BEIBITShILIK KО́ShBASShYSY

Qazaqstannyń jasampaz mıssııasyn halyqaralyq qaýymdastyq moıyndady, Elbasyna Beıbitshilik jáne aldyn alý dıplomatııasy syılyǵy tabys etildi Qazaqstannyń jasampaz mıssııasyn halyqaralyq qaýymdastyq moıyndady, Elbasyna Beıbitshilik jáne aldyn alý dıplomatııasy syılyǵy tabys etildi Vashıngtonnan joldaǵan maqala­lary­myzda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Eýropa men Amerıka Qurama Shtattaryna jasaǵan sapary sátti bastal­ǵandyǵyn, Amerıka tórinde Elbasymyzǵa úlken qurmet kórsetilgendigin, ıadrolyq qaýip­sizdik jónindegi jahandyq sammıtte Elbasy sózi úlken yqylaspen tyńdalyp, qoldaýǵa ıe bolǵandyǵyn habarlaǵan edik. Al búgin Memleket basshysynyń sapary tabyspen qorytyndylandy dep aıta alamyz. Iá, elimizdiń Tuńǵysh Prezı­denti Nursultan Nazarbaev shet­eldik osy sapardan úlken abyroı­men oraldy. Halyqaralyq arena­daǵy Qazaqstan bedelin asqaq­tatyp qaıtty. Eger Qazaqstannyń táýel­sizdik alǵannan beri kóp qyrly beı­bitsúıgish syrtqy saıa­saty tur­ǵysynan áńgime qoz­ǵaı­tyn bolsaq, ata-babamyzdyń san ǵasyrlyq ańsaǵan armanyndaı kó­gildir túske bólengen kók baıra­ǵymyz Sol­tús­tik jarty shardyń alyp memle­ket­terine jelkildep baryp, jelbirep qaıtty dep jas­qan­baı aıtýǵa bolady. Jahandyq qaýipsizdik máse­le­sin­e arnalǵan sammıttiń birinshi sessııasynda Elbasyna alǵash­qy­lar qatarynda sóz bergen tusta AQSh Prezıdenti Barak Obama­nyń ózi Qazaq­standy ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi álemdegi kósh­basshy el dep atap, Elbasy­nyń osy sala­daǵy jáne memleket basqarýdaǵy qyz­me­tin joǵary baǵalady. Árı­ne, alyp eldiń bas­shysy mundaı baǵany be­kerden-beker berme­gen­digi túsinikti. Atalǵan baǵanyń maǵynasyna te­reńdetip boılaý úshin elimiz óz táýelsizdigine ıe bolǵan 1990-­shy jyl­dardyń basyna qaıta ora­laıyq. Jer sharynyń jartysyna yq­pal etken alyp ımperııa qulaǵan soń onyń qanatynyń astynan jan-jaqqa ydyrap shyqqan jas mem­leketterdiń munan keıingi baq-ta­laıy qalaı bolatyndyǵy belgi­siz edi. Kóptegen saıasatkerler olar­dyń bolashaǵyna kúmánmen qarady. Ásirese, bizdiń Qazaqstan bolasha­ǵy­na qatysty aıtylǵan boljamdar kóbinese qorqynyshty bolyp keldi. Máselen, Keńes Oda­ǵynyń qulaı­tyndyǵyn on-on bes jyldaı ýaqyt bu­ryn boljaýymen jáne sol bol­jamnyń rasqa aı­na­lýy­men aty shy­ǵyp, suńǵyla saıa­sat­ker ekendigi moıyndalǵan, sol tustaǵy AQSh prezıdenti Reıgan­nyń qaýipsizdik máseleler jónin­degi keńesshisi bol­ǵan Bjezınskıı­diń aıtýy boıynsha uzaq jyldar boıy ózderiniń derbes memleket qurý tájirıbesinen aıy­rylǵan Ortalyq Azııa elderi endigi kezekte bolashaq Balkan túbegine, ıaǵnı etnostyq kıkiljińderdiń me­ke­nine aınalýy ábden múmkin edi. Bje­zınskıı osyndaı qater eń al­dy­­men Qazaqstannan týyndaýy múm­­kin ekendigin osy elde tarıhı tur­­ǵydan qalyptasqan birqatar fak­torlardy alǵa tarta otyryp, dáleldeı jazdy. Qudaıǵa shúkir, biz eń aldymen bilgish sanalatyn saıasatshy sózin­degi osy qaterden qutyldyq. Táýel­sizdiktiń jıyrmaǵa jaqyn jyly ishinde san ulttyń basy qosylǵan Qazaqstan Elbasynyń sara saıasaty nátıjesinde jer sharyndaǵy ult­ara­lyq kıkiljińder ornyǵýy múm­kin mekennen