Bul medıa-forýmdy Qazaqstan halqy Assambleıasy, Mádenıet jáne aqparat, Bilim jáne ǵylym, Syrtqy ister mınıstrlikteri birigip uıymdastyryp otyr. Oǵan memlekettik organdardyń resmı adamdary, etnomádenı, BAQ jáne kommýnıkasııa salasyndaǵy belgili halyqaralyq sarapshylar, Parlament depýtattary, elshilikter men dıplomatııalyq mıssııalardyń, halyqaralyq uıymdardyń ókilderi, otandyq jáne sheteldik BAQ jýrnalısteri qatysýda. Sondaı-aq forýmǵa elimizdiń barlyq túkpirinen QHA músheleri, etnomádenı birlestikter, ÚEU, ǵylym-bilim jáne shyǵarmashylyq qaýymdar ókilderi kelip otyr.
Medıa-forýmnyń eń alǵashqy sharasy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bas ǵımaratynda ótti. Onda uıymdastyrýshylar men qonaqtardyń BAQ ókilderimen kezdesýi boldy. Sharany QHA Hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary Leonıd Prokopenko ashyp, júrgizip otyrdy. Spıkerler qatarynda AQSh-tyń Ogaıo shtaty ýnıversıtetiniń magıstri, Soltústik Karolına ýnıversıtetiniń fılosofııa doktory, Nazarbaev Ýnıversıtetiniń dosenti Hel Foster, M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ jýrnalıstıka fakýlteti dekanynyń orynbasary Petr Shýlsman, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ IýNESKO kafedrasynyń meńgerýshisi Ǵadilbek Shalahmetov, QHA Hatshylyǵynyń sektor meńgerýshisi Názıpa Shanaı jáne basqalar boldy.
О́ziniń kirispe sózinde L.Prokopenko sharany uıymdastyrýǵa qolushyn bergen áriptesterine rızashylyǵyn aıtty. Sonyń ishinde L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-ge de alǵysyn bildirdi. Odan ári medıa-forýmnyń uıymdastyrylý sebebine toqtalyp, bul sharanyń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ústimizdegi jyldyń 20 sáýirinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan jańa tujyrymdamasyn ázirleý qajettigi týraly bergen tapsyrmasynan bastaý alatynyn aıtty. Bul Qazaqstan halqynyń etnosaralyq tózimdiligi men qoǵamdyq kelisimin odan ári tereńdetýdi kózdegen eń basty strategııalyq baǵdarlamalyq qujat bolady. Ol 2020 jylǵa deıingi aralyqtaǵy elimizdiń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim saıasatynyń negizgi baǵyttaryn belgileıdi. Elbasy N.Nazarbaev QHA-nyń 20 sessııasynda Assambleıany barlyq 17 mıllıondyq qazaqstandyqtardyń uıymy ekendigin aıtyp, onyń jalpyotandyq sıpatyn aıqyndap berdi. HHI ǵasyrda QHA Qazaqstandaǵy qoǵamdyq kelisim men Ulttyq birliktiń quraly atanatyn jalpyazamattyq, jalpyulttyq, jalpyhalyqtyq saıası ınstıtýt bolady, degen edi Prezıdent. Elbasynyń osy ıdeıalarynyń mazmunyn ashý úshin jáne osy joldaǵy BAQ-tyń mıssııasyn aıqyndaý úshin biz osy medıa-forýmdy uıymdastyryp otyrmyz, dedi moderator.
Odan ári qazaqstandyqtardyń medıa-forým ótkizýde úlken tájirıbe jınaqtaǵanyn atap ótti. Biz solardyń tájirıbelerin paıdalana otyryp, Assambleıanyń táýelsizdik jyldarynda jasaǵan is-áreketterin halyqqa ashyp kórsetýdi maqsat ettik, dedi ol. Kelesi kezekte júrgizýshi bizdiń elimizde taza etnojýrnalıstıka salasynda jumys istep júrgen qalamgerlerdiń mol ekendigin atap ótti. Olar elimizdegi 15 tilde shyǵatyn 37 etnostyq BAQ-tarda eńbek etedi. Otanymyzdaǵy Ulttyq birlikti nyǵaıtýǵa da jýrnalısterdiń úlken armııasy úles qosyp júr. Búgingi kúni álemdegi mádenıetter, órkenıetter, dinder qaqtyǵysy degen ózekti taqyryptardy meńgerip, olardy halyqaralyq beıbitshilikti saqtaý turǵysynda saraptap, halyqqa túsindirýde óziniń mol biligi men bilimin aıamaı jumsap júrgen mamandar men sarapshylar aramyzda otyr. Osylaı degen L.Prokopenko kezekti spıkerlerge berdi.
