ORDABASYNY OILANAIYQShY

Aqtaban shubyryndynyń úshin­shi jylynda, 1726 jylǵy kóktemde Ordabasyda Birlik basqosýy boldy. Bátýaly basalqa jasaldy. Azattyq jolyndaǵy alash rýhty attanys bastaldy. Ordabasy bıigindegi sol oqıǵa bolmaǵanda, qaıran qazaqtyń toz-tozy shyǵyp kete barar ma edi, qaıter edi... Kelesi, 2011 jyly Ordabasydaǵy Birlik basqosýyna 285 jyl tolady. Kelesi, 2011 jyly Qazaq eli táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵy toılanady. Mundaı úılesimniń ózi de teginnen-tegin emes-aý. Ordabasy – alash úshin, qazaq úshin “bult bolǵan aıdy ashqan, munar bolǵan kúndi ashqan” (Qaztýǵan) kıeli tór. “Ordabasy – el júregi, jer kindigi”. Bul – tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń anyqtamasy. “Ordabasy – qazaq rýhynyń qaǵbasy”. Muny mánistegen – halyq ja­zýshysy Ábish Kekilbaıuly. Ordabasy totalıtarlyq zaman titiretken jyldarda máńgúrttiktiń qurbany bola jazdady. “Ordabasy” degen sózdiń ózin jazýǵa onsha­lyqty ruqsat etilmeıtin. SSSR-yńyz úshin strate­gııalyq mańyzy asa kúshti qıyrshyq tas zaýyty osynda salyndy. Ordaba­synyń tas qıyrshyǵy Re­seıdiń ortalyq bóligindegi temir joldyń tabanyna tóseý úshin taptyrmas dú­nıe eken. Alpysynshy jyl­dardyń basynan sekse­ninshi jyldardyń ortasyna deıin qıyrshyq tas zaýyty Ordabasy bıigin jan-jaqtan keýlep, úshten birin kemirip jep tynǵan edi. Sekseninshi jyldardyń ortasynan bastap qarymdy qalamgerler Ordabasyny qorǵaýǵa jappaı jumyldy. Aıanbaı aıta bildi. Jerine jetkize jazyp, kózge shuqy­ǵandaı kórsete bildi. Olaı etpeske bolmaıtyn edi. Táýelsizdikke qol jetti. Sonda-daǵy Ordabasyńyz omsyraıyp, Týtóbeńiz tomsyraıyp qala berdi. Oıran-asyrlyq pen asyr-tasyrlyq ekpinin birden basa almaıdy eken ǵoı. Aqyrynda, tek toqsan úshinshi jyly ǵana, “eń sońǵy sostav Edil­den ary asqanda ǵana” úńireıgen karer únsiz qalǵan. Sebebi sol, Elbasymyzdyń óz usynysymen, óz bastamasymen Tóle bıdi, Qazybek bıdi, Áıteke bıdi eske alý kúnderin ótkizý belgilengen bolatyn. Osylaısha, Ordabasyǵa oral­ǵan­byz. Sol jyly Bógen aýdanyna Ordabasy ataýy berilgen. Sol jyly, 1993 jylǵy 28-29 mamyrda qasıetti Ordabasy bıiginde táýel­sizdiktiń uly toıy ótken. Sol uly jıynǵa júz elý myń adam jınal­ǵan. Tuńǵysh Prezıdentimiz sáske­niń sáýleli shýaǵyna oranyp, Birlik bıigine bettep bara jatqan sátte jurtshylyqtyń janaryna jas úıirilip: “Táýbe-táýbe! Táýelsizdik­ke táýbe!” desken. Sálden soń Elbasy Týtóbede Táýelsizdiktiń týyn jelbiretken. “Bereke basy – birlik” atty baıandamasyn jasaǵan. Týtóbe bıiginen “Ordabasy ulttyq tarıhı-mádenı qoryǵyn qurý týraly” Jarlyq oqylǵan. 1997 jyly Ordabasy jotasy­nyń tepseńdeý tusyna bıiktigi otyz metrge jýyq záýlim monýment ornatylǵan. Onda uly birliktiń murattary, uly handarymyz ben bılerimizdiń, ultymyzdyń arman-ańsarlary beınelengen. Eskertkish­tiń ashylý saltanatyna Elbasy­myzdyń ózi qatysyp, sóz sóılegen. 