Qazir Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty dırektorynyń orynbasary qyzmetin atqaratyn Nurbol Orynbasaruly irgeli zertteýdi Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti bazasynda júrgizdi. Ǵylym komıtetiniń qarjylandyrýymen 3 jyl úzdiksiz jumys istep, kúrish sabany men munaı qaldyǵynan belsendirilgen kómir oılap tapty.
– Jalpy, mundaı ónimdi aǵashtan ta, jańǵaq qabyǵynan da, shópten de alýǵa bolady. Aǵashtan alynǵany sapaly, al shópten jasalǵanynyń suryptyq qasıeti tómendeý bolady. Al kúrish sabany, qaýyzy men munaı qaldyǵynyń qospasynan jasalǵany sapa jaǵynan aǵashtan alynǵan belsendirilgen kómirmen «talasa» alady, – deıdi ǵalym.
Jalpy, kóbimiz bul ónimdi tek medısınada qoldanady dep oılaımyz. Belsendirilgen kómir aýyz sý men qaldyq sýdy tazartýda, taǵam ónerkásibinde ártúrli shyryndardy tússizdendirýge, metallýrgııada paıdalanylady.
Halyqaralyq ekologııalyq talaptarǵa sáıkes egistikke paıdalanylǵan sý kólder men sý aıdyndaryna qaıta quıylar aldynda súzgiden ótip, tazalanýy nemese qaıtadan paıdalanýǵa jaramdy qalypqa keltirilýi tıis. Al bizde bul talap saqtalyp jatqan joq. Kúrish egistiginiń aınalasyndaǵy kólder quramynda tuz men pestısıd, ýly hımıkattar bar sýǵa tolyp boldy. Ǵalymnyń jańalyǵy osy sýlardy tazartýda asa mańyzdy. Belsendirilgen kómirdiń
1 kılosy shamamen 1 myń lıtr sýdy tazartady. Nasostyń qýaty arqyly dem arasynda mıllıondaǵan lıtr sýdy tazartyp alýǵa bolady. О́nimdi qaladaǵy káriz sýlary bıologııalyq tazalaý stansasynda tájirıbeden ótkizip te kórdi. Qoımaljyń sý áp-sátte móp-móldir bolyp shyǵa keldi.
– Tájirıbeni keńinen qoldanyp, sharýashylyqtarǵa nasıhattaý úshin Ǵylym komıtetinen 70 mln teńgedeı qarjy surap otyrmyz. Y.Jaqaev atyndaǵy Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǴZI-diń tájirıbelik alańynda jumysty bastap kettik. Qarjy bólýdiń sharttaryna sáıkes suralǵan somanyń 1 paıyzy sharýashylyqtardan tólenýi tıis. Bul jańalyqtyń asa qajettigine kózi jetken kásipkerler oǵan da daıyn otyr, – deıdi ǵalym.
Bıyl sýdyń tapshylyǵynan kollektorly drenaj sýyn nasos arqyly qaıta paıdalanǵan sharýashylyqtar da boldy. Tuzdylyǵy joǵary sýdyń ónim sapasyn tómendetetinin dıqandar da jaqsy biledi. Biraq amaldyń joǵynan osyndaı áreketke barypty. Ǵalymnyń jańalyǵy júzege assa, eń aldymen osy sharýalardyń beıneti jeńilder edi.
Belsendirilgen kómirdi alý kezinde karbonızat atty aralyq ónim túziledi. Buryn-sońdy eshkim eleı qoımaıtyn bul ónim 2000 jyldardan bastap otyn retinde qoldanyldy, ile-shala ǵalymdar onyń aýyl sharýashylyǵy salasyna ushan-teńiz paıdasy baryn anyqtady.
Elimizde osy bıokómirge áli de nazar aýdarylmaı keledi. Nurbol Appazov Qazaqstanda alǵash ret osy baǵytty da qolǵa alyp otyr. Shamamen 28 gramdaı bolatyn bir ýnsııasy fýtbol alańynyń aýmaǵyn alady. О́simdik ekken kezde topyraqqa tyńaıtqysh qosamyz ǵoı. О́skinge osy ammonıı kúıindegi azot asa paıdaly. Topyraqqa karbonızatty qosyp baryp, azotty tyńaıtqysh beretin bolsaq, ol ósimdikke qajetti kúıinde saqtalady. Bul ónimdilikke de áser etedi. Bıokómir arqyly biz hımııalyq tyńaıtqyshtardy az paıdalanýǵa qol jetkizemiz jáne ol topyraqtaǵy organıkalyq zattardyń jetkilikti saqtalýyna jol ashady. Taǵy bir paıdasy, natrıı tuzdaryn boıynda tutyp qalyp, jerge ósimdikke paıdaly kalııdi beredi. Bul jerdiń tuzdanýyn boldyrmaıdy ári kúrishtiń ónimdiligin 40 paıyzǵa deıin eseleı arttyrady. Ǵalym bul baǵytta da joba daıyndap, oǵan jergilikti sharýa qojalyqtary qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Ǵalymnyń taǵy bir jańalyǵy – kremnıı dıoksıdin alýdyń arzan joly. О́ńirdegi kúrish alqaptarynda jylyna orta eseppen 500 myń tonna saban, 100 myń tonna qaýyz qalady. О́rtengen qaýyzdan maıda dıspersti kremnıı dıoksıdiniń untaqtary bólinip shyǵady da, aýada qalqyp júredi. Kóbine biz shań dep shatastyratyn ıne tárizdi osy tozań adamdy emi joq sılıkoz aýrýyna ushyratatynyn bile bermeımiz.
Álemde kúrish qaýyzynan joǵary sapadaǵy kremnıı dıoksıdin alýǵa shamamen 5 saǵat ýaqyt jumsalsa, ǵalym mıkrotolqyndy sáýleler arqyly ony 2 saǵatqa qysqartyp otyr. Bir kılo qaýyzdan shamamen 200 gramm kremnıı dıoksıdin alýǵa bolady. Osylaısha ınternettiń jyldamdyǵyn arttyratyn optıkalyq-talshyqty jeliler, kvarsty shyny jasaýǵa paıdalanylatyn ónimdi alý áldeqaıda arzandady.
Jas ǵalym jarty saǵatta sabandy sellıýlozaǵa aınaldyrýdyń da jolyn taýyp otyr. Qaǵaz óndirisine asa qajetti shıkizat ázirge untaq túrinde tur. Odan ónim shyǵýy úshin arnaıy stanok kerek. Qarapaıym útikpen basyp kórgen, salfetkaǵa uqsas qaǵaz shyqty. Osy jańalyqqa qyzyqqan jergilikti bir kásipker arnaıy izdep kelip, ekeýlep júrip Qytaıdan ınvestor taýypty. Olardyń qaǵaz qalta shyǵaramyz degen talabyna ázirge pandemııa kedergi keltirip otyr.
Syrdaǵy basty ónim sanalatyn kúrishtiń sabany men qaýyzyn kádege asyrýdyń jolyn tapqan ǵalymnyń ınnovasııalyq jańalyǵy eldiń ıgiligine aınalar kún alys bolmas.
Qyzylorda oblysy
