Kıberqaýipterden kim qorǵaıdy? nemese bolashaqta kerek bes mamandyq

1. Dıpfeıkterdi anyqtaıtyn maman

Dıpfeık (Deepfake) degenimiz – jasandy ıntellektiniń kómegi­men jasalatyn daýys, túr, qımyl-qozǵalys. Muny nıeti túzý emes adamdar óz maqsattaryna tıimdi paıdalanýǵa tyrysady.

Máselen, sotta bank tonaǵan ury­­nyń isi qaralyp jatyr delik. Sottalýshynyń advoka­ty onyń kináli emestigin aıtyp, dálel retin­de beınejazba­ny usy­na­dy. Beınejazba jasan­dy ıntel­lektiniń kómegimen jasal­ǵan. Iаǵnı kameraǵa túsip qal­ǵan shyn qylmyskerdiń túrin ózger­tip, ornyna basqa adamnyń bet ál­peti qoıylǵan. Osylaısha, sottalý­shy ózin aqtap shyǵyp, jaza­dan qutylyp, al bul iske múl­dem qa­tysy joq, biraq beınejaz­bada kór­setilgen basqa adam temir tor­­ǵa qamalýy múmkin. Son­dyq­tan mundaı jaǵdaıda sottar dıp­feık­­­­terdi anyqtaıtyn maman­nyń kó­me­­gine júginýge máj­búr bolady. Sóı­­tip, beıneniń túpnusqa nemese dıp­feık ekenin anyqtaıdy.

Bul bir ǵana mysal. Dál osyndaı jolmen túrli zańsyz áreket­terge baratyndar aldaǵy ýaqytta kóbeıýi múmkin. Sondyqtan iri uıymdar, medıakompanııalar, sottar jańa tehnologııalardyń kómegimen adam túriniń, daýysy men qımyl-qozǵalysynyń qanshalyqty shynaıy ekenin anyqtap beretin sarapshylardy qyzmetke tartatyn bolady. О́ıtkeni tehnologııa jedel damyp jatyr. Al medıafeık­terdi anyqtaý tipti qıyndap barady. Mundaı mamandar jumys barysynda fakt-chekıng, kontekstik taldaý jáne vızýaldy tergeý qural­daryn paıdalanýy da múm­kin. Máselen, beınejazbadaǵy adam kóleńkesiniń qımyl-qozǵa­lys­­qa qanshalyqty sáıkes kele­tinin naqty anyqtap berýi shart.

2. О́zdiginen júretin kóliktiń qaýipsizdigin qadaǵalaıtyn maman

Iá, mundaı da mamandyq paıda bolmaq. Mysal keltireıik. О́zdiginen júretin avtomobıl qaptaǵan kóliktermen qatar júrip kele jatyp, joldyń ortasyna toqtap qaldy delik. Demek, hakerler qashyqtan otyryp-aq kóliktiń qozǵaltqyshyn sóndirip tastady. Mine, mundaı keleńsizdik oryn almas úshin avtoóndirýshiler ózdiginen júretin tehnıkalardyń qaýipsizdigimen aınalysatyn mamandardy jumysqa qabyldaýy kerek. Al olar avtomobıldi kıber­qaýipterden qorǵaýy kerek. Ol úshin tehnıka týraly aqparatty qashyqtan alýǵa múmkindik bere­tin lıdarlar paıdalanylady. Sondaı-aq mundaı mamandar jolǵa shyqqan kólikterdiń baǵ­dar­lamalaryn naqty ýaqyt reji­minde baqylap otyrýy kerek.