sol san ulttyń dos­tyǵy jarasqan, el ishi­niń berekesi artqan, ekonomıkasy jaqsy damý ústindegi elge aı­nal­dy. Muny bir deńiz. Ekinshiden, Semeı ıadrolyq polıgonynda qyryq jyl boıy jer ústinde jáne jer astynda júr­gi­zilgen qýatty jarylystar saldary­nan ekologııasy buzylyp, halyq barynsha zardap tartyp kelgen eli­mizde 1989 jyly “Neva­da-Semeı” halyqtyq qozǵalysy paıda boldy. Ony halyqaralyq qaýymdastyqqa aty málim, aqyn ári qoǵam qaırat­keri Oljas Sú­leı­menov basqardy. 1991 jyldyń 29 tamyzynda Mem­le­ket basshysy Nursultan Nazar­baev erekshe batyldyqpen sheshim qabyldaı otyryp, Semeı polı­gonyn japty. 1993 jyly Qazaq­stan TMD-da alǵashqylardyń biri bolyp Iаdro­lyq qarýlardy taratpaý jónindegi kelisim-shartqa qosyldy. Qazaq­stan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan álemdegi birinshi el bolyp tabylady. Vashıngtonda ótken jahandyq birinshi sammıtte Qazaqstannyń osy sheshimi halyqaralyq qaýym­dastyq tarapynan joǵary baǵa­landy. Sammıttegi Elbasynyń sózi gazetimizde jeke berildi. Sondyq­tan oǵan qaıta toqtalyp qajeti joq. Degenmen, ondaǵy aıtylǵan usy­nys­tardyń sammıtke qatysý­shy­lardy oılandyrǵandyǵy ábden anyq. Ásirese, mundaı usynys­tar­dy qazirdiń ózinde ıadrolyq qarý­syzdaný salasynda adamzat aldyn­da óte mańyzdy jumystardy tyn­dy­ryp, álemge úlgi kórsetken Qa­zaqstan memleketiniń basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jarııa­laýy bul usynystarǵa barynsha ótimdilik berdi. Úshinshiden, elimizde Elbasy­nyń tikeleı bastamashylyǵymen kóp­te­gen halyqaralyq uıymdar­dyń bas­qosýlary ótip keledi. So­lardyń bir­qatary Qazaqstan je­rinde alǵash ret uıymdastyrylyp, álem naza­ryn aýdardy. Máselen, Azııadaǵy elderdiń arasyndaǵy yntymaqtas­tyq jáne eko­no­mı­ka­lyq ıntegra­sııa­laný úderisin ny­ǵaıtý baǵy­tyndaǵy AО́SShK ha­lyqaralyq uıymynyń basqosýla­ryn alaıyq. Bul basqosýlarǵa bir-birimen dúr­darazdyq tanytyp júrgen Úndistan men Pákstan sekildi elderdiń bas­shy­lary bir ústeldiń basynda kez­desip, Azııa­daǵy qaýipsizdikti qam­tamasyz etýde oı bólisken bolatyn. Sonymen qatar Qazaqstan soń­ǵy bes-alty jyldan beri álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileri bas qosyp, adamzattyń aldyndaǵy túrli qaterlerdi talqylaıtyn tu­raqty mekenge aınalyp keledi. Onda aıtylǵan oılar men pikirler álem halyqtarynyń nazaryn aýdart­ty. Shyndyǵyn aıtatyn bol­saq, dinaralyq kelispeýshilik pen qaqtyǵystar osy ýaqytqa deıin adamzat bastan keship kele jatqan kıkiljińder arasyndaǵy eń bir kúrdelisi bolyp tabylady. О́ıtkeni, dinge degen kózqaras eń aldymen dúnıeni tanýǵa degen kózqarasty qa­lyptastyrady. Bul sana men materııa qarym-qaty­na­syndaǵy eń basty másele. Jekelegen adamdar men toptar, tipti tutas halyqtar úshin keıbir jaǵdaıda dinge degen senim bárinen de joǵary tur. Osy úshin adamdardyń ózderin qurban ete­tin­digin bárimiz de kórip-bilip júrmiz. Demek, álemdik dinderdiń jáne konfessııalardyń basyn qosyp, bir shańyraq astyna jınaý dege­nimiz óte kúrdeli jáne óte abzal dúnıe. Eger álemdik dinder bir-birine ja­qyn­dasatyn bolsa, onda birneshe álemdik dinnen, san túrli kon­fes­sııa men ulttan turatyn adamzat