Alǵashqy bolyp sózdi Hel Foster aldy. Ol Qazaqstandaǵy etnosaralyq tózimdilik pen konfessııaaralyq kelisimniń álemniń kóptegen elderine úlgi bolatynyn atap ótti. Sonyń ishinde bul máselelerge amerıkalyq mamandar da kóńil aýdaryp, sońǵy jyldary ózderiniń zertteý nysandaryna aınaldyryp otyr. Búgingi kúnniń ózekti máselesi bolyp tabylatyn bul problemalardy zertteýdiń mańyzy zor, deı kelip, amerıkalyq maman endigi sózin paneldik pikirtalastarda suraq-jaýap túrinde jalǵastyrýǵa qulyqty ekenin aıtty.
Odan keıin sóz M.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-diń oqytýshysy P.Shýlsmanǵa berildi. Men Astanaǵa jıi keletindikten, ózimdi qonaq emes, úı ıesi sekildi sezinip otyrmyn, dep bastady ol óziniń sózin. Árıne, Keńes Odaǵynyń tarap ketkenine kóp jyldar ótse de, bizdiń elderimizdiń jýrnalısteri úshin postkeńestik keńistik birtekti aqparattyq aral bolyp qala beretin shyǵar. Men osy forýmǵa kelgen adamdardyń bárinde etnosaralyq tózimdilikke degen oń kózqaras qalyptasatynyna senimdimin. Árıne, bul iste Assambleıanyń jasap jatqan isteri ulan-ǵaıyr ekenin sezip otyrmyn. Bul isterdiń, ásirese, jastar arasyna taraǵany jón bolar edi, dedi máskeýlik meıman.
Sóz kezegi ózine tıgende Ǵ.Shalahmetov búgingi sharanyń asa mańyzdy ekenin atap ótti. Eger HH ǵasyrda biz atom bombasy men ıadrolyq qýattan qoryqqan bolsaq, HHI ǵasyrdaǵy adamzat úshin qorqynysh týdyryp otyrǵan másele – etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tózimsizdik, kózqarastardaǵy qaıshylyqtar. Bizdiń jańa ǵasyrymyzdy osy problemalar jarýy múmkin. Men osyny 20 jyl buryn túsinip, ıadrolyq qarýdan alǵashqy bolyp bas tartyp, Qazaqstan halqy Assambleıasy atty jobany iske qosqan Prezıdentimizdiń isin qazaqstandyqtar maqtan tutýy kerek shyǵar dep oılaımyn. Endi sol jobanyń arqasynda biz etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardyń uńǵyl-shuńǵylyn túgel ashyp, onyń qaınaýy jetken problemalaryn sheshýge múmkindik aldyq. Al keıbir aımaqtar, sonyń ishinde Eýropa elderi, Reseı áli kúnge bul problemalardy jaba toqyp, onyń ashylýynan aınalyp qashyp otyr. Sondyqtan da, ol bizdi de alańdatýda. Meniń oıymsha, aldymyzdaǵy eki kúnde osy problemalar ashyq talqylanar degen úmittemin, dedi Ǵ.Shalahmetov.
* * *
Odan ári jınalǵan qonaqtar L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ etnostyq jáne dinı tózimdilik jónindegi IýNESKO jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kafedralaryn aralap kórdi. Osydan keıin halyqaralyq sarapshylardyń buqaralyq dáristeri men sheberlik synyptaryn ótkizý bastaldy.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń halyqaralyq medıa-forýmy aıasynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti aýdıtorııasynda belgili ǵalym, dıplomat, EUÝ IýNESKO kafedrasynyń professory Ádil Ahmetov stýdentter men ózge de jıylǵan jurtshylyqqa «Batys BAQ-taryndaǵy dinı toleranttylyqty nasıhattaý máseleleri» taqyrybynda buqaralyq dárisin oqydy. Ol óz sabaǵynda elimizdegi etnostyq toptardyń aýyzbirshilikte ǵumyr keship jatqandyǵyn aıta kele, respýblıkamyzdyń abyroıy joǵary turǵandyǵyn tilge tıek etti. Sondaı-aq, lektor búginde kóp elderde etnostar arasyna iritkini qarýmen emes, alaýyzdyq arqyly salyp eldi búldirýge nıettenetinder bar ekenin de joqqa shyǵarmady. Keıbir «sáýegeılerdiń» jańsaq teorııa aıtyp qoıyp, soǵan qatysty bir shetin nárse boı kórsete qalsa, mine, aıttym ǵoı, osylaı boldy dep shyǵa keletinderi bar. Bul – durys emes. Bizdiń elimiz aýyzbirshilikti súıetin el, dep bir toqtady ol.
