Adamı kapıtaldyń ornyqty ekonomıkalyq damýǵa ózindik, kóbinese avtonomdy áseri bar. Adam kapıtaly degenimiz, bul – aldymen ózi, ekinshiden jumys berýshi jáne úshinshiden búkil qoǵam úshin adamǵa jasalǵan alǵashqy ınvestısııalar men aǵymdaǵy shyǵyndardan asyp túsetin jáne basqa da paıdaly áserler jasaýǵa múmkindik beretin bilim, bilik jáne daǵdylardyń tanymdyq jıyntyǵy. Kompıýterlik tájirıbe jáne shet tilderin bilý daǵdylary, izdenimpazdyq pen talapshylyq, úlken áleýmettik belsendilik, yjdahatty izdenister eńbek ónimdiligine áser etetin adamı kapıtaldyń negizgi komponentteri.
О́tken ǵasyrdyń 70-jyldarynda Batys elderindegi joǵary bilimniń qarqyndy damýy eńbek naryǵynyń suranysynan asyp, ekonomıkalyq quldyraýǵa alyp keledi degen synshylardyń qorqynyshy rastalmady. Bilim konsaltıng, zań qyzmetteri, qarjylyq qyzmetter jáne t.b. áleýmettik qajettilikterge jaýap berip, damyǵan elderdiń IJО́-niń birtindep tolyqtyrý elementine aınaldy.
Pandemııa kezinde alda turǵan buryn sońdy qolǵa alynyp kórmegen tarıhı mindetterdi júzege asyrý úshin qajetti adamı kapıtaldy qalyptastyratyn bilim berý salasynyń róli mańyzdy. Halyqqa bilim berý memlekettiń áleýmettik mindettemeleriniń biri ǵana emes, eldiń ekonomıkalyq damýynyń qozǵaltqysh kúshine aınalýy qajet. Bolashaqty boljamaı, bilimniń qoǵamdyq damýda atqaratyn orny anyqtalmaı, eshqandaı strategııa qurylmaıdy.
Áleýmettik-ekonomıkalyq damýdy ishki jalpy ónimniń ósýi dep qana emes, halyqtyń ómir súrý sapasynyń, ál-aýqatynyń naqty joǵarylaýy dep túsiný kerek. Biz úshin eń mańyzdysy, ekonomıkalyq ósýdi jedeldetý, tehnologııalyq jańǵyrtý, áleýmettik turaqtylyqty jáne eldiń jahandyq pozısııasyn nyǵaıtý maqsatynda qazaqstandyq adamı kapıtaldy sapaly jáne sandyq jaǵynan damytý úshin bilim berý salasynyń áleýetin arttyrý.
Álemdik aýqymda óristep jatqan túbegeıli ekonomıkalyq prosester adamdardyń qorshaǵan ortaǵa áser etýinen, sıfrly tehnologııalardyń, bıoınjenerııa men jańa materıaldardyń damýynan týyndaǵan revolıýsııalyq ózgerister qarsańynda tur. Mamandardyń aıtýynsha, 10 jyldan keıin qazirgi jumys oryndarynyń kem degende 15%-y joǵalyp ketýi de múmkin. Dál osyndaı sebepterden ekonomıka salalaryndaǵy paıdakúnemdik eńbek mazmunynyń aıtarlyqtaı ózgerýiniń, jańa mamandyqtardyń paıda bolýynyń yqtımaldyǵy óte joǵary. Zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, túbegeıli ózgerister qoǵamdyq ómirdiń basqa salalarynda, sonyń ishinde mádenıet salasynda da bolady. Qazirgi jaǵdaıda áleýmettik júıelerdiń damýy kóbine adamdardyń belsendiligimen anyqtalady. Bul áleýmettik utqyrlyqty arttyrýdy, qoǵamdaǵy yntymaqtastyqty kúsheıtýdi qajet etedi. Osy jaǵdaıda ulttyq básekege qabilettilik kóbine bilim berý salasyndaǵy ekonomıkalyq saıasatqa baılanysty. Túptep kelgende, álemde bilim berý júıesi negizgi ınvestısııalyq resýrstardyń birine aınalýda.
Negizi keńestik qoǵamda qalyptasqan Qazaqstannyń bilim berý áleýeti óte qýatty. Álemniń úzdik ýnıversıtetteriniń QS halyqaralyq reıtıngindegi qazaqstandyq joǵary oqý oryndar sany 10-ǵa deıin ósti. Times Higher Education reıtıngine alǵash ret eki qazaqstandyq joǵary oqý orny kirdi. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (OECD) orta mekteptegi bilim deńgeıin anyqtaıtyn PISA (Programme for International Student Assessment) reıtıngin úsh jylda bir ret túzedi. Orta mekteptegi bilim sapasyna arnalǵan PISA reıtınginde Qazaqstannyń orny joǵary. Álemniń úzdik ýnıversıtetteriniń 77 oqýlyǵy qazaq tiline aýdarylyp, basylyp shyǵaryldy. Osy jyldan bastap kolledj oqytýshylary biliktilik sanattaryn kóterip, biliktilik sanaty berilgennen keıin laýazymdyq jalaqysynyń 30-dan 50 paıyzyna deıin qosymsha aqy alatyn bolady. Bıyl 9 aıda Qazaqstanda densaýlyq saqtaýǵa salynǵan ınvestısııa 85,7%-ǵa artty. Bul faktiler qoǵamdaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq prosesterge de keń qarqyn bitiretin saýattylyq, bilimdilik deńgeıiniń joǵarylyǵynyń ulttyq damýǵa naqty áseriniń turaqtylyǵyn kórsetedi.
Bilim berý júıesi qurǵan osyndaı orasan zor áleýet turǵyn halyqtyń ál-aýqatynda kórinis tabýy qajet. Kóp nárseni oqytyp úıretkenimizben nátıjeci joǵary bolý úshin onyń keıbiri asa qajet emes bolar, múmkin. О́zimiz kúndelikti ómirde baıqap júrgendeı, eńbek ónimdiligi tek kásibı daǵdylarǵa ǵana emes, sonymen qatar adamdardyń boıyndaǵy týa bitken jáne ómir boıy jınaqtaǵan qabiletterine, jańa nárselerdi qanshalyqty tez ıgerýine jáne jumys barysynda týyndaıtyn mindetterdi qanshalyqty sheber sheshetinine baılanysty.
Árıne, áldeqashan alynǵan fýndamentaldy bilim jańalyqtarǵa tez beıimdelýge yqpal etedi. Biraq jas ulǵaıǵan saıyn kez kelgen qaıta qurý qıyndaı túsedi. Zamanaýı jáne joǵary ónimdi jumys oryndarynyń jetkiliksizdigi jaǵdaıynda qazaqstandyq turǵyn halyqtyń formaldy joǵary bilim áleýeti tolyq kólemde kapıtaldandyrylmaǵan.
Bilim berý júıesi belgili bir daǵdylardy, bilimder men kózqarastardy qamtamasyz etedi. Biraq olar keıde «sapasyz» bolyp shyǵady. Sondyqtan ekonomıkalyq ósýdi jedeldetýge yqpal etpeıdi nemese ýaqyt talaptaryna sáıkes kelmeıdi, bolashaqqa emes ótkenge baǵdarlanǵan bolýy múmkin. Ekonomıka ınstıtýttarynyń álsizdiginiń saldarynan týyndaıtyn formaldy bilimniń joǵary deńgeıi men eńbek ónimdiliginiń tómendiginen aýqattylar men joq-jitikter arasyndaǵy alshaqtyq órbıdi. Sondaı-aq ekonomıkalyq ósýge tosqaýyl bolatyn ınstıtýsıonaldyq kedergiler: burmalanǵan kásipkerlik yntalandyrý, básekelestikti basý, qoǵamnyń bılikke seniminiń tómendeýi, kapıtal men nesıe tartýdaǵy qıyndyqtar jáne eńbek naryǵynyń tıimsizdigi.
Elimizdiń eńbek naryǵyndaǵy adamnyń jasy men jalaqysy arasyndaǵy baılanys, faktiler jáne erekshelikter qandaı? Damyǵan elderde jalaqy eńbek ótiliniń barlyq kezeńinde údeýi birtindep tómendegen qarqynmen monotondy óskendigi týraly kóptegen empırıkalyq dálelder bar. Bul qubylys birqatar yqpaldy ekonomıkalyq teorııalar kómegimen túsindiriledi, onyń arasynda adamı kapıtal teorııasy erekshe oryn alady.
Alaıda az damyǵan elderde júrgizilgen sońǵy zertteýler mundaı tujyrymdardyń ámbebaptyǵyn dáleldeı almady. Zertteýler tujyrymy eńbek ótiliniń barlyq kezeńinde jalaqynyń árdaıym monotondy túrde ósetinine kúmán keltiredi. 20 jáne 30 jas arasyndaǵy adamdardyń jalaqysynyń kúrt ósýi baıqalady. 30 jastan asqan soń jalaqy tez tómendeı bastaıdy. Bul qubylysty adam kapıtalynyń ártúrli komponentterindegi jas erekshelikteriniń túbegeıli ózgeristerin taldaý arqyly túsindirýge bolady. Formaldy bilim deńgeıi, joǵary bilimnen keıingi oqý men qaıta daıarlaýdyń joǵary ósý qarqyny, kognıtıvti jáne kognıtıvti emes daǵdylardyń ornyqty damýy, alynǵan bilimder men daǵdylardy kúndelikti jumysta qoldaný dárejesiniń ártúrliligine baılanysty.
Ádette damyǵan ekonomıkalarda baıqalǵan standart – jumys isteıtin adamdardyń eńbekaqysy barlyq jumys ótili ýaqytynda údeýi azaıatyn bolsa da, monotondy túrde ósedi. Bul erekshelikti adam kapıtaly, «izdenis» jáne «keıinge qaldyrylǵan syıaqy» teorııasy sheńberinde túsindirýge bolady. Elimizde eńbekaqy júıesinde tabystyń eń joǵarǵy shamasy erte qalyptasady, ony saqtap turatyn mezgil qysqa, al adamnyń jasy ulǵaıǵan saıyn eńbekaqy somasynyń tómenge quldyraýy bastalady.
Biz bul jaǵdaıdy Qazaqstan ekonomıkasynyń ótpeli sıpatymen jáne adamı kapıtaldy ıemdený ýaqyty boıynsha ártúrli óndiristik qýat qalyptasqan keńestik jáne postkeńestik kezeńge bólinýmen baılanysty qubylys dep boljaımyz. Eńbek ónimdiligi tómen, tabysy ortasha elderde adamı kapıtalǵa ınvestısııalar jalpy bilim berý aıaqtalǵannan keıin kóp uzamaı-aq toqtap qalýy múmkin. Bir aıta keterligi, eńbek naryǵynda qarapaıym tehnologııany qoldanatyn jumys oryndary basym bolsa, jumysshylarǵa ómir boıy jappaı bilim alýdyń qajeti joq.
Máselen, óz deńgeıine sáıkes jarystarǵa únemi qatyspaıtyn sportshy sporttyq básekege qabilettiligin joǵaltady. Adam kapıtalyna qatysty jaǵdaı da solaı: eger adam kapıtaly tolyq kólemde jáne maqsatyna saı paıdalanylmasa, onda biraz ýaqyttan keıin ol erozııaǵa ushyraıdy. О́ıtkeni, adamı kapıtal da barsha kapıtal sııaqty. Ony uqypty paıdalaný qajet.
Eger adamnyń kúndelikti atqaryp júrgen jumysy alǵan bilimin qajet etpese (shamadan tys kóp bilim alǵandar), onda dıplom jaıyna qalady, al artyq bilim birtindep joǵalady. Árqaısymyz ınjenerdiń kúzetshi nemese taksı júrgizýshisi, al mektep muǵaliminiń satýshy, kútýshi bolyp jumys isteı bastaǵany, ıaǵnı qarapaıym mamandyqtarǵa aýysqany týraly oqıǵalardy estigen bolarmyz. Bul sáıkessizdik jappaı joǵary bilim beretin kóptegen elderge tán.
