Birden aıtaıyq, joǵary qyzmettegi laýazymdy adamdardy memlekettik attestattaýdan ótkizý máselesi aýyldaǵy qarapaıym adamdardy da beıjaı qaldyrǵan joq. Ásirese, bir eldi basqaryp otyrǵan aýdan ákimderiniń taǵdyryna kádimgideı qobaljyp, qopaqtap qalǵanymyz da ras.
Qazaqtyń úsh birdeı danyshpan uldaryn dúnıege ákelgen qasıetti Abaı eli de óz ákimderin báıgege qosyp, qashan synaq bitkenshe kómbe túbinde «qıqýlap» turǵandaı boldy. Al, eshbir kóńil jyqpastyqqa, ataq-dańqqa, laýazym-mansapqa, tamyr-tanystyqqa qaramaıtyn qatal synaqtan ákimderi joǵary baǵamen ótip kelip, qaıta saılanǵanda, shyny kerek, búkil el balasha qýandy. «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol», degen qanatty sózdiń aıtylýy da osydan shyǵar.
Birden aıtaıyq, joǵary qyzmettegi laýazymdy adamdardy memlekettik attestattaýdan ótkizý máselesi aýyldaǵy qarapaıym adamdardy da beıjaı qaldyrǵan joq. Ásirese, bir eldi basqaryp otyrǵan aýdan ákimderiniń taǵdyryna kádimgideı qobaljyp, qopaqtap qalǵanymyz da ras.
Qazaqtyń úsh birdeı danyshpan uldaryn dúnıege ákelgen qasıetti Abaı eli de óz ákimderin báıgege qosyp, qashan synaq bitkenshe kómbe túbinde «qıqýlap» turǵandaı boldy. Al, eshbir kóńil jyqpastyqqa, ataq-dańqqa, laýazym-mansapqa, tamyr-tanystyqqa qaramaıtyn qatal synaqtan ákimderi joǵary baǵamen ótip kelip, qaıta saılanǵanda, shyny kerek, búkil el balasha qýandy. «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol», degen qanatty sózdiń aıtylýy da osydan shyǵar.
Birde, Alashtyń ardaqty azamaty, kórnekti ǵalym, qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekovtiń: «Abaı eline ákim bolý ári – baq, ári – sor. Baq bolatyn sebebi – ulylar eline basshy bolý árkimniń peshenesine jazyla bermeıdi. Al, sor bolatyny – ısi qazaq qarap otyrǵan eldi kósh sońyna qaldyrýǵa eshkimniń qaqysy joq», degeni bar. Shyndyǵynda solaı.
Ataq-dańqy alty Alashty sharlaǵan Abaı eliniń taǵdyr-talaıy op-ońaı bolǵan joq. Keshegi keńes dáýirindegi Shákárim qajy jazyqsyz oqqa ushatyn «Shyńǵystaý kóterilisinen» bastap, beıbit halyqty qyryq jyl qyrǵynǵa ushyratqan atom alapatynyń aıaqtalýyna deıingi ǵasyrǵa para-par alasapyran jyldarda el ne kórmedi deısiz?! Bárin de kórdi. Bárine de shydady. Aıaq-qoly birdeı bosaıtyn azattyqtyń aq tańyn ańsady. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn sol zapyransyz zaman týǵanda abyz aqsaqalymyz, halyq aqyny Shákir Ábenovtiń tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa búkil Alash balasynyń atynan aq bata berýi de sondyqtan shyǵar.
Ras, Abaı elin sol keńes dáýiri kezinde de shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı, aırandaı uıytyp, abyroı-ataǵyn asqaqtatyp ustaǵan basshylar da kóp boldy. Ásirese, kórnekti qoǵam qaıratkeri, búginde seksendi alqymdap qalǵan aıaýly aqsaqalymyz Hafız Mataevtyń tusynda Abaı aýdany eńbekte de, ónerde de, sportta da dáýirlep turdy. Odan keıingi basshylar da «jumys istemedi» deýden aýlaqpyz. Árqaısysy hal-qadirinshe eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa atsalysyp jatty. Sondaı-aq, bardy joǵaltyp, joqty taba almaı taqyr taza ketkenderi de, halyqtyń narazylyǵyna ushyraǵandary da bolyp jatty. Hakim Abaıdyń búkil Alash balasy bolyp atap ótken 150 jyldyq merekesinen keıingi onshaqty jylda aýdanda aıtarlyqtaı ózgeris bola qoıǵan joq. Qaıta bary joǵalyp, azy tonalyp, ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip jatty. Aýdan abdyrap qaldy.
Sóıtip, del-sal bolyp júrgenimizde Shyǵys óńirine jańa basshy keldi. Jaı kelgen joq, ózi otyrǵan aq úıdiń aldyndaǵy Lenınniń ornyna Abaıdyń eskertkishin qoıǵyzyp erlik jasap keldi. «Qudaı berdi, kósegemiz kógeretin boldy», dedik. Solaı boldy da.
Alǵashqy saparyn Abaı aýdanynan bastaǵan Berdibek Saparbaev bala-shaǵasyn qosqanda 20 myńǵa jetpeıtin az ǵana halqy bar, alaqandaı Abaı eliniń «júdeýleý» kórkin óz kózimen kórip ketti. Ile-shala barlyq aýdan ákimderi bas qosqan úlken bir alqaly jıynda: «Abaı – bar qazaqtyń danasy. Olaı bolsa, onyń elin jutatyp qoıý bárimizge syn, oılanyńyzdar», depti.
Artynsha ózi Abaı elin basqarýǵa jańa ákim ákeldi. Shyńǵystaýdyń Qundyzdy óńirinde jatqan áıgili Aqtamberdi jyraý men Aqtaılaq bılerdiń tuqymy sanalatyn Tursynǵazy Jantuıaquly Músápirbekovti jurt Semeı qalasy ákiminiń orynbasary bolyp kóp jyldar boıy qyzmet istegen bilikti maman, bilgir azamat retinde biletin. Qýana qarsy aldy. Ákim birer aı salt kelip istedi. Otbasy kóship kelmedi. Burynǵy ákimder salyp ketken Qaraýyldyń qaq ortasyndaǵy eki qabatty záýlim kottedj bos turdy. El «gý» ete tústi. «Ýaqytsha kelgen ǵoı, bizdiń ákimniń oryndyǵy da oınamaly jilik sııaqty bolyp ketken-aý, sirá», degender de boldy.
Biraq ákim ketpedi. Aýyl shetindegi eki otbasylyq páterdiń jartysyn satyp alyp, soǵan bala-shaǵasymen kirdi. Kottedjdi «qonaqúı» jasaýǵa berdi. Bul da aýdannyń zárý nársesi bolatyn. Jurttyń júregi jylyp qaldy. «Alaıyn, tonaıyn», dep kelgen ákim emes, «bolaıyn, janaıyn» dep kelgen basshy eken, «qoldasaıyq, qorǵasaıyq» desip, ony jaǵalaı bastady jurt.
Sodan beri de, mine, úsh jyldyń júzi bolypty. Japyraǵyna jan bitip, tamyryna qan júgirgen qara aǵashtaı bıik el kelbeti az jylda ajaryna qaıta kirip, ońalyp, gúldeı bastady. Ásirese, jyl saıyn myńdaǵan qonaqty qushaq jaıa qarsy alyp, myńdaǵan qonaqty qoshemettep shyǵaryp salatyn aýdan ortalyǵy Qaraýyl adam tanymastaı keskin-kelbetke, keremet keıipke oranyp keledi.
Bir kezderi Hafız Mataev ekkizgen tal-aǵashtyń tamyryna balta shabylyp, qýraǵany qýrap, qýramaǵany otqa jaǵylyp ketip edi, endi búgin eńse tiktep, jaıqala bastaǵan jas taldardyń jap-jasyl kórki kóz qýantyp, kóńil ósiredi. Ol, ol ma, qaıtadan qalypqa keltirilip, qaıtadan gúl egilip, shym tóselgen, keshki ýaqytta san túrli boıaýǵa malynyp, samaladaı nur shashatyn elektr shamdary men sýburqaqtar ornatylǵan skverler, gúl alańdary mádenıetti el tirliginiń máıegin ańǵartqandaı.
Baıaǵyda kommýnıstik partııanyń bar kezinde Hafız Mataev respýblıka basshylarynyń ózinen uly Abaıdy arqalanyp kóptegen máselelerdi sheship alyp jatýshy edi, dál sondaı el tirshiligine aýadaı qajetti qomaqty qarajattardy bizdiń Tursekeń de jaltaqtap jasyrynbaı, qorqaqtap qobaljymaı surap alyp jatady. Aıtalyq, oblys ákimi Berdibek Máshbekulynyń ózi bas bolyp, bir ǵana aýdan ortalyǵynan birer jylda eki sport zaly, eki hokkeı jáne kishi fýtbol alańdary salynyp paıdalanýǵa berildi. Bekeń bastamashy bolǵan «Týǵan jerge – taǵzym!» aksııasy boıynsha eldiń úlken mesenat azamaty Shyńǵys Medǵatuly Qutjanov 70 mıllıonnan astam qarjy shyǵaryp, taǵy da bir záýlim sport mektebin salyp jatyr.
Dál osyndaı jaǵdaı aýdannyń eldi mekenderinde oıdaǵydaı júzege asýda. Toqyraý kezeńiniń tolqynyna ushyrap, tapa-tal túste talan-tarajǵa túsken aýyldardaǵy mádenı oshaqtar qaıtadan qalypqa keltirilip jatyr. Máselen, Qundyzdy, Qasqabulaq, Medeý, Kókbaı aýyldaryndaǵy klýb úıleri qaıyra jóndelip, paıdalanýǵa berilse, opyrylyp oryny ǵana qalǵan Arqat, Sarjal, Toqtamys aýyldaryndaǵy mádenıet úıleri men kitaphanalary qaıta salynýda.
Jańa joǵary jaqtan jóni men retin taýyp suraı bilýdiń de úlken óner ekenin aıttyq. Muhtar Áýezovtiń 115 jyldyǵy, Shákárim Qudaıberdıevtiń 155 jyldyǵy qarsańynda oblys ákimi Berdibek Saparbaev tek Abaı aýdanyna ǵana 500 mln. teńge kóleminde qomaqty qarajat bólse, sonyń nátıjesinde aýdan ortalyǵynda jańadan ólketaný murajaıy ashyldy. Ortalyq mádenıet úıi tolyqtaı kúrdeli jóndeýden ótkizildi. «Jastar úıi» boı kóterdi. Úsh qabatty kitaphana kirse shyqqysyz keıipke keldi. Abaı eliniń azamaty Erlan Báttashulynyń tikeleı qarajatymen qazirgi zamanǵa saı qaıta jóndelip, paıdalanýǵa berilgen eki qabatty qonaqúıi sońǵy birer jyldardyń tamasha jemisi.
Asylynda, ár ákimniń qyzmet isteý qabileti ártúrli bolady. Bizdińshe, Tursynǵazy Músápirbekov – oı men aqyldy qatar ustaıtyn, keýdesi keń saraıdaı ashyq, oqyp-toqyǵany mol, ishi men syrty birdeı bilikti adam. Ol toqmeıilsýdi, toqyrap-toqtaýdy kóp jaqtyrmaıdy. «Bolǵannyń ústine bola tússe eken, tolǵannyń ústine tola tússe eken», deıtin jan. Qasynda júrip, birge qyzmet istemesem de, syrttaı ańysyn ańdyp, barysyn baqylap júretin janashyr aǵasy bolǵandyqtan, baıqaımyn, ol únemi izdenis ústinde júredi. Kádimgideı shyǵarmashylyqpen jumys isteıdi. Aıtalyq, Abaı aýdanynyń «Qalamqas» halyq ansambliniń ataq-dańqy keshegi keńes dáýiri kezinde de, odan beri de aspandap turdy. Keń-baıtaq elimizdi bylaı qoıǵanda, kóptegen shet memleketterdiń saltanatty saraılaryn ásem sazǵa bóledi. Osy ansambldiń sońǵy ýaqytta biraz toqyrap qalǵany da ras. Ákim sony retke keltirdi. Ony quramynda 70-ke jýyq aýyl ónerpazdaryn jınaqtaǵan «Qalamqas» halyq ansambliniń byltyrǵy oblystyq óner baıqaýynda bas júldeni jeńip alǵanynan, bıyl Astana qalasyna 100 adamdyq qurammen baryp, elordalyqtardyń qurmet-qoshemetine bólenip qaıtqanynan ańǵarýǵa bolady.
Qashan kórseń, qolynda qaǵaz-qalam. «Mynany bylaı istesek, mynany óıtsek, búıtsek», dep aqyldastar alqasymen áńgime-dúken quryp otyrǵany. Bastapqy úlgi, eskız óziniki. Kelise kelip, ol oılar ózgerip jatýy da múmkin. Eń bastysy – ıdeıa bar. Únsiz, tym-tyrys otyrý joq. Ideıa demekshi, el kósemi áıgili áz Táýkeniń ózine serik bolǵan Ánet babaǵa, ánshi jerlesimiz marqum Jánibek Kármenovke de aýdan ortalyǵynan eskertkish saldyrǵan osy adam. Basqa jaqtan bas uryp, «aqsha suraǵysh» mamandar izdemeı-aq, jergilikti jerdegi músinshi-sáýletshi, sýretshi jigitterdi janyna jınaqtap, Shákárim baba eskertkishin salýǵa da kirisip ketti. Qaraýyldyń basty kóshelerindegi jol jıeginde turǵan ártúrli ańdardyń ásem músinderi de ákim ıdeıasynan týǵan sharýalar.
Qaraýyl aýylynda eldi meken taqııasyna tar keletin shaǵyn zaýyt bar. Keshegi keńes dáýiriniń kelmeske keter tusynda salynyp, birer jyldyń shamasynda halyqqa qara, qyzyl ton kıgizip te úlgergen qazaq pen túriktiń bul birlesken zaýyty «Derıkar» atalatyn. Amal ne, jappaı jekeshelendirý kezinde ol da qoldy bola jazdap, el azamaty Tasbolat Bıtenovtiń tabandylyǵynyń arqasynda qaz-qalpynda saqtalyp qalǵan bolatyn. Ákim bolyp saılanǵannyń ertesinde-aq sony aralap kórgen Tursynǵazy Jantuıaquly birden sheshimge keldi. «Jumys istetý kerek.
Tursynǵazy maldy aýdannyń jaǵdaıyn jaqsy biledi. Sonaý bir kezderde Taskesken aýdanynyń ákimi bolyp turǵan shaǵynda qoıdan óndiriletin ónimdi, ásirese, júndi kádege jaratý isimen qatty aınalysqan. Abaı aýdanynyń sharýashylyqtaryndaǵy jún jetip artylady. О́tkizetin jeri, saqtaıtyn orny bolmaǵandyqtan, sharýa qojalyqtary qyrýar baılyqty qoralardyń tesigin biteýge jumsap, qaıransyzdyqtyń qamytyn kıip jatqan. Ákim zaýyt ıesi, oblystyq máslıhattyń depýtaty Tasbolat Bıtenovpen aqyldasa otyryp, joǵary jaqqa hat joldady. Zaýyttyń búgini men keleshegi jóninde keń kólemdi is-jospar jasap, sýbvensııa surady. Sonyń nátıjesinde ómirge jańa bir óndiris oryny keldi. Onda qoıdan alynǵan júndi suryptaý, jýyp-keptirý, taılaý tehnologııasynyń barlyq tártibi saqtalǵan. Bolashaqta 100 kisi jumys isteı alatyn seh paıdalanýǵa berildi. Búginde oǵan 35 adam jumysqa tartylǵan. Daıyndalǵan júndi Qytaı, Reseı sııaqty kórshiles elderge satý máselesi de qolǵa alynyp jatyr.
Bylaı qaraǵan adamǵa osynyń bári op-ońaı sharýa sııaqty. Al, túptep kelgende, qanshama erik-jigerdi, tabandylyqty talap etetin jumystar deseńizshi. Halyqqa qyzmet etýdiń, sol arqyly olarǵa jaqyndaı bilýdiń bir úlgisi de osy shyǵar...
Budan úsh-tórt jyl buryn oblys ákimi júldesi úshin bolyp jatatyn óńirlik spartakıadada aýdannyń qurama komandasy qazaqsha kúresten, basqa barlyq sport túrinen eń artta qalyp qalatyn. Bıylǵy jyly aýdan jastary ortadan joǵary orynǵa kóterildi. Nebári 15 myń shamasynda ǵana halqy bar aýdan úshin bul az kórsetkish emes. At sportynan da, jeńil atletıkadan da alǵa basýshylyq baıqalady. Abaılyq atbegi azamat Aıan Jarylǵapovtyń qylquıryqtary qazir oblys shabandozdaryn shańǵa bóktire bastady. Bul da bolsa kóńil bólip, nazar aýdarýdyń arqasy.
Ras, abaılyq balýandardyń ataq-dańqy buryn da, búginde búkil alashqa áıgili. Bir kezderi qazaqsha kúresten Ortalyq Azııanyń chempıondary bolǵan Nyǵyman Sádýaqasov pen eki dúrkin respýblıkanyń túıe balýany atanǵan Maǵaý Orazbekovtiń izbasarlary qazir álemdik deńgeıde óner kórsetip júr. Sóz joq, buǵan aýdan ákiminiń tikeleı basshylyǵymen jyl saıyn qaraýylda qazaqsha kúresten ótkizilip júrgen Maǵaý Orazbekov pen Manarbek Taýtanovtyń atyndaǵy oblystyq, respýblıkalyq jarystardyń jasap otyrǵan yqpaly erekshe. Jaqynda ǵana abaılyq balýan Aıbek Nuǵymarovtyń «Qazaqstan Barysy» atanýy Abaı elindegi sporttyq ahýaldyń joǵary dárejede ekendigin kórsetse kerek.
«Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degen sóz osyndaıdan aıtylǵan shyǵar. Tursynǵazy Jantuıaqulynyń respýblıkalyq attestasııadan oıdaǵydaı ótýine tilektes bolyp, ótip kelip, qaıta saılanǵanda búkil aýdan jurtshylyǵy bolyp qýanyp jatýynyń sebebi de osydan.
Tólegen JANǴALIEV,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Abaı aýdany,
Qaraýyl aýyly.
