Osyǵan oraı tarıhshylar mynadaı birneshe dáleldi derekti alǵa tartady. Birinshiden, 1840 jyldary Jáńgir han Bókeıhanuly Saraıshyqqa kelgende uly atasynyń basyna belgi qoıyp, "han molasy" atalatyn jerdi qorshatqan eken. Biraq, arada jyldar almasqan saıyn atalǵan belgi joǵalyp ketken. Ony áldebireýler ádeıi joq qyldy ma, álde basqalaı sebebi boldy ma, bul áli kúnge belgisiz.
Ekinshiden, byltyr atyraýlyq ǵalymdar Reseı muraǵatynan Saraıshyq qalasynyń kóne estelik-syzbasyn taýyp ákeldi. Orystyń zertteýshi-ǵalymy Alekseı Alekseev 1861 jylǵy eńbeginde han zıraty ornyn anyq kórsetip, "áýlıe-sklep" dep belgilepti. Ol ózi kórgen "han molasyn" kúmbezdi ári eńseli kesene bolǵanyna sıpattama beripti. Onyń jazýynsha, kúmbezdiń úsh jaǵynda terezesi, al shyǵysynda esigi bolǵan.
Úshinshiden, jergilikti arheologtardyń zertteýine qaraǵanda, Alekseı Alekseev keltirgen derekter ashylyp jatqan keseneniń sulbasymen sáıkes keletini anyqtalypty.
Tarıhshylar Orta ǵasyrda Uly Jibek joly boıynda boı kóterip, sol dáýirdegi órkenıetti qalanyń birine aınalǵan Saraıshyqtyń dáýirlegen tusyn Qasym hannyń esimimen baılanysty órbitedi. Onyń ústine mundaǵy handar panteonynda jerlengen jeti hannyń biri – Qasym han ekeni de arheologtardyń el tarıhyna zor úles bolyp qosylatyn oljasynyń baǵaly ekenin arttyra túsedi.
"Sońǵy jyldary tabylǵan tarıhı derekter de Saraıshyqta Qasym hannyń jerlengenin tolyqtaı aıǵaqtaıdy. Hannyń jerlengen ornyn anyqtaý maqsatyndaǵy ekspedısııamyz jemisti boldy deýge bolady. A.Alekseevtiń jazbasynda aıtylǵan málimetter men qazylyp jatqan qabirhananyń sáıkestigi 99 paıyzǵa rastalyp otyr", – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ábilseıit Muhtar.
Ekspedısııa arheologtary Qasym han kesenesiniń qubyladan shyǵysqa qaraı sozylǵan 8 metrlik irgetasyn qazyp shyǵardy. Irgetas teristikke qaraı taǵy 8 metrge sozylady delinip otyr. Arheologtar kúreginiń ushy jerlengen súıekterge de jetti. Endi súıekterdi búldirmeı alý mindeti tur. Bul úshin qabirhananyń ústine bertinde paıda bolǵan zırattaǵy súıekterdi ózge jerge kóshirý kerek. Osyǵan baılanysty jergilikti ımam men zıratqa jerlengen marqumdardyń urpaqtary tıisti ruqsatyn berir otyr.
Tarıhshy Ábilseıit Muhtardyń aıtýyna qaraǵanda, arheologııalyq qazba jumysy keler jyly bastalyp, kesene aýmaǵyn tazalaýǵa qolǵa alynbaq. Sol kezde zertteý jumystaryna antropologtardy, arheologtar men etnograf-ǵalymdardy tartý josparlanypty. Aýmaǵy úsh sharshy shaqyrym bolatyn kóne qorymda 90-jyldardan beri arheologııalyq qazba jumystary men zertteý jumystary toqtaǵan emes.
Qasym hanǵa qatysty jańa derek oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetovti de eleń etkizdi. Ákimniń aıtýynsha, Altyn Ordannyń 750 jyldyǵy qarsańynda qýatty memleket qurǵan Qasym hannyń jerlengen ornynyń anyqtalǵanyn jaqsylyqqa balaǵan jón. О́ıtkeni el tarıhynda erekshe orny bar kórnekti tulǵalardyń bastaýyndaǵy Qasym han qazaq handyǵyn qýatty memleket retinde nyǵaıtyp, saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan órkendegen elge aınaldyrdy. Qasym hannyń dáýirinde halyq sany birneshe esege ósip, ıelik etetin jer aýmaǵy keńeıdi. Áskeriniń sany men sapasy artqanyna kóne tarıh kýá.
"Arheologtarymyz memleket bastaýyndaǵy tarıhı tulǵa Qasym hannyń jerlengen orny tabylǵanyna boljam jasap otyr. Aldaǵy zertteý, anyqtaý jumystarynyń nátıjesimen bul boljam rastalsa, ulttyń tarıhyna qosylar qundy derek bolady dep oılaımyn. Elbasynyń qoldaýymen, Prezıdenttiń tapsyrmasymen elimiz táýelsizdik alǵaly beri ulttyq tarıhymyzdy túgendeý turǵysyndaǵy zertteý jumysy qarqyn aldy. Sodan beri tarlan tarıhtyń aqtandaq betteri ashyldy. Bul derek te ult sanasyn jańǵyrtyp, eldiń ulttyq birligin nyǵaıtýǵa oń áser etedi", – deıdi oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetov.
