*Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalýda?
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aıtqan syn-eskertpelerine baılanysty Parlament Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sabılıanovqa jolyǵyp, oı-pikiri men atalǵan máselege baılanysty ustanymyn bilgen edik.
– Nurtaı Salıhuly, Memleket basshysy bıýdjet qarajatyn tolyq jáne sapaly ıgerý baǵytynda qatty syndar aıtty. Májilistiń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi retinde sizdiń osyǵan qatysty oı-pikirińiz qandaı?
– Rasynda da, bul másele jyldan-jylǵa qaıtalanýda. Mysaly, 2012 jyly respýblıkalyq bıýdjet eki ret naqtylanyp, ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Soǵan qaramastan, 2012 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń 41,6 mlrd. teńgesi ıgerilmeı qaldy,
*Prezıdent tapsyrmasy qalaı oryndalýda?
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aıtqan syn-eskertpelerine baılanysty Parlament Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sabılıanovqa jolyǵyp, oı-pikiri men atalǵan máselege baılanysty ustanymyn bilgen edik.
– Nurtaı Salıhuly, Memleket basshysy bıýdjet qarajatyn tolyq jáne sapaly ıgerý baǵytynda qatty syndar aıtty. Májilistiń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi retinde sizdiń osyǵan qatysty oı-pikirińiz qandaı?
– Rasynda da, bul másele jyldan-jylǵa qaıtalanýda. Mysaly, 2012 jyly respýblıkalyq bıýdjet eki ret naqtylanyp, ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Soǵan qaramastan, 2012 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń 41,6 mlrd. teńgesi ıgerilmeı qaldy,125 mlrd. teńgege bıýdjet zańnamasyn buzý anyqtalǵan. Bıyl da respýblıkalyq bıýdjet ekinshi ret naqtylanǵaly otyr. 4 qarasha kúni Úkimet taǵy da 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn Parlament Májilisiniń qaraýyna engizdi. Osy zań jobasyna sáıkes 2013 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń 165,7 mlrd. teńgesi tolyq ıgerilmeıdi dep kútilýde. Iаǵnı, bul –Úkimette respýblıkalyq bıýdjet talqylanyp, daıyndalǵanda tııanaqtylyq, jaýapkershilik joq degen sóz. Endi qarajattyń 100 mlrd. teńgesi ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa, ekonomıkanyń basym sektorlaryna baǵyttalyp otyr.
Bıýdjetten bólingen qarajattyń maqsatyna saı jáne ýaqytyly ıgerilýi ekonomıkalyq damýǵa yqpal etetin faktor bolyp tabylady, sondyqtan da qarajatty durys paıdalanbaǵan, ıgermegen laýazymdy tulǵalarǵa jaýapkershilik qataıtylǵany jón.
– 2013 jylǵy bıýdjette naqty qandaı baǵdarlamalar boıynsha bıýdjet qarajaty tolyq ıgerilmeı qalýy múmkin?
– Atap aıtatyn bolsaq, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Úrjar aýdany Qabanbaı aýylynyń janyndaǵy Alakól kóliniń jaǵalaýyn nyǵaıtý jobasy boıynsha 924,2 mln. teńge, ósimdik sharýashylyǵyn damytý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha 10,9 mlrd. teńge, «Agroónerkásiptik keshen sýbektilerin qarjylyq saýyqtyrý jónindegi baǵyt sheńberinde kredıttik jáne lızıngtik mindettemeler boıynsha paıyzdyq ótemaqyny sýbsıdııalaý» boıynsha 3,5 mlrd. teńge ıgerilmeı qalýda. Monoqalalardy damytý baǵdarlamasy boıynsha da qarjylandyrý 994 mln. teńgege azaıtyldy.