Osydan keıin ustaz bolashaq jýrnalısterge: «Emshiniń jaqsysy – aýrýǵa aýrý qospaý» degendeı, aqparatty dál, shynaıy jetkizý jýrnalıstiń basty maqsaty bolýy kerek. Jýrnalıst shyndyqty temirqazyq etip ustaýy qajet. Sonda ǵana onyń abyroıy arta beredi», degen keńesin aıtty.
Kóp oqý men kóp izdenýdiń jas býyn jýrnalıster men stýdentter úshin berer paıdasy molynan ekeni belgili. Bul turǵyda da professor óz oıyn irkip qalmady. Bizdiń qundylyqtarymyz tereńde. Abaıdy tereń oqýymyz kerek. Qazaqtyń árbir maqalynda bir zań jatyr. Maqal-mátelderdi boıyna sińirgen urpaq jaman jolǵa túspeıdi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini dep aıtylatyn maqal-mátelder men naqyl sózderdi zerdege túıip úırengennen kim-kimniń de utary kóp, dedi ol.
Professor Á.Ahmetovtiń dárisin úlken yqylaspen tyńdaǵan jurtshylyq kelesi kezekte medıa-forýmnyń arnaıy qonaǵy, Soltústik Karolına ýnıversıteti (AQSh) jýrnalıstıka jáne buqaralyq kommýnıkasııa salasyndaǵy fılosofııa doktory, Nazarbaev Ýnıversıtetiniń dosenti Hel Fosterdiń dárisine den qoıdy. Doktor óz sabaǵyna etıka men gýmanızmdi ózek etip alypty. Adamdardyń bir-birine degen qurmetteri qashanda alǵashqy orynda turýy kerek degendi alǵa tartty ol. Násilshildikke baılanysty kemsitýshilikterde jýrnalısterdiń óte abaı bolýy qajettigin aıtqan ǵalym, izgilikti qalyptastyrǵanda ǵana barlyq jaqsylyqtardyń bolatyndyǵyna senetinin bildirdi. Bireýdiń ar-namysyna tııý ultaralyq arazdyqty týdyryp jiberýi múmkin ekendigin de jasyrmady. Násilshildikke oraı tarıhtan azdap sholý jasaı kelip, bul máseleniń qoǵamda óte názik ekendigin tilge tıek etti.
Salada kóptegen shákirtter tárbıelegen H.Foster óziniń bilim izdegen jastar men áleýmettik az qamtylǵan otbasyndaǵy balarǵa qolynan kelgeninshe kómegin aıamaıtyndyǵyn jetkizdi. Munyń dáleli retinde ol Almatyda ata-anasyz qalǵan qos qyz – Aqnur men Aınurǵa ákelik qamqorlyq jasap, olardyń joǵary oqý ornyndaǵy oqý aqysyn tólep múmkindiginshe qolushyn bergenin de stýdentterge aıta otyrdy. Meniń búginde balalarym úlken azamat. Osydan keıin atalǵan qyzdardy men óz qyzdarym dep esepteımin. О́z balalarymnan bir mysqal da kem kórmeımin. Úmitimdi aqtap, olar qazir óz elderinde bilim alyp, jaqsy azamatshalar bolyp ósip keledi. Men buǵan óte qatty qýanamyn, dedi ol. Ustazdyń oıy bilim alamyn degen jasqa qashanda qoldaý bildirilýi kerek degenge saıdy. Qos lektordyń sabaǵy stýdentterdiń taqyrypqa qatysty óz oılary men pikirlerin ortaǵa salǵan suraq-jaýapqa ulasty.
Elordanyń tórindegi atalǵan bilim ordasyndaǵy bul júzdesýdiń, ásirese, stýdentterge bergeni mol ekenin dáris sońynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dıhan Qamzabekuly úlken yqylaspen aıta kelip, bilim izdegen jasqa forým aıasyndaǵy ótkizilgen shara aldaǵy ýaqytta da óz jalǵasyn taba berse degen nıetin jetkizdi.
Buqaralyq aqparat quraldary jáne buqaralyq kommýnıkasııa salasyndaǵy halyqaralyq sarapshylar retinde medıa-forým qonaqtary dárister men sheberlik-synyptaryn ótkizdi. Sondaı bir sheberlik sabaǵyn «Telegraf» gazeti men «Bıznes-KLASS» jýrnalynyń jýrnalısi (Latvııa, Rıga qalasy) Vladımır Reshetov júrgizip otyrdy. Jýrnalıstiń buqaralyq dárisi «Latvııadaǵy Rıga gettosy men Holokost murajaıy: taǵzym men toleranttylyq» dep ataldy. Qazaqstanda 7 jyl turǵan onyń qazaq tiline degen yqylasy erekshe, alaıda, ózge elge ketýge májbúr bolǵandyqtan, bul tildi meńgere almaǵanyna ókinish te bildire ketti. О́ziniń aıtýynsha, ol otbasymen 1982 jyly Latvııaǵa kóship baryp, sonda turaqtap qalǵan. Evreı áıeliniń otbasy soǵys jyldary osynda turypty, alaıda, fashıst basqynshylary kele jatyr degen soń, evakýasııalanǵan kórinedi. 400 jyl boıy nemistermen qoıan-qoltyq birge turyp kelgen ári olardyń órkenıetti halyq ekenine ılanyp qalǵan kóptegen evreıler Latvııada qalyp qoıǵan. Solardyń barlyǵy derlik qaza taýypty. Nemis basqynshylary ıelik etken jerlerdiń barlyǵynda evreı halqyn qyrǵynǵa ushyratý úshin gettolar qursa, solardyń biri Rıga gettosy dep atalǵan. Atalǵan getto 1941 jyldyń 1 shildesinde qurylypty.
Araǵa úsh kún salyp jergilikti sınagogaǵa qashqyn evreılerdi qamap, tirideı órtegeni málim. 17 maýsym, 1940 jyly Molotov-Rıbbentrop paktisi boıynsha Latvııa jerine keńestik tankter basa-kóktep kiredi. Sol kezden bastap ulttyq basylymdar jabylyp, valıýtasy keńestik rýblge kóshken. Shyǵarmashylyq zııaly qaýym ókilderi tutqyndalyp, qoǵam keńestik júıemen quryla bastaǵan. Alaıda, nemis basqynshylary kelerdiń aldynda myńdaǵan adamdar vagondarǵa tıelip, onda da aýqatty otbasylardy Sibirge nemese qazaq dalasyna jer aýdarǵan. NKVD qatarynda evreıler az bolmapty, qatygezdik jergilikti halyqqa jasalǵandyqtan, olar muny evreılerden kóre bastapty. Keńestik júıe ketkennen keıin evreılerge degen jekkórýshilik kúsheıip, olardy joıý qolǵa alynǵan. Soǵysqa deıin Latvııada 90 myń evreı ómir súrse, olardyń 75 myńy ajal qushqany týraly málimet bar. Batys Eýropadan ákelingen evreılerdiń barlyǵy derlik óltirilgen. Fashıstik basqynshylar arnaıy kitap shyǵaryp, bolshevıktik rejimniń áreketterin áshkerelegen. Sol kitapta evreılerge degen jekkórýshilik pikir qalyptastyratyn materıaldar keńinen berilipti. Sol da ózindik sebin tıgizgeni belgili bolyp otyr. Mine, osyndaı sheberlik synyptaryn ótkizý sol keleńsizdikterdiń sebebin túsinýge, onyń alda qaıtalanbaýyna ózindik úlesin qosatyn bolady.
Budan keıin Memlekettik televızııa men radıo jýrnalısi, júrgizýshi (Belarýs Respýblıkasy, Mınsk qalasy) Vıktorııa Ýrbanovıch «Sóz óneri» sheberlik synybyn ótkizdi. Ol óz elinde kóptegen djaz, klassıkalyq mýzyka festıvalderi ótkizilip jatatynyn, al jaqynda «Lıstopad» kınofestıvaliniń ótkenin de tilge tıek ete ketti. Bul sharalardyń barlyǵy da tele-jańalyqtary men baǵdarlamalarynda jan-jaqty kórsetilipti. Osy rette V.Ýrbanovıch suhbatty qalaı uıymdastyrýǵa bolatyny jaıly tájirıbelerimen de bólise ketti. Onyń aıtýynsha, kez kelgen kezdesýge barǵanda, eń aldymen, baıqaǵyshtyq qasıet qajet eken. Máselen, suhbat berýshiniń saǵatyna kóz salyp-aq onyń nemen aınalysatynyn baıqaýǵa bolady. Áńgimeni sodan bastap, damytyp alyp ketýge de bolady, deıdi telejúrgizýshi. Jáne de suraqtardy tótesinen qoımaı, sózdiń ara-arasynda utymdy paıdalanǵan jón. Sonda ǵana álgi suhbat berýshi ashyla túsedi. Onda da áńgimeni suhbat berýshige jaǵatyn jaıttardan bastaǵan durys. Suhbat berýshi adamnyń kóńil kúıi joq bolsa, onda onyń yńǵaıynda ketý qajet nemese yńǵaıyn tabý úshin basqa da amaldardy qarastyrýyna týra keledi. Árıne, munyń barlyǵy jýrnalıstiń sheberligine baılanysty. Ásirese, jýrnalıst adamnyń jeke ómirine suǵyna bergendi unatpaıtyndyǵy da belgili jaıt, dedi ol. Qoıylǵan suraqtardyń kóptigine oraı ol tipti jeliler arqyly solarǵa jaýap berýge daıyn ekenin bildirdi.