qaýymy túri men tildik aıyrma­shy­lyqtaryna qaramastan bir-birimen jaqyndasa túsken, ózara til tabys­qan bolar edi. Vashıngtondaǵy basqosý Qa­zaqstannyń san taraýdan turatyn osy beıbitshilik súıgish saıasatyn ha­lyqaralyq qaýymdastyqtyń al­dynda keń kólemde tanytýdyń sátti múmkindigin syılady. Demek, Ame­rıka tórinde AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń aýzymen berilgen bul baǵa álem nazaryn aýdartýy­men qatar Qazaqstan abyroıyn kóter­gen óte ádil baǵa boldy dep esepteımiz. Túsingen adam úshin beıbitshilik máselesiniń máni zor. Dúnıede beıbit ómirden, mamyrajaı ty­nysh­tyqtan, sol tynyshtyq orta­syndaǵy gúldengen álemnen, sol álemniń ortasyndaǵy erkin asyr salǵan búldirshinderden, ata-ana qushaǵyndaǵy sábıdiń tátti kúlki­si­nen artyq ne bar?! Osynyń qa­dir-qasıetin durys baǵalaı alyp júrmiz be? Qazir álemniń bir je­rinde tynyshtyq buzylsa, búkil álem halqy nazar aýdaryp, dúr­li­gi­se qalatyn boldy. Máselen, biz­diń ejelgi kórshimiz, baýyrlary­myz Qyrǵyzstan basyndaǵy qıyn halge qazir búkil dúnıe kóz tigýde. Qyr­ǵyzstannyń bastalyp ketken kıkiljińnen, kıkiljiń ǵana emes, adam ólimine soqtyrǵan azamat so­ǵy­sy aldyndaǵy jaǵdaıdan aman qalýy, eldiń birtutastyǵynyń saqtalýy qazir álemge yqpaly bar iri memleketter men halyqaralyq uıymdar tarapynan talqylanýda. Osy eldegi bas-aıaǵy bir aptaǵa so­zylǵan (onyń jalǵaspaýyn tileı­miz) dúrbeleń kapıtaldyń qashýyna alyp keldi. Burynda kedeı el edi, endigi jaǵdaıy ne bol­maq? Ekono­mıkasynyń qaıta­dan túzelip, durys jolǵa túsip ketýi qıyn-aq. Demek, beıbitshilik degenimiz qazirgi ýaqytta tek tynysh ómir ǵana emes, sonymen qatar shetten ka­pıtal tartýdyń, el baılyǵyn arttyrýdyń basty joly da. Oǵan mysaldy alysqa barmaı-aq Elba­sy­nyń osy saparynan da moly­nan keltirýge bolady. Máselen, AQSh saparynyń aldynda Brıýs­selde Elbasynyń Eýropa odaǵy Keńe­siniń birinshi Prezıdenti Herman Van Rompeımen, Eýro­palyq ın­vestısııalyq banktiń prezıdenti jáne Eýropalyq ın­ves­tısııalyq qor dırektorlar ke­ńesiniń tóraǵasy Fılıpp Maısh­tadt­pen kezdesýleri elimizge úlken olja saldy. Eýropa odaǵy bas­shylyǵynyń onyń basty qarjy uıymdarynyń biri Eýro­pa­lyq ınvestısııalyq bankke bergen ruq­satyna sáıkes bank pen Qa­zaq­stan Úkimeti arasynda negiz­demelik kelisimniń jasalýy eli­mizdiń osy banktiń bir mıllıard eýro jeńil­dikti ári jıyrma jylǵa deıingi uzaq merzimdi nesıesine ıe bolýǵa múmkindik berdi. – Bizdiń Qazaqstanmen mundaı kelisim jasasýymyzdyń sebebi Qazaqstan sońǵy kezderi óziniń qarqyndy damýymen álem naza­ryn aýdaryp otyr. Tipti daǵdarys ke­ziniń ózinde de onyń ekono­mı­kasy alǵa basty. Demek, ınvestı­sııa, jeńildikti nesıe berý máse­le­sinde Qa­zaqstan senimdi áriptes bola alady, – degen edi bizge ber­gen shaǵyn suhbatynda Fılıpp Maıshtadt. Al Elbasynyń Amerıka Qu­rama Shtattaryna sapary aıasynda “Qazaqstan temir joly” ulttyq kompanııasy” AQ pen “Djeneral Elektrık Transporteıshn” kom­pa­nııasy arasynda Astanada osyǵan deıin júzege asqan jobaǵa qo­sym­sha oralymdy teplovoz baǵdar­lamasy jónindegi ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıy­lýy elimizge jańa ınvestısııanyń ke­lýine