Al, mınıstrlikterge keletin bolsam, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde 21,8 mlrd. teńge, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde 22,2 mlrd. teńge, Qarjy mınıstrliginde 11,1 mlrd. teńge, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde 12,4 mlrd. teńge ıgerilmeıdi dep kútilýde. Keıbir mınıstrlikter qarjyny ıgere almaı jatsa, ony únemdedik dep qaıta qaıtaryp berýde. Bul da jaýapsyzdyq, nemquraılylyq, áıtpese 1 jyl buryn respýblıkalyq bıýdjet talqylanǵanda sol únemdeýdi nege aıtpaǵan. Jalpy, bıýdjet qarajatynyń tolyq ıgerilmeýi barlyq derlik bıýdjet ákimshilerine tán deýge bolady. Qarjynyń ıgerilmeýine qatysty sýbektıvti de, obektıvti de sebepter bar. Deı turǵanmen, bul kóp jaǵdaıda jospardyń durys oılastyrylmaýyna, jobalyq-smetalyq qujattardyń sapaly daıyndalmaýyna, is-sharalardyń ýaqytyly uıymdastyrylmaýyna baılanysty.
– Ekonomıkanyń kvazımemlekettik sektory boryshynyń deńgeıin qatań baqylaý qajettigi jıi aıtylady. Kvazımemlekettik sektor uıymdaryna qarjy bólý qanshalyqty tıimdi?
– Úkimet tarapynan kvazımemlekettik sektordaǵy túrli aksıonerlik qoǵamdardyń jarǵylyq kapıtalyn ulǵaıtý qajet degen jeleýmen mıllıardtaǵan qarjy bólinip jatyr. Mysaly, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń jarǵylyq kapıtalyn qalyptastyrýǵa jáne ulǵaıtýǵa 2012 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 361,7 mlrd. teńge bólingen. Bul oraıda, Esep komıtetiniń málimetine sáıkes, atalǵan somanyń 20 mlrd. teńgeden astam qarjysy Qarjy mınıstrligi Qazynashylyq komıtetiniń arnaıy esepshottarynda jatqan. Sonyń saldarynan aksıonerlik qoǵamdardyń memleket aktıvterin tıimsiz basqarýy jáne jyl sońynda 3,4 mlrd. teńge mólsherinde shyǵynnyń qalyptasýy oryn alǵan. Osyǵan baılanysty jaqynda Bıýdjet kodeksine ózgerister engizilip, endi kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń jarǵylyq kapıtalyn kóbeıtýge bıýdjetten bólinetin qarajat tek damý maqsatyna baılanysty ǵana beriletin boldy. Sóıtip, bul sektordyń qarjy jumsaý tártibi naqtylandy.
– Taǵy bir týyndaıtyn suraq – birqatar kásiporyndardyń bankten alǵan nesıe paıyzynyń bir bóligin bıýdjet esebinen jabýy qanshalyqty oryndy? Odan ekonomıkamyzǵa keler paıda qandaı?
– Úkimet bul máseleni basynda qarastyrǵanda aldymen ekonomıkanyń júıe quraýshy kásiporny mártebesine ıe bolǵan sýbektilerge qoldaý kórsetýdi kózdedi. Jáne mundaı kásiporyndardyń bankter aldyndaǵy bereshegi kem degende 4,5 mlrd. teńge bolýy kerek eken. Osyǵan baılanysty «Daǵdarystan keıin qalpyna keltirý (básekege qabiletti kásiporyndardy saýyqtyrý)» baǵdarlamasy aıasynda syıaqynyń paıyzdyq stavkasyn sýbsıdııalaýǵa 2012 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 4,7 mlrd. teńge bólingen. Atalǵan sýbsıdııanyń bir bóligin birqatar iri saýda ortalyqtary da alǵan. Olar ekonomıkanyń damýyna áser etetin ózderiniń naqty bir ónimin shyǵarmaıtyndyqtan, ondaı saýda ortalyqtaryna bıýdjetten sýbsıdııa berý orynsyz dep oılaımyn. О́ıtkeni, bul berilgen qarajat qaıtarylmaıdy. Nege biz kásiporyndardyń bankten alǵan nesıeleriniń paıyzdyq stavkalarynyń bir bóligin bıýdjet esebinen óteýimiz kerek. Bul durys emes.
Osy jerde aıta keteıin, 2013 jyly atalǵan baǵdarlama aıasynda bıýdjetten bólingen qarjynyń 6,7 mlrd. teńgesi tıisti sharttardyń jasalmaýyna baılanysty azaıtylyp otyr. Meniń oıymsha, bolashaqta osy baǵdarlamany qarjylandyrýdy toqtatyp, buǵan bólingen qarajatty jeńildetilgen nesıe retinde kásipkerlerge, sharýa qojalyqtaryna berýimiz qajet. Sonda kásipkerliktiń, ekonomıkamyzdyń damýyna qosymsha qolaıly jaǵdaı qalyptasady.