3. Implanttalǵan qurylǵylardy qorǵaıtyn maman

Bir naýqasqa mı ımplantyn ornatý kerek. Al onyń qaýip­sizdigine qatysty máseleler­diń bárin kıbersarapshy qadaǵa­laıdy. Bolashaqta hakerler ımplan­tasııalanǵan qurylǵylardy, máselen, jadty jaqsartatyn mı chıpin jazý qurylǵysy retinde nemese qupııa kelissózderdi tyńdaý úshin qoldanýy múmkin. Sondaı-aq olar qurylǵynyń akkýmýlıatoryn otyrǵyzyp tas­taýy da yqtımal. Oǵan bazalyq stansadan sıgnaldar jiberilip, munyń sońy túrli zardaptarǵa ákelýi múmkin. Al dárigerlerde kıberqaýipsizdik táýekelderin baǵa­laıtyn tıisti tájirıbe joq. Bul rette, ımplanttalǵan quryl­ǵylardy qorǵaıtyn adamnyń medısınalyq bilimi bolýy kerek. Jańa kıberqaýipter men zııandy baǵdarlamalar týraly aqparattardan habardar bolyp otyrsa, tipti jaqsy.

4. Qýlyqqa qarsy sýdıa

Búginde mıllıardtaǵan qol­daný­shy túrli onlaın-oıyn­dardyń qyzyǵyna batyp júr. Biraq mundaı oıyndardyń barly­ǵy derlik ádil ótedi dep aıta al­maımyz. Keıbir oıynshylar júıedegi qatelikterdi qarsy­lasyn tuqyrtý úshin paıdalanyp jatady. Bul rette, oıyndar damyǵan saıyn, ony ázirleýshiler alaıaqtyqpen kúresý maqsatynda jasandy ıntellekti negizindegi zamanaýı júıelerge súıenetin bolady. Alaıda mundaı algorıtmder alaıaqtyq shemalardy baıqa­maı jańylys iske qosylýǵa jol berip qoıady. Sondyqtan mundaı jaǵdaıda jasandy ıntellektige qýlyqqa qarsy sýdıa kómekke kelmek. Ol kúmándi is-qımyldardy qadaǵalap otyrady. Ázirleýshiler sekildi oıyndaǵy olqylyqtardy anyqtaýǵa tyrysady. Qazir mundaı sýdıalardyń múmkindigi shekteýli. Biraq olarǵa ekonomıka men psıhologııany sińire otyryp damytsa, quqyq buzýshylardy anyqtaý, alaıaqtardyń oınaýyna tyıym salý mundaı sýdıalar úshin qıyndyq týdyrmas edi. Olar jasyryn operasııany josparlaǵan quqyq qorǵaýshylar sekildi áreket etedi.

5. Sıfrly aýtentıfıkasııa jónindegi maman

Qyzmetker, merdiger neme­se úshinshi taraptaǵy adam­nyń kom­panııa platformasyna qatys­­ty júıege kirýi kıberqyl­mysker­ler­ge uıymnyń jelisine ený núk­tesin anyqtaýǵa, aqparatty ur­laý­ǵa múmkindik týǵyzady.  Son­­dyqtan bolashaqta kompanııa dı­­rek­­tor­larynyń qatary sáı­kes­­­ten­­d­irý jáne sıfrlyq teh­no­­lo­gııalar jónindegi dırektor­lar­men tolyǵýy múmkin. Olardyń maq­saty bireý-aq – kom­panııanyń plat­for­masyna kire alatyn paıda­laný­shylardyń kim ekenine kóz jet­kizý. Ol úshin aýten­tı­fı­­k­a­sııanyń sońǵy teh­nolo­gııa­lary qoldanylady. Má­se­­len, qyz­met­kerlerdiń, jet­kizý­­sh­i­l­erdiń jáne merdiger­ler­diń qu­la­­ǵyn skanerleý arqyly smart­fon­nyń qulpyn ashý. Qazir bul min­det­­ter­diń keı­birin aqparattyq qaýip­­sizdik bóli­miniń basshylary atqa­ryp júr. Biraq pandemııa kezinde qa­­shyqtan jumys isteýge kóshý qyz­­met­kerlerdiń jumys oryn­dary­na kirý tásilin túbegeıli óz­ger­tedi jáne qatań aýtentıfı­kasııa prosesin engizýge sebep bolady.