jol ashpaq. Bul jáı ǵana qarjy kózi emes, sonymen qatar má­shıne jasaý salasyndaǵy qazirgi zamanǵy kúrdeli tehnologııany ıgerý degen sóz. Sonymen qatar Qazaqstan Úki­meti men Amerıka Qurama Shtat­tary Úkimeti arasynda ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyq jó­nin­degi kelisimniń jasalýy endigi ke­zek­te elimizge osy alyp eldiń ǵy­ly­mı jetistikterin ıgerý múm­kin­digin beredi. Osy elmen den­saý­lyq saqtaý, bilim berý, bıo­teh­nologııa, energetıka jáne basqa da aldyńǵy qatarly zamanaýı sala­larda jańa jobalar júzege asatyn bolady. Mine, osy jasalynǵan keli­sim­der men soǵan sáıkes elimizge ke­letin ınvestısııalardyń barlyǵyn eń aldymen elimizdegi beıbit ómirdiń nátıjesi deýge bolady. “Aqsha men baılyq tynysh ómirdi súıedi” dep aıtylǵandaı, urys-keris, kıkiljińi mol el men jerge eshýaqytta eshkim senip qarjy salmaıdy. Beıbit ómirdiń qadiri qandaı bolatyndyǵy týraly taǵy bir mysal. HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin Shveısarııa Eýropadaǵy eń kedeı elderdiń biri bolyp kelgen. Onyń halqy ártúrli etnıkalyq, mádenı jáne dinı ulystardan turǵan edi. Eldiń jaǵdaıyn túzeı­tindeı tabıǵı resýrstary da joq. Jeri bolsa alaqandaı. Basqa el­dermen jeńil ekonomıkalyq baı­lanys ornatýǵa teńizge shyǵar joldan da quralaqan. Mine, osy shaǵyn el HHI ǵa­syrdyń basynda Búkilálemdik banktiń baǵalaýy boıynsha dúnıe júzindegi eń baı elderdiń biri bolyp otyr. Jan basyna shaq­qandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 36,2 myń dollardan aınalýda. Bul el osyndaı jaǵdaıǵa qalaı jetti? Eń birinshi, ol óziniń beıbit súıgish saıasatyn jarııalap, álemdegi esh­qandaı bloktarǵa qosylmaıtyn­dy­ǵyn málimdegen bolatyn. Kóp­tegen elder Shveısarııanyń neı­tralıtettigin resmı moıyndady. Osydan baryp Shveısarııa álem­dik qarjy kózderin shoǵyrlan­dyratyn mekenge aınaldy. Osy jaǵdaı ony aldyńǵy qatarǵa alyp shyqty. Degenmen, “zamanyń qalaı bol­sa, bórkińdi solaı kı” dep ata­larymyz aıtqandaı, Shveısarııa óziniń daý-janjalsyz, yń-shyńsyz ómiri arqyly jaqsy jaǵdaıǵa jet­kenimen, keıingi jyldary derbes ómir súrmek neıtralıtettik saıa­sa­ty oǵan eptep bolsyn zııanyn tı­gi­ze bastaǵandaı. Sońǵy kezderi shveı­sarııalyq bankterdiń ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys tusynda fa­shıs­­terge nesıe bergendigi, olar­dyń qarjysyn saqtap kelgendigi úlken áńgime ózegine aınala bas­ta­dy. Eýropa odaǵynan tys turýy ha­lyq­aralyq qaýymdastyqtyń qysymyn kúsheıte tústi. Mine, osy turǵydan alǵanda bizdiń Qazaqstannyń ıntegrasııa­lanýǵa negizdelgen beıbit súıgish saıasaty eshbir astarsyz aqıqat shyndyqqa aınalyp keledi. Elimiz­diń eshbir elmen qıǵashtyǵy joq. Bul Elbasynyń kópqyrly saıa­satynyń jemisi ekendigi anyq. Mine, osyndaı taqyryptaǵy áńgimeler Elbasynyń Eýropa men AQSh-qa sapary barysynda bizdiń jýrnalıst aǵaıyndardyń arasyn­da kóp aıtyldy. Biz AQSh pen Eý­ro­pa odaǵy basshylarynyń Elba­syn qurmettegenin kórip, súısindik. Osynyń bári elimizdegi sútteı uıyǵan tynyshtyq pen el basshy­lyǵynyń durys saıasat júrgizýiniń jemisi ekendigin túısindik. Sammıttiń sońyna taman Elbasy jýrnalıster aldyna shyǵyp, shaǵyn suhbat