1998 jylǵy kúzde Prezıdentimiz Ordabasyǵa jáne oralǵan. О́kinishke qaraı, birte-birte Ordabasyńyz bulyńǵyrlaý tarta bastady. Belgili ǵoı, birtalaı baǵaly bastamalar men baǵdarlar­dyń osylaısha buldyrlanyńqyrap, bylaıyraq qalyp qoıatyny jasyryn emes. Memleket basshysy qaı jaǵyna jetedi? Elbasymyz: “Bu qazaq bólinip te kórgen, birigip te kórgen. Bólingeni – Aqtaban, birikkeni – Ordabasy”, – demep pe edi? Ordabasyǵa oralyp otyrý, Ordabasyny oılanyp júrý, Ordabasymen tynystaý, Ordabasy taýyn saqtaý, kórkeıtip-kórikten­dirý perzenttik paryzymyz emes pe? Bulyńǵyrlaý tartyp, buldyrla­na bastady dep bekerge aıtyp otyrǵan joqpyz. Shúkirshilik, Ulysymyz Ordabasy murattaryna adal, birlik rýhyna berik. Biraq, baıaǵy, 1993 jylǵy mamyrajaı mamyrda teńdesi joq tekti jıyn ótken bıiktiń búgingi kúıi qandaı? Nege ozyńqy emes, tozyńqy tartyp barady? Respýblıkalyq tıisti oryndaryńyz bar, oblysyńyz ben qala, aýdandaryńyz bar, ulttyq tarıhı-mádenı qoryq atalatyn mekemeńiz bar, nelikten tıip-qashty tirlikpen ǵana shektelip qaldyq? Nege tarańdyq tanytyp, sarańdyq kórsetip kelemiz? Nege jer-jerde talasa-tarmasa ornatyp tastaǵan rýlyq “rýhanı ortalyq­tarǵa”, záýlim-záýlim taıpalyq tuǵyrlarǵa jıi-jıi jınalamyz-daǵy, Ulysymyzdyń, ultymyzdyń uly ustyny – Ordabasyny umyt qaldyra beremiz? Prezıdentimiz úshinshi márte kelgen 1998 jylǵy kúzden keıin respýblıkalyq, oblystyq deńgeı­degi úlken basshylar at izin salmaıtynǵa aınaldy. Oblystyq, tipti Shymkent qalalyq jáne aýdandyq is-sharalar Ordabasyda ótpeýge ketkeli qashan. Máselen, 2001 jyly Ordabasydaǵy Birlik basqosýy atanǵan uly jıynǵa 275 jyl, Táýelsizdigimizge 10 jyl tol­ǵanda she? Oblys ortalyǵyndaǵy Ál-Farabı alańyna ondaǵan avtobýs ákelindi. Ardagerler, zııaly qaýym, stýdentter, mektep oqýshy­lary, ózge de jurtshylyq ókilderi Ordabasyǵa jol tarttyq. Kenet: “Oblys ákimi de, orynbasarlary da kelmeıtin bopty”. Desti. Jurt ańtarylyp qaldy. Sol sátte aýdan ákimi de: “Shymkentke shaqyryp jatyr” dep, Ordabasy bıiginen tómen qaraı domalańdaı júgirdi. Sóıtsek, kútpegen jerden Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri kep qapty!.. Ordabasydaǵy arnaıy jıy­nymyz jaman ótken joq sonda. Alaıda, qansha degenmen, ákim­qaralarsyz sharany beıshara kóretin psıhologııa qalyptasyp ketkenin jáne jasyra almaısyz. 2004 jyly Ordabasy bıiginiń tómengi tepseńine qaraǵash kóshet­terin otyrǵyzý aksııasy uıymdas­tyrylǵan. Biraq bári derlik qýrap ketti. Shilińgir shildege shydamady. Bıylǵy sáýir aıynyń basynda oblystyq ishki saıasat basqar­masynyń bastamasymen “Jasyl jelek” aksııasy ótti. Shymkent shaharynyń stýdentteri, Ordabasy aýdanynyń oqýshylary. Alty júzdeı jas jaırańdap-aq jumys istep júr. Án shyrqap júr. Orda­basynyń mán-mánisin aǵaılary men apaılary aıtyp ta júr. Alaıda, aınalaıyndardyń qýanyp-aq qadaǵan qaraǵashtary qaıtadan qýrap qalýy bek bálkim. “Ordabasy ulttyq tarıhı-mádenı qoryǵy­nyń” jıyrma bes adamy bar. Solar­dyń ne tyndyratyny da onsha aıqyn emes. Osy Ordabasyda ósetin buta ma, basqa aǵash túrleri me, solardy osy ýaqytqa deıin zerttep, zerde­lep, anyqtap alýǵa bolatyn edi ǵoı. Mamandardy, ǵalymdardy jumyl­dyryp degen­deı. Joq, ondaı-ondaı ońdy ister oılas­tyryl­maǵan. Aınalyp kelip qaraǵash­qa jarma­sady. Onyń ózi japyraq shyǵaryp úlgergende otyrǵyzylady. Ońtústik kóktemi ortasynan aýǵanda. Mine, biz toqsan úshinshi jyldyń mamyrynda uly jıyn ótken bıikti barlamaqqa shyqtyq. Kóńil shirkin kóterilmektiń ornyna qulazyp sala berdi. Jańa ǵana jaımashýaqtanyp turǵan kún taban astynda túnerip, ókpek jel ekilene soqty-aı kelip... “Ne tyndyryp júrsińder, nemenege keldińder?” deıtindeı. Osydan on jeti jyl buryn, Ordabasy bıigine, ásirese, kezinde júz elý myń adam tebirene kóz tikken Týtóbege temir kólik shyqpasyn, kelýshiler tek qana jaıaý kóterilsin degen bátýa jasalǵan edi. Sol basalqaly bátýa