldyq turǵyda damýyna keń aýqymdy múmkindik jasaýǵa baǵyttalyp otyr.
Qazir Atyraý oblysynda irgeli isterge uıytqy bolatyn «úshinshi sektordyń» úlesin quraǵan 667 úkimettik emes uıym tirkelipti. Alaıda belsendi jumys istep júrgeni kóp emes. Resmı derekke júginsek, 120 úkimettik emes uıym ǵana óńirdiń qoǵamdyq-saıası ómirine aralasady. Desek te eki jylda jergilikti bıýdjetten áleýmettik jobalardy iske asyrýǵa grant retinde 206 mln 562 myń teńge bólinipti. Al bıyl mundaı maqsatqa baǵyttalǵan qarjy 734 mln 452 myń teńgeni qurap otyr.
– Qaýipti indettiń birinshi tolqyny órshigen tusta úkimettik emes uıymdardyń belsendiligi arta tústi. Olar birneshe baǵytta halyqqa kómek kórsetýge atsalysty. Ásirese «Biz de adambyz!», «Samǵa, júregim», «Atyraý-Raýan» qorlarynyń jetekshileri G.Qosmurzıeva, E.Aralova, Á.О́teǵalıev, «Qyzyl Jarty Aı» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi Á.Quljanova sekildi belsendiler ortaq iske uıytqy bolyp, bilek sybana kiristi. Volonterler shtabymen birlesken úkimettik emes uıymdar 11 mln teńge qarjy jınap, 2800 otbasyna azyq-túlik, medısınalyq betperdeler men qorǵanysh qolǵaptary men kıimderin, ózge de quraldardy satyp alyp, tegin taratyp berdi, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Baqytgúl Hamenova.
Qalaı degende de «úshinshi sektor» atalatyn uıymdar búgingi qoǵamnyń bir bólshegi ekeni daýsyz. Tek olardyń isi semınar-trenıngter men konkýrstardy ótkizýmen shektelmeı, el úmit artatyndaı belsendiligi arta túskenin qalar edik. О́ıtkeni úkimettik emes uıymdar qolǵa alar bolsa, túıini tarqatylmaǵan eldik máseleler áli de kóp. Demek «úshinshi sektor» músheleri «ashylmaǵan araldardy» baǵyndyrýǵa daıyn ba?
Atyraý oblysy