berdi. – Bizdiń bul ıadrolyq qaýip­sizdik jónindegi jahandyq sam­mıtke AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń shaqyrýy boıynsha kelgenimizdi ózderińiz bilesizder. Sammıt barysynda ıadrolyq qarý­syzdaný, onyń qarýlary men mate­rıaldaryn taratpaý, mundaı qarý­lardyń lańkesterdiń qolyna túsip ketpeý máseleleri talqy­lanýda. Qazaqstannyń osy úrdiske qosqan úlesi, álemdegi ıadrolyq eń úlken áleýetten óz erkimen bas tartýy jaqsy baǵalaný ústinde. AQSh Prezıdenti bizdi bul máse­lede kóshbasshy el dep atady. Men óz sózimde Qazaqstannyń ıadrolyq qarýlardan qanshalyqty zardap shekkendigin, onyń zardaptaryn tartýda Japonııadan keıin ekinshi orynda bolǵandyǵymyzdy baıan­da­dym. Semeı polıgonyn japqan­dy­ǵymyzdyń úlken bir nátıjesi osy sammıtten jaqsy kórinis ber­di. Halyqaralyq qaýymdastyq ókil­deri bizdiń qandaı el eken­digimizdi osy jahandyq jıynda tanı tústi, – degen Elbasy munyń elimizge bo­lashaqta tıgizetin paı­dasy jóninde áńgimelep berdi. Kóptegen elderdiń Qazaqstanǵa senim arta basta­ǵan­dy­ǵyn, óz ın­vestısııalaryn sesken­beı salýǵa kózderi jetkendigin aıtty. Elbasy AQSh-qa kelgendegi basty maqsattarynyń biri onyń jańa Prezıdenti Barak Obamamen kezdesip, eki el arasyndaǵy stra­tegııalyq áriptestikti bekitip, ony odan ári damytýdyń joldaryn talqylaý ekendigin, sapar bary­syn­da buǵan qol jetkendigin, arada jaqsy qarym-qatynas ornyqqan­dyǵyn atap kórsetti. – Men birneshe AQSh ákim­shiligimen jumys istesip kelemin. Bul jańa ákimshilikpen qaral­ǵan barlyq máseleler boıynsha to­lyqtaı ortaq túsinistikke keldik, – dedi Elbasy. Barak Obamamen bolǵan bul kezdesýde energetıka salasynda stra­tegııalyq áriptestik, shaǵyn jáne orta bıznes áriptestigi, Aýǵan­standaǵy jaǵdaıdy qalpyna keltirý jáne Qyrǵyzstanda sońǵy bolyp ótken oqıǵalar tóńire­gindegi jáne basqa da máseleler talqylanǵan. Sonymen qatar osy jolǵy sapar barysynda, atap aıtqanda, Brıýsselde bolǵan kezde Eýropa odaǵynyń basshylarymen de sátti kezdesýler jasaldy. Osyǵan oraı Elbasy sharýa kóp, ýaqyt tyǵyz bolǵanymen jasalǵan kez­desýler men atqarylǵan ju­mys­tarǵa qanaǵattanatyndyǵyn aıtty. Elbasy sammıtte qaralǵan má­se­lelerdiń mańyzdylyǵyna jeke toqtaldy. Búgingi kúni, onda atap kórsetilgendeı, ıadrolyq lańkestik adamzat ómirine úlken qater tón­dirýde. Lańkester zań aıasynan tys jáne assımetrııalyq túrde áreket jasaıtyndyqtan bularǵa baqylaý jasaý máseleleri qıyndap barady. Olar óz qımyl-áreketterinde qa­zirgi órkenıettik jetistikterdi, aqparattyq, áskerı tehnologııa­lar­dy paıdalanyp jumys isteıdi. Qajet uıymdy jedel quryp, tez tarata alady. Al álemdik qaýym­das­tyq bolsa, olardyń aldynda dár­mensiz bolyp qalyp otyr. Sebebi ıadrolyq lańkestik týraly álemde biryńǵaı kózqaras, olar­men kúrestiń biryńǵaı tásilderi qalyp­taspaǵan. Ortaq zańdylyq joq. Sammıt mine, osy isterdi uıym­dastyryp, atalǵan másele­ler­de ha­lyqaralyq qoǵamdastyq­tyń birli­gin qamtamasyz etip, qajetti shara­lardy belgileý úshin uıymdas­tyrylyp otyr. Mundaı sammıt buryn eshýaqytta bolyp kórgen emes. Osyǵan oraı Elbasy AQSh pen Reseı arasynda strate­gııalyq shabýyldaý qarý-jaraǵyn shekteý jónindegi úshinshi