– Elbasy memlekettik satyp alý salasyndaǵy kemshilikterdi de kórsete otyryp, tender ótkizgende tóreshildik pen ysyrapshyldyqqa jol beriletinin qadaı aıtty. Memlekettik satyp alý máselesin jetildirýge qatysty qandaı zańnamalyq sharalar qabyldanbaq?
– Elbasynyń memlekettik satyp alý men tenderge baılanysty aıtqan syndary óte oryndy dep sanaımyn. О́ıtkeni, memlekettik satyp alý, tender ótkizý salasyn retteý – kezek kúttirmeıtin máselelerdiń biri. Ony óńirlerge barǵanda kórip júrmiz. Tenderdiń durys ótkizilmeýi, merdigerlerdi durys tańdamaý, zań buzýshylyqqa barý saldarynan qanshama nysandardyń qurylysy ýaqytynda aıaqtalmaı, bıýdjet qarjysy tıimsiz jumsalyp, ysyrap etilýde, sapasyz qurylystar salynýda.
Jaz aılarynda Shyǵys Qazaqstan oblysynda saılaýshylarmen kezdesken kezde qurylysy aıaqtalmaı qalǵan mektepterdiń, bıýdjetten qarajat bólinip, biraq jumysy atqarylmaı jatqan obektilerdiń, avtojoldardyń bar ekenin, sapasyz salynǵan bilim nysandary men turǵyn úı qurylystaryn aralap kórdim. Atap aıtqanda, О́skemen qalasyna qaraıtyn Shyǵys aýylynda oralman aǵaıyndarǵa arnalyp bıýdjet esebinen salynǵan kóptegen úılerdiń sapasyzdyǵy, belgilengen talaptarǵa saı emes ekeni kózge uryp tur. Bul úshin bireý jaýap berýi kerek emes pe?! Eshkim eshkimnen eshteńe surap, talap etpeıtindikten, osyndaı soraqylyqtar ár salada beleń alyp ketken. Sonymen qatar, Úrjar aýdanynyń Laıbulaq aýylynda budan eki jyl buryn bastalǵan mektep qurylysy toqtatylǵan, merdiger jumysshylardyń aqshasyn bermeı júr eken. Qalbataý – Shar aralyǵyndaǵy avtojoldy qaıta salýǵa bıýdjetten qarjy bólinse de, ony utyp alǵan merdiger bankrot bolyp, jumystar aıaqtalmaı qalypty. Saıyp kelgende, turǵyndar qıyndyq kórýde. Aıagóz qalasynda da merdiger sý qubyry jelisin jańǵyrtý jumystaryn bastap, aıaqtamaı otyr eken. Polıgonǵa jaqyn Qaınar aýylyn jaryqtandyrýǵa, sport alańdaryn salýǵa qarjy bólinse de, ol jumystar bitpegen. Osyǵan baılanysty endi tenderler durys ótpese, merdigerler qurylysty aıaqtamasa, sapasyz qurylystar salynsa, obektilerdiń quny qymbattasa, onda jaýapkershilikke oblys, qala, aýdan ákimderi tartylýy kerek dep sanaımyn. Sonda ǵana tártip ornaıdy.
Qazir Májiliste memlekettik satyp alý máselesin quqyqtyq retteýdi jetildirýdi kózdegen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik satyp alý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qarastyrylyp jatyr. Onda birshama tyń ózgerister kózdelgen. Atap aıtqanda, zań jobasy Úkimettiń, ákimderdiń memlekettik satyp alýdyń biryńǵaı uıymdastyrýshysyn qurýǵa qajetti quqyqtyq negizder qalyptastyrýǵa, olqylyqtardy joıýǵa baǵyttalǵan. Biryńǵaı uıymdastyrýshyny qurý arqyly memlekettik satyp alý men tender ótkizý úderisindegi sybaılas jemqorlyq is-áreketterin barynsha azaıtý qarastyrylyp otyr.
Áńgimelesken
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
