Sýretti túsirgen Jeńis YSQABAI
Dymqyl tuman basqan kúzdegi sýyq pen ashtyq qustardy soltústik jarty shardan ońtústik ólkege qaraı ushyp ketýine sebepshi bolady. Al taıga men týndradaǵy, ıaǵnı soltústik aımaqtardaǵy qustar Qazaqstanǵa qystaý úshin ushyp keledi. Bul arada qustardyń qaıtatyn ýaqyty da ártúrli bolady. Qustar joldyń uzaqtyǵyna baılanysty ár jerlerge toqtap ushatyndyqtan, joldyń ózine eki aıǵa jýyq ýaqyt ketedi. Al qustardyń túrli qıyndyqtarǵa qaramastan, Otanyna oralýyna olardyń tirshilikke neǵurlym qolaıly orta izdeıtindigi sebep bolady. Mysaly, jazda ońtústikke qaraǵanda soltústik aımaqtarda kún meılinshe uzaq bolady. Bul qustardyń kúni boıy qorek izdep, balapandaryn qıyndyqsyz asyraýyna kóbirek múmkindik beredi. Ornıtologtardyń aıtýy boıynsha, usaq qustar úshin ushýdyń ortasha jyldamdyǵy saǵatyna 30 shaqyrym, al úlkender úshin saǵatyna 80 shaqyrymdy quraıdy.
Tarbaǵataı memlekettik ulttyq tabıǵı parki aýmaǵynda qustardyń 19 topqa jáne 54 tuqymdasqa jatatyn 272 túri kezdesedi. Sonyń ishinde jyl qustary 88 túrdi (32,4%) quraıdy.
Shalǵyn quladyny (Circus pygargus) atty jyrtqysh qus ashyq ylǵaldy jerlerde: ózen ańǵarlaryna, kólderdiń shópti jaǵalaryna uıa salǵandy jón kóredi. Ushý bıiktigi asa joǵary emes. Shalǵyn quladyny – jyrtqysh qustardyń ishindegi eń kishkentaı ókili. Denesiniń uzyndyǵy 52 sm-den aspaıdy, qanaty 1,2 m, eresek erkek shalǵyn quladynnyń salmaǵy 305 gramdy quraıdy. Qystaý úshin shalǵyn quladyny Afrıka men Azııanyń tropıkterine ushady.
Qyzǵylt birqazan (Pelecanus onocrotalus) – úlken sýda júzetin qus. Qyzǵylt birqazan atalyǵynyń denesiniń uzyndyǵy 1,8 metrge jetedi. Bul qustyń qanatynyń jazylǵandaǵy uzyndyǵy – 3,8 m, salmaǵy – 15 kılo, al analyǵy – 10 kılo. Birqazannyń bul túriniń qystaıtyn jeri Parsy shyǵanaǵynan Úndistan jaǵalaýyna deıingi aýmaqty alyp jatyr.
Ushyp kelgen qustar uıalaryn qalaı tabady? Negizinde, qustar uıalaryn ne qorshap turǵanyn jaqsy este saqtaıdy, sosyn, eshbir qıyndyqsyz taba alady. Tipti ornıtologııa ǵalymdary júrgizgen eksperımentterdiń nátıjeleri, uıalardy ózderiniń ádettegi oryndarynan júzdegen shaqyrymǵa jyljytyp ornalastyrǵannyń ózinde qustar esh qıyndyqsyz tapqanyn kórsetti. Bul degenimiz, keremet este saqtaý qabiletimen qatar túısiginiń erekshe damyǵandyǵy arqyly olar týǵan uıalaryna eshbir qıyndyqsyz jete alady.
Kúzde ushyp ketetin nemese soltústikten ushyp keletin qustardy qaýyrsyn jamylǵysynan baıqaýǵa bolady. Qustar kórkem jarqyn tústi bolsa, olardyń jylý súıgish ekendigin ańǵartady. Qustar túsi, ómir salty, ólshemi jáne basqa da erekshelikterindegi aıyrmashylyqtarǵa qaramastan, Tarbaǵataı taýy tabıǵatynyń keremet jáne tańǵajaıyp quramdas bóligi sanalady.
Rınat QABSEMETOV,
«Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń kishi ǵylymı qyzmetkeri
Shyǵys Qazaqstan oblysy