kelisim-shart jasalǵannan keıin jáne osy sammıt sheshimderinen keıin máse­leniń birshama rettelip qal­ǵan­dy­ǵyn jetkizdi. Munyń bar­lyǵy beı­bitshilik úshin, adam­zat­tyń bola­shaǵy úshin jasalyp jatqandyǵyn atap kórsetti. Sapar barysynda Elbasynyń kóptegen memleketter men iri ha­lyqaralyq transulttyq kompa­nııa­lar basshylarymen kezdesýler ótkizgeni belgili. Elbasy osy máselelerge de toqtala ketti. Baspasóz maslıhaty barysynda Elbasy jýrnalısterdiń qoıǵan saýaldaryna baılanysty óziniń sammıtte sóılegen sózi men usyn­ǵan usynystarynyń mánisi jaı­ynda baıandady. Sammıtte oǵan qatysýǵa kelgen memleket basshylary ıadrolyq qaýipsizdikke qatysty óz kózq­a­ras­tary men usynystaryn bildirgen. Elbasy tarapynan birneshe usy­nys aıtylǵan. – Osy ýaqytqa deıin ıadrolyq qaterdiń aldyn alýǵa baılanysty qabyldanyp kelgen kelisimder men sheshimder durys oryndalmaǵan­dyǵy belgili. Muny ıadrolyq qarý jasaýǵa birqatar elderdiń belsene kiriskendiginen baıqaýǵa bolady. Iаdrolyq klýbtyń bes múshesi bar. Endi oǵan qosymsha Úndistan men Pákstan ózderinde osyndaı qarý túri bar ekendigin jarııa­laǵanmen ıadrolyq klýbtyń syrtynda qal­dy. Munymen qatar álemniń taǵy da jıyrmashaqty eli osy qarýdy jasaýǵa umtylys tanytyp otyr. Mine, sondyqtan da men osyǵan deıin ıadrolyq qaterdiń aldyn alý jónindegi kelisimderdi qaıta ja­ńartyp, olardyń jalpyǵa birdeı mindetti bolýyn qarastyrý qajet­tigin aıttym, – dedi Elbasy. Sonymen qatar Memleket bas­shy­sy qazir álemde ıadrolyq qaýip­sizdikke qatysty birqatar sheshim­der qabyldanǵandyǵyn aıta kele osy qujattardyń barlyǵyn bir ar­nada toptastyra otyryp, solardyń negizinde biregeı qu­jat­ty ázirleý jóninde usynys jasaǵan. Úshinshiden, qazirgi ıadrolyq klýbqa múshe bolyp tabylatyn elder osy klýbqa basqa da ıadro­lyq qarýlary bar elderdi birik­tirýi kerek. О́ıtkeni mundaı qater­li máselede barrıkadanyń eki ja­ǵynda qalýǵa bolmaıdy. Ol qara­ma-qarsylyqtardyń týyndaýyna sebepshi bolýy múmkin. Eger olardyń basy birigip, adamzat aldynda bul qarýlardy qoldanbaý jáne birte-birte qysqartý jóninde kepildik beretin bolsa, basqa elder ondaı qarýlardy jasaýǵa umtylys tanytpaǵan bolar edi. Iаǵnı, ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin barlyq ıadrolyq qarýy bar elder birigip, Birikken Ulttar Uıymynyń bekitýimen basqa el­derdiń aldynda qaýipsizdik máse­lesinde kepildik berýleri qajet. – Sonymen qatar men kelesi sammıtte ıadrolyq qarý-jaraqsyz álem týraly jalpyǵa ortaq dek­la­rasııa qabyldaý qajettigin usyn­dym. Bul usynystardyń barlyǵy bizdiń Qazaqstannyń múddesine sáıkes keledi. Osy usy­nystardyń barlyǵy qabyldandy. Endi eki jyldan keıin osyndaı sammıt ótetin boldy, – dedi Elbasy. Qazaqstan Prezıdenti atalǵan taqyrypta Amerıka telearna­sy­nyń jýrnalısi qoıǵan suraqqa da jaýap bere ketti. Qazaqstan Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev Iаdrolyq qaýipsizdik máselesi jónindegi jahandyq sam­mıt jumysyna qatysýshy birqatar memleketterdiń basshylarymen kezdesip, áńgimelesti. Memleket basshysynyń Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevpen jáne Ýkraı­na Prezıdenti Vıktor Iаnýkovıchpen úsh jaqty kezdesýinde