buzylypty. Máshınelerdiń aıqush-uıqysh izderin, jasyl kók jabar betkeılerdiń jaralaryn kórip, janyńyz aýyrady. Jara-jaralar men jyra-jyralar bitelýdiń ornyna betkeılerdiń bári tarǵaq tartyp, tarǵyldana túsipti. Baıaǵy qıyrshyq tas zaýytynyń zalym­dary týra Týtóbeniń túbinde de sońǵy jarylysyn jasap, zardam­dap ketip edi. Qoryq qyzmetkerleri eń bolmasa sol jarylys jara­synyń ornyn da áli kúnge deıin bitemepti. Emdemepti. Myńdaǵan adam óner qudiretin tamashalaǵan úlken sahnanyń orny da odaǵaılanyp, oǵashtanyp, soıaý-soıaý temirleri soraıyp kórinedi. Ony aıtasyz, qoryq qyzmetkerleri eshkimmen aqyldaspaı-keńespeı, Táýelsizdik záýliminen Týtóbege deıingi joldyń qos qaptalyna suryqsyz, oıqy-shoıqy tastardy oryndy-orynsyz ornatyp tastap­ty. “Bul nemene?” dedik. Qoryq dırektory: “Eskertkish tas belgiler retinde qoıyp jatyrmyz. Rýlar­dyń tańbalaryn, taǵy basqa da tańbalardy salǵyzamyz”, dep jaýap berdi. Sonaý toqsanynshy jylyńyzdyń kókteminde “Orda­basyǵa oralý” atty qymyzmu­ryndyq merekesin ótkizgen belgili aqyn Narmahan Begalyuly jylap jibere jazdady. “Myna masqarany toqtatyp, tastardy tezirek aldy­ryp tastaý kerek”, dedi ol. О́zgelerdiń de: “Shyraqtar-aý, mundaı máseleni oılasyp baryp istegen jón emes pe?” desip, shyr-pyry shyqty. Mine, Ordabasyda osyndaı-osyndaı jaǵdaılar bop jatypty. Oǵashtyqtar oryn alyp jatypty. Ordabasyńyz oısoqty adamdaı omsyraıa tomsyraıady. Ne istemek kerek? Bizdiń oıymyzsha, ulttyq tarıhı-mádenı qoryqtyń jıyrma bes adamy Ordabasy bıigine, ásirese, Týtóbege temir kólikterdiń shyǵýyna tyıym salyp, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa mindetti. Rýlardyń tańbalaryn salýdyń túkke de qajeti joq. Onsyz da kóp jerlerdi, tipti beıitterge deıin sondaı tańbalar basyp barady. Rýlyq, júzdik sanaǵa emes, ulttyq sana sapasyna umtylaıyq ta. Narmahan aqyn aıtqandaı, Orda­basy bıiginiń kórkin ketirip, kózge shyqqan súıeldeı súıkimsiz kórinip turǵan, bertinde ákelingen tastardy túgel áketý kerek. Jara­lanǵan, tarǵaq tartqan tustardy qalpyna keltirýmen aınalysqan abzal. Kóp keshiktirmeı, bilgir ǵalymdardy, bilimpaz tarıhshy, arheolog, sáýletshi, qabyrǵaly qalamgerlerdi, taǵy basqa da maıtalman maman­dardy qatystyra otyryp, jan-jaqty aqyldasyp, Ordabasy bıigin bezendirmektiń, kóriktendirip, kórkeıtpektiń bas josparyn jasamaqqa árekettenbeı bolmas. Al ázirshe júdá shylı qoldan eshteńe kelmeıdi, qamqorlyq pen qarjy-qarajatqa eshqandaı shama-sharqymyz joq desek, eń qury­ǵanda, artyq qylam dep tyrtyq qyla berýdiń qylmyspen barabar ekenin túsineıik. Túısinýge tyry­saıyq. Oıqy-shoıqyny, oıqanaq-shuqanaqtardy kóbeıte bermeı, tábárik taýymyzdyń tabıǵı qalpyn qasterleı qorǵaıyq. Saqtaıyq. Bul – bir. Ekinshiden, kóp bolmasa-daǵy, jyl saıyn bir-eki márte respýblıkalyq nemese oblystyq, eń bolmaǵanda, qalalyq, aýdanara­lyq is-sharalar ótkizilip turmaǵy lázim. “Ordabasyǵa oralý”, “Ordabasy kóktemi”, “Biz jastarǵa senemiz”, “Ordabasy – el júregi”, “Ordabasy – qazaq rýhynyń Qaǵbasy” degendeıin. Shymkent shahary men Ordabasy taýynyń arasy taıaq tastamdaı ǵana derlik qoı. Qazaq rýhynyń Qaǵbasyn qalańyz qamqorlyqqa alsa, quba-qup emes pe? Kelesi, 2011 jyly qazaq ulty­nyń, qazaq eliniń, qazaq jeriniń taǵdyry sheshilgen Ordabasydaǵy Birlik basqosýyna 285 jyl tolady. Táýelsizdigimizdiń jıyrma jyl­dyǵy toılanady. Ordabasyny oılanaıyqshy. Marhabat BAIǴUT.