SAN-DIEGO – Kalıfornııadaǵy, Oregondaǵy, Vashıngtondaǵy des bermeı kúsheıgen órtten, Meksıka buǵazyna taıaý kelip, keıde qıratyp ketetin daýyldardan asqan klımat ózgerýiniń qıratqysh kúshin elestetý qıyn. Sondaı-aq Úndistanda, Pákistanda, Eýropada mı qaınatar ystyq bolyp, Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy sý tasqyny talaıdyń ómirin jalmady. Biraq alda budan da soraqysy kútip tur. Onyń keri áseri búkil adamzatqa qaýip tóndirýi múmkin: Arktıka teńizi muzynyń tez erip ketýi.
Alfred Hıtchkoktyń fılmindegideı, bul klımat «bombasynyń» taımerine ýaıymmen qarap otyrǵandar jeterlik. Ýaqyty kelgende ol jahandyq jylynýdy eki eselep jiberýi múmkin. Ár qyrkúıek saıyn Arktıka teńiziniń muzy eń tómengi deńgeıge jetedi. Sodan keıin qarańǵylyq túsip, aýa temperatýrasy salqyndap, muz qaıta qalyńdaıdy. Osyndaı kezeńde ǵalymdar onyń deńgeıin ótken jylmen salystyryp otyrady.
Zertteý nátıjesi bárimizdi alańdatýy tıis. Kolorado shtatyndaǵy Qar jáne muz derekteri ulttyq ortalyǵynyń bıylǵy derekteri kórsetkendeı, Arktıkanyń dál ortasynda buryn-sońdy kezdespegen juqa muz qaldy. Taıaýda jarııalanǵan zertteýde Arktıkadaǵy Berıng teńizindegi qysqy muz 2018 jáne 2019 jyldary 5500 jyldaǵy eń tómengi deńgeıge túsken.
Búkil Arktıkadaǵy muz 15 qyrkúıekte buǵan deıingi eń tómengi kórsetkishke jaqyndady. Derekter jyl saıyn ózgerip otyrady, biraq muzdyń jyldan-jylǵa juqaryp bara jatqany anyq baıqalady. Máselen, 14 qyrkúıekte keıingi 14 jylda bolmaǵan málimet tirkeldi.
Oǵan qosa, teńiz muzynyń kólemi ǵana emes, onyń qalyńdyǵy da juqaryp barady. Erýi óte baıaý, qatqanyna biraz bolǵan teńiz muzy (4 jyl burynǵy muz) búkil muz qabatynyń 1 paıyzyn ǵana quraıdy. Qazir bir jyldyq muz basymdyqqa ıe. Osylaısha, teńizdiń aq jabyny tez erýge beıim. Ǵalymdar aldaǵy 10-20 jyldyń kóleminde Arktıka muhıtynda jazdyń aıaǵynda múldem muz qalmaıdy dep boljap otyr.
Munyń saldary óte aýyr bolmaq. Eń qıyn jaǵdaıda, onshaqty jyldan keıin kún shyǵyp turatyn aılarda búkil muzdyń erip ketýi jahandyq radıoaktıvti ysynýdy kúsheıtip, atmosferaǵa 1 trln tonna kómirqyshqyl gazyn bóledi. Salystyryp kórý úshin, ónerkásiptik revolıýsııa bastalǵaly 270 jyldyń ishinde aýaǵa 2,4 trln kómirqyshqyl gazy bólindi. 1949 jáne 2016 jyldar aralyǵyndaǵy muzdyń kemýi klımattyń jylynýyna Arktıkanyń qosqan úlesin 30 paıyzǵa ulǵaıtty. Muz joǵalǵannan keıin jylyný da qarqyn alady.
Mundaı qıyn ssenarıı júzege assa, aldaǵy 25 jylda klımat ózgerip, zardaby aýyr bolady. О́tken aıda ǵana jazǵy aýa raıy kúrt ysyǵan kezde Manhettenniń kóleminen eki ese úlken muz kesegi Arktıkadaǵy sońǵy qalǵan eń úlken muz jabyny – Soltústik-shyǵys Grenlandııadan bólinip qaldy.
Oǵan qosa, Grenlandııa muz jabynynyń jaǵdaıy da máz emes. Arktıkadaǵy jylyný jahandyq jylynýdyń ortasha esebimen salystyrǵanda eki ese tez júrip jatyr. Keıingi jıyrma jylda Grenlandııadaǵy muzdyń erý deńgeıi úsh ese ósken. Aldaǵy on jylda bul úrdis jalǵasa bermek. Osylaısha, mundaı erý teńiz deńgeıin 7 metrge deıin kóterip, jaǵalaýlardaǵy qalalardy sý astyna qaldyrady. Degenmen, aldaǵy júz jylda mundaı ssenarıı bola qoımas.
Arktıkadaǵy jylyný máselesi máńgilik muzdardyń erýi saldarynan kúrdelene túsedi. Qazirgi tańda onda atmosferadaǵy kómirqyshqyl gazynan eki ese kóp mólsherde jatqandyqtan, onyń az bóligi erýiniń ózi úlken zardap ákeledi. Sondaı-aq máńgilik aq jabyndardyń erýi budan basqa da qaýipti parnıktik gazdardy – azot oksıdi men metandy aýaǵa taratady. Jahandyq aýa raıy kóterilgen saıyn Shyǵys Sibir Arktıkalyq jabynynan odan da kóp metan bóline bermek.
Mundaı qaterli, tipti óte zardapty qaýipke jol bermes úshin shuǵyl sheshim qabyldaý kerek ekeni anyq. CO2 shyǵarylymyn kúrt azaıtý qajet, biraq bul da jetkiliksiz bolýy múmkin. Negizi, zertteýlerge súıensek, kómirqyshqyl gazyn kúrt azaıtýdyń ózi 2050 jyldarǵa taman CO2-dan týǵan jylynýdy nebári 0,1-0,3 gradýsqa ǵana tómendetedi.
Sondyqtan klımatty qysqa merzimdi lastaýshy dep atalatyn metannyń, qara kómirtektiń, gıdroftorkómirtekterdiń (HFC) jáne troposferalyq ozonnyń shyǵarylymyn azaıtý óte mańyzdy. Mundaı is-qımyl 2050 jylǵa qaraı jylynýdy SO2 deńgeıiniń tómendeýinen alty ese kóbirek tómendetýi múmkin. Jalpy, osyndaı óte lastaýshy zattardyń shyǵarylymyn joıý jalpy ǵalamdyq jylyný jyldamdyǵyn eki esege, Arktıkanyń boljamdy jylynýyn úshten ekige azaıtady.
Atqarylyp jatqan sharýalar da bar. Tórt jyl buryn, Rýandada 197 memleket gıdroflorokarbondy joıý týraly Monreal protokolyna engizilgen túzetýlerdi maquldady. (Qazirdiń ózinde Monreal protokoly jahandyq jylynýǵa ákelip, ozon qabatyna qaýip tóndiretin 100-ge jýyq hımıkattyń qoldanýyna tyıym salǵan).
Oǵan qosa, AQSh Senaty ótken aıda 2036 jylǵa deıin gıdroflorokarbondardy óndirý men ımporttaýdy 85 paıyzǵa azaıtý jóninde ortaq mámilege keldi. Kalıfornııa óz kezeginde 1960 jyldardan beri qara kómirtegi gazyn bólýdi 90 paıyzǵa azaıtty. Al 2030 jylǵa deıin taǵy da eki esege tómendetpek. AQSh klımat alıansy – 25 shtattyń gýbernatorynan quralǵan eki partııanyń ókilderi bar top 2030 jylǵa qaraı metandy aýaǵa bólý kórsetkishin 40-50 paıyzǵa azaıtýdy josparlap otyr.
Munyń bári maqtaýǵa laıyq áreket. Alaıda oǵan qol jetkizý úshin parnıktik gazdy azaıtýǵa qarsy AQSh prezıdenti Donald Tramp ákimshiliginen bastap joǵary deńgeıli kedergilerge moıymaý kerek. Al jahandyq temperatýrany tómendetý odan da úlken qajyr-qaıratty talap etedi.
Tipti keler aıdaǵy saılaýda Tramp jeńilgen kúnniń ózinde jańa ákimshilik CO2 men qysqa merzimdi aýa lastaýshylardy azaıtýǵa úlken kúsh salmasa, Arktıka men búkil jer sharyna tóngen qaýiptiń bulty seıilmeıdi. Shartaraptyń túkpir-túkpirindegi adamdar qaterli órtterden, tasqyndardan, daýyldardan jáne basqa da apat saldarynan úıleri men turmysqa qajetti zattarynan aırylyp jatyr. Ǵalymdardyń keleshekte Arktıka muhıtyndaǵy muz jazda túgel erip ketedi degen boljamyna súıensek, naǵyz jut áli alda.
Marıo MOLINA,
Hımııa salasy boıynsha Nobel syılyǵynyń laýreaty (1995 jyl) Kalıfornııa,
San-Dıego, Meksıka ulttyq avtonomııalyq ýnıversıtetiniń professory. (Ol taıaýda ǵana, 7 qazanda ómirden ótti)
Dýrvýd ZAELKE,
Basqarý jáne turaqty damý ınstıtýtynyń prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