úsh eldiń TMD aıasyndaǵy ózara is-qımyl máselesi, úsh jaqty yn­ty­maqtastyqty tereńdetý perspek­tı­valary  talqylandy. Memleket basshysy AQSh Vıse-Prezıdenti Djozef Baıden­men, Armenııa Prezıdenti Serj Sargsıan­men, MAGATE bas dırek­tory Iýkııa Amanomen áńgimelesti. Qazaqstan Prezıdentiniń Japonııa Premer-Mınıstri Iýkıo Hataıamamen kezdesýinde Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy qarym-qatynastardyń aǵymdaǵy jaı-kúıi men damý perspektıvasy talqylan­dy. Fransııa Prezıdenti Nıkolıa Sarkozımen kezdesýde ózara múd­delestik týdyratyn barlyq baǵyt­tar  boıynsha Qazaqstan-Fransýz ózara is-qımylyn keńeıtý, Fran­sııa Prezıdentiniń Qazaqstanǵa jasaǵan taıaýdaǵy sapary bary­synda qol jetkizilgen kelisimderdi júzege asyrý týraly áńgime boldy. Iаdrolyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha jahandyq sammıttiń kún tártibindegi máseleler, Astanadaǵy EQYU sammıtin ótkizýge daıyndyq barysy jáne halyqaralyq qarym-qatynastardyń ózge qyrlary týraly  pikir almasyldy. Iordanııa Koroli Abdalla II-men kezdesýde Qazaqstan-Iordanııa saý­da-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy men ózara is-qı­mylyn damytý má­selesi talqylan­dy. Sondaı-aq eki el kóshbasshy­larynyń nazary Vashıngton sam­mıtiniń barysy men oǵan qaty­sý­shylar tarapynan engizilgen máse­lelerdiń qaralý jaıyna oıysty. Vashıngtonda Qazaqstan mem­le­ketiniń basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýsyz­da­ný úrdisine osy ýaqytqa deıin qo­syp kele jatqan úlesi úlken ba­ǵa­syn aldy. Halyqaralyq sarap­shy­lar, jýrnalıster ınternet resýrs­ta­ryn­da, telearnalar men baspasóz betterinde Qazaqstannyń osy ýa­qytqa deıin júrgizip kele jatqan beıbitshilik súıgish saıa­sa­tyn jıi atap kórsetip jatsa, biz Elbasy­nyń sýreti ilinip, atalǵan istegi Qazaq­stan bastamashylyǵy týraly jazylǵan kórneki quraldar men taqtalardy Vashıngton kó­she­le­rinde birneshe jerden kezdes­tir­dik. Al sammıtiń ózinde oǵan qaty­sýshy memleketter ıadrolyq qa­rýsyzdaný máselesindegi Qazaq­stan­nyń kóshbasshylyq rólin anyq tanyp, moıyndady. Halyqaralyq qaýymdastyqtyń Qazaqstan men onyń bas­shysynyń jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, halyqtar men el­der arasyn­daǵy beıbit yntymaq­tastyqty ny­ǵaıtý úderisine qosqan úlesin qur­metteý men baǵalaýdyń ádemi úl­gi­sin negizgi ortalyǵy Vashıngtonda ornalasqan “Shyǵys-Batys” ıns­tı­týty kórsetti. Elbasy osy ıns­tı­týttyń arnaıy taǵaıyndaǵan Beı­bitshilik jáne aldyn alý dıp­lomatııasy syı­ly­ǵyna ıe boldy. “Shyǵys-Batys” ınstıtýty 1980 jylǵy halyqaralyq qaty­nas­tardaǵy “qyrǵı-qabaq soǵys­tyń” keleńsiz saldarlaryn eńserý, Eýroatlantıkalyq aımaqta shıe­lenisti báseńdetý, azamattyq qoǵam qundylyqtaryn alǵa jyljytý maq­satynda qurylǵan bolatyn. So­dan beri bul ınstıtýttyń ha­lyq­aralyq yqpaly artyp keledi. Qazir onyń álemniń kóptegen iri elderinde bólimsheleri jumys isteıdi. “Shyǵys-Batys” ınstıtýty­nyń Beıbitshilik jáne aldyn alý dıplomatııasy syılyǵy AQSh-tyń eń bedeldi nagradalarynyń biri jáne ol memlekettik basqarý, qaýipsiz álem qurý salasyndaǵy erekshe jetistikteri úshin ártúrli elderdiń saıası jáne memleket