Pandemııa jaǵdaıynda adamı kapıtaldy damytý strategııasy álemdegi memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyq sharttaryna negizdelýi qajet. Pandemııa, epıdemııalar, sondaı-aq tabıǵı apattar men terrorıstik aktiler memlekettiń barlyq turǵyndaryna bir mezette jáne birdeı áser etpeıdi. Tótenshe jaǵdaılarǵa memleketterdiń geografııalyq orny, aýqymy jáne turǵyn halyqtyń basqalarǵa uqsaı bermeıtin qurylymdyq erekshelikteri áser etedi. Ár tarapta ártúrli. Pandemııa túrli aımaqtarda, memleketterde adam kórmegen shapshańdyqpen etek jaıyp órshise de onyń taralýynyń túrli fazasy bolady. О́lim-jitim deńgeıindegi aıyrmashylyqtar, eldiń jáne aımaqtyń erekshelikterine, sonyń ishinde pandemııaǵa den qoıýdyń tıimdiligine baılanysty. Ádette, iri qalalarda ólim-jitim sany shekten tys kóp. Dálirek aıtsaq, álemniń úsh elinde: Ulybrıtanııa, Ispanııa jáne Italııada apatty jaǵdaıdyń shegi ortasha deńgeıden joǵary boldy. Sonymen birge álemdegi 8 eldiń 12 qalasynda ólim-jitim sany ortasha mejeden asyp ketti. Pandemııanyń konsentrasııasyn ólsheý úshin ólim-jitim mólsheriniń ulttyq deńgeıdegi qalypty mólsherimen ara qatynasyn salystyrýǵa bolady. Naqtylar bolsaq, COVID-19-dan ólim-jitimniń eń joǵary shamasy 2020 jyldyń naýryz aıynyń ortasynan bastap mamyr aıynyń ortasyna deıingi kezeńde Parıj qalasyndaǵy ólim-jitimniń sanynyń normadan asýy jalpy Fransııaǵa qaraǵanda 1,4 ese, Madrıdte Ispanııamen salystyrǵanda 2 ese, al Nıý-Iorkte AQSh-qa qaraǵanda 3,4 ese kóp boldy. Osydan epıdemııanyń kúshin, eń aldymen, jekelegen iri qalalar úshin jan-jaqty, baıyppen baǵalaý kerek ekendigi anyq boldy.
Eger biz shynymen pandemııanyń qalaı taralyp jatqanyn túsingimiz kelse, aımaqtar, aýdandar men iri qalalar boıynsha derekterdi taldaýymyz kerek. Sonymen birge COVID-19 kezinde ólim-jitimniń ósý ındıkatorlarynyń shashyrap ózgerýi epıdemııanyń taralýyn tejeıtin ákimshilik, sanıtarlyq-gıgıenalyq jáne medısınalyq sharalar jergilikti erekshelikterdi eskere otyryp jasalýy kerek ekenin kórsetedi.
Damyǵan elderdiń 2020 jyldyń birinshi jartysynda pandemııany tejeýdegi endi týyndap jatqan uıymdastyrýshylyq tájirıbesin, tehnıkalyq jáne qarjylyq kómekterin keńinen paıdalaný elimizdegi adamı kapıtaldy saqtap qalý isine oń yqpalyn tıgizer edi.
Pandemııa kezinde naryq qaǵıdalary boıynsha uıymdasqan táýelsiz áleýmettik toptardyń kóńil kúıin ýaqytsha qıyndyqtardyń jeteginde jibermeı, halyqtyń adamı kapıtalyn tıimdi qoldaný kerek. Adamı kapıtaldy bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyna tek qana ınvestısııa quıý jolymen tyńaıtýǵa tyrysý ulttyq damýymyzdyń strategııalyq maqsatyna jaýap bere almaıdy. Endi memleketter úırenshikti úrdister aýqymynda ómir súre almaıdy. Eńbektiń sıfrlanýyna baılanysty talaı nárseni úırenýge týra keledi.
Turǵyn halyqty bızneske baýlymaı, naryqtyq, ınnovasııalyq qyzmetke ıkemdemeı ulttyq damý jolyna túse almaımyz jáne ekonomıkalyq damýdy qamtamasyz ete almaımyz.
Qazaqstan ekonomıkasynyń jedeldete damýyna, azamattardyń ál-aýqatynyń ósýine sheshýshi úlesti tek adam kapıtaly qosa alady. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen der kezinde qolǵa alynǵan demografııalyq qıyndyqtardy da jeńildetý adamı kapıtaldy áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń qozǵaýshy kúshine aınaldyrýmen oraılas sheshilýi qajet. Adamı kapıtaldy – naryqtyq qundylyq retinde damytý ulttyq qaýipsizdiktiń de birden-bir kepili.
Lázzat SPANQULOVA,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Ekonomıkalyq zertteýler ortalyǵynyń bas ǵylymı qyzmetkeri
ALMATY