* * *
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bastamasymen, sondaı-aq, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen uıymdastyrylǵan «Ańsar-2013» ádebı baıqaýynyń jeńimpazdaryn saltanatty marapattaý rásimi ótti.
«Baıqaý Qazaqstan halqy Assambleıasy tarapynan qazaq ádebıeti men qazaqstandyq ádebıetti, pýblısıstıka men jýrnalıstıkany damytý, sóz ónerin bıik óner retinde qadirlep, jastaıynan jazýmen aınalysyp júrgen jastardy qoldaý úshin uıymdastyryldy. Ár zamanda da jastar arqyly ónerdiń órisi keńeıip otyrady. О́nerli jastarǵa tek qana sáttilik tileımiz», degen Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Tahır Balyqbaev marapattaý rásimin ashyp berdi. Baıqaý barysynda Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqov sahna tórinen jastarǵa jalyndy sózin arnady. Elimiz damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý úshin eń aldymen, jastar myqty bolýy kerek. Jastardyń shyǵarmashylyǵy, oılaý qabileti ósýi kerek. Bul turǵyda aldyńǵy býyn aǵalar bıikke talpynǵan jas daryndarǵa qoldaý kórsetedi, dedi ol.
Baıqaýǵa 14 jastan bastap 30 jasqa deıingi jýrnalıstıka, poezııa jáne prozamen aınalysatyn jastar qatysqan. Qazylar alqasynyń qaraýyna barlyǵy 200-den asa shyǵarma usynylypty. Marapattaý rásimi barysynda qazylar alqasyna Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń IýNESKO kafedrasynyń meńgerýshisi, QHA janyndaǵy Jýrnalıster klýbynyń basshysy Ǵadilbek Shalahmetov tóraǵalyq etkeni belgili boldy. Sondaı-aq, qazylar alqasynyń quramynda Halyqaralyq dostyq akademııasynyń rektory Merýert Japparova, Eýrazııa ýnıversıteti jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany Qaırat Saq, mahambettanýshy ǵalym, aqyn Ońaıgúl Turjan jáne belgili telejúrgizýshi Gúlnaz Álimgereı bar. Jas talaptardyń eńbegin irikteý barysynda materıaldardyń ózektiligi men qoǵamdyq mańyzdylyǵy, ózindik stılmen aıqyn da mánerli jazylýy, dáıekterdiń shynaıylyǵy, oqıǵalardyń biregeıligi, janrlyq belgilerine sáıkestigi syndy nyshandarǵa basa nazar aýdarylǵan.
«Ańsar-2013» ádebı baıqaýynda «2013 jyldyń eń úzdik jas tilshisi», «2013 jyldyń eń úzdik jas aqyny», «2013 jyldyń eń úzdik jas qalamgeri» atalymdary boıynsha jeńimpazdar baǵaly syılyqtarmen, dıplomdarmen marapattaldy. Bul jerde atap óter jaıt – úzdikterdiń qatarynan kóringen jastardyń barlyǵy da elimizdiń túrli qalalardaǵy joǵary oqý ordalarynda oqıtyn stýdent jastar. Sonymen, tarazdyq Gúljaınar Seıitjanova jyldyń eń úzdik jas qalamgeri atansa, jyldyń eń úzdik jas tilshisi mártebesi astanalyq Nazym Kenjebaevaǵa, al jyldyń eń jas aqyny mártebesi taldyqorǵandyq Syrym Ábilge buıyrdy.
Shyǵarmashylyq baıqaýdyń nátıjesi boıynsha baıqaý qatysýshylarynyń eńbekteri jınaqqa engizilmek.
Jaqsybaı SAMRAT,
Asqar TURAPBAIULY,
Ábdirahman QYDYRBEK,
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».