qaıratkerlerine beriledi. Vashıngtonda ótken osynaý marapattaý rásimine Amerıka qaýy­mynyń betke shyǵar qaımaq­tary, qoǵam men mádenıet qaırat­kerleri, iri bıznes ókilderi, dıp­lomattar qatysty. Marapattaý rá­siminiń basynda ınstıtýt basshy­lyǵy sóz alyp, Elbasynyń eńbe­gin, Qazaqstannyń qaýipsizdik má­se­lesine qosyp otyrǵan úlesin jan-jaqty baıandady. Bul mara­pat­tyń AQSh-ta ótip otyrǵan ıadro­lyq qaýipsizdiktiń jahandyq jıynymen tuspa-tus kelýiniń sımvoldyq máni baryn aıtty. Osy jıynda marapattaý al­dyn­da birqatar qaıratkerler, so­nyń ishinde Qazaqstan jaǵdaıyn jaqsy biletin adamdar sóz alyp, elimizdiń kóptegen etnostardyń jáne túrli dinder men konfes­sııa­lardyń erkin ómir súrýine múm­kindik týǵyzyp otyrǵandyǵyn, hal­qynyń bereke-birliginiń jaqsy ekendigin, eko­nomıkasy jyldan-jylǵa alǵa basyp kele jatqan­dy­ǵyn aıtyp, memlekettiń aýyzbirli­gin saqtap, durys damýyndaǵy Elbasynyń at­qaryp otyrǵan qyz­metine toq­taldy. Osy jıynda EQYU bas hat­shy­sy P.Brıshambo sóz alyp, Mem­leket basshysy Nursultan Nazar­baevtyń memlekettiń birli­gin, halyqtyń tutastyǵyn saqtaǵan saıasaty el óz táýelsizdigine ıe bolǵan kezden-aq bastalyp, kózdiń qarashyǵyndaı barynsha yqylas­pen saqtalyp kele jatqandyǵyn, ıaǵnı uzaq jyldarǵy júıeli saıa­sat­tyń jemisi ekendigin, Elbasy­nyń osy aralyqta júrgizip kele jatqan saıasaty naǵyz aldyn alý dıplo­matııasynyń ózindik bir úlgi­sine aınalyp otyrǵandyǵyn atap kórsetti. Táýelsiz Qazaqstan eliniń memleketterdiń qurylýy men qalyptasýy turǵysynan alǵanda áli sondaı bir ýaqyt qashyqtyǵyn júrip ótpegenimen az jyldyń ishinde-aq álemdik qaýymdastyqqa tanylyp, jan-jaqty jańǵyrý, so­nyń ishinde demokratııalyq tur­ǵydan, ekonomıkalyq turǵydan, áleýmettik turǵydan jedel damyp kele jatqan el ekendigin jınal­ǵandarǵa baıandap berdi. Elbasyn alyp otyrǵan mártebeli syıly­ǵymen quttyqtady. Munan keıin syılyq tapsy­ryl­dy. Jınalǵan qaýymnyń al­dyn­da Elbasy Nursultan Nazar­baev osy qurmetke oraı sóz sóı­ledi. – Men “Shyǵys-Batys” ıns­tı­­týty­nyń osy joǵarǵy marapaty – Beıbitshilik jáne aldyn alý dıp­lomatııasy syılyǵyn, onyń qu­­ryltaıshylaryna shyn júrek­ten alǵysymdy aıta otyryp, qabyl­daımyn. Sizderdiń bul sheshim­derińizdi planetadaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtý isine qosqan meniń jeke úlesimdi baǵa­laý ǵana emes, eń aldymen Qazaq­stannyń beıbitsúıgish saıasatyn taný dep túsinemin. Bizdiń elimiz óńirdegi ıadrolyq qarýsyzdaný, turaqtylyqty saqtaý, mádenıetter men dinder arasyndaǵy únqaty­sýdy qalyptastyrý isine árdaıym óz úlesin qosyp keledi. Bul syı­lyq me­niń elime berilgen baǵa dep uǵamyn, – degen Elbasy syı­lyq­tyń Eýrazııa keńistiginde jáne búkil álemde atalǵan máseleler tó­ńireginde alǵa basýda qazaq­stan­dyqtardy yntalandyra túsetin­digin jetkizdi. Sonymen qatar “qyrǵı-qabaq soǵys” jyldarynda qurylǵan “Shy­ǵys-Batys” ınstıtýtynyń óz aldyna halyqtardyń arasyndaǵy senimsizdik kedergilerin eńserý, álemde beıbitshilik úshin únqaty­sýdy nyǵaıtý sekildi barynsha abzal maqsat qoıyp, osy baǵytta alǵa jyljyp kele jatqandyǵyn, son­dyqtan da bul ınstıtýttyń ta­ǵaıyndap otyrǵan syılyǵy úlken mártebe bolyp tