Rýhanııat • 17 Qazan, 2020

Eski latyn álipbıin eskersek...

108 ret kórsetildi

Zaman talabyna saı árbir ulttyń tili jetilip otyrady. О́tkenge kóz júgirtsek, ult zııalylary ana tilimizdiń dybystyq júıesin tolyq ashyp bere alatyn alfavıt qabyldaýdy mindetke alǵan. Áıtse de san túrli saıası kózqarastar qazaq tiliniń adymyn ashtyrmady. Áýelde arab grafıkasyn attap, latyn qarpine kóshkenimizben, keıin kırıllısaǵa aýystyq.

Iá, latyn qarpi demekshi, 1929-1940 jyldar aralyǵynda qazaq halqy latyn grafıkasy negizindegi álipbıdi paıdalanǵany ámbege aıan. Sol tusta qoǵam qaıratkerleri men ult ádebıetiniń alyptary latyn árpin tez meńgerip, qarashanyń sanasyna sińire bastady. Ádebı shyǵarmalar, gazet-jornaldar, latyn alfavıtinde basylyp, is-qaǵazdar da soǵan saı júrgizile bastady. Oǵan dálel, Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvindegi qundy qujattar. Onda, ult ustazy Ahmet Baıtursynov kórtesetip bergen latyn álipbıinde tańbalanǵan jádigerler jeterlik.

Muny nege aıtyp otyr deısiz ǵoı? Búginde latyn grafıkasyna kóshýge baılanysty termınderdi tańbalaý, halyqaralyq ataýlardy durys jazý kún tártibindegi máselege aınaldy. Osyǵan baılanysty ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldaryndaǵy  qazaq zııalylary eńbekteriniń mańyzy artyp keledi. Bul tusta Qazaqstannyń keleshektegi damý baǵytyn sóz etkende, árdaıym ótken tarıhyn eske alyp, taǵylym alǵan abzal.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev "Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý" atty maqalasynda: "Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyr tarıhynyń tereńinen bas­taý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý", deı kelip, ulttyq biregeılikti saqtaý, ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý qajettigin basa aıtqan edi. Soǵan sáıkes ulttyq kodtyń negizi bolatyn HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq zııalylarynyń eńbekterin, tiltanymdyq murasyn árdaıym nazarda ustaýymyz qajet sekildi. Sebebi, arhıvterdegi jasampaz jazbalar kádege jarar aqparattardyń qoımasy.

HH ǵasyrdyń basynda latyn jazýyna kóshýge baılanysty termınderdiń jazylýy, emle máseleleri qyzý talas týdyryp, ártúrli usynystar bolǵan. Endi bizge táýelsizdikke qol jetkizip, jańǵyrý jolyna túsken shaqta muraǵattarǵa qaıta bir úńilip, ketken qatelerdi qaıtalamaýǵa tyrysý qajet. Osy oraıda 1929-1940 jyldar aralyǵynda jaryq kórgen sózdikterdi, ǵylymı eńbekterdi bir paraqtap, oı eleginen ótkizgenimiz abzal. Sol arqyly latyn grafıkasyna kóshýde ótkenimizdi tarazylaı otyryp, qaı dybys qalaı ıgerilgeni, qosar dybystardy tańbalaýdaǵy erekshelikter, shettildik termınderdiń jazylýy, tańbalaýda qandaı ustanymdar basshylyqqa alynǵany jóninde kóp maǵlumat alar edik. Bul tilshiler úshin de, tarıhshylar úshin de taptyrmas qundy derek kózi bolar edi.

Sońǵy jańalyqtar

Namysyn tý etken

Rýhanııat • Búgin, 20:00

"Qazfosfat" ónim eksportyn ulǵaıtýda

Ekonomıka • Búgin, 18:37

29 qazanda Senat otyrysy ótedi

Parlament • Búgin, 17:57

Qyzylordada sala úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 17:41

Qyzylordada ınternet alaıaq ustaldy

Qoǵam • Búgin, 17:15

Hosep Bartomeý otstavkaǵa ketti

Sport • Búgin, 17:07

Elordaǵa qarjy quıýǵa nıetti

Elorda • Búgin, 16:50

Shymbulaqqa aparar jol ońtaılandyryldy

Ekologııa • Búgin, 15:55

Qostanaıda elik atqan brakonerler ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 15:05

29-31 qazan kúnderi kún jylynady

Aýa raıy • Búgin, 12:40

Shymkentte "Qazyǵurt" mádenıet úıi qaıta jandanady

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:30

Prezıdent Ahmetjan Esimovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 12:01

Jańa Almaty qalaı abattandyrylýda?

Aımaqtar • Búgin, 11:35

Ulytaýda uıadaı qonaq úı ashyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:15

Atyraýda stýdentter jataqhanasy órtendi

Aımaqtar • Búgin, 11:05

Uqsas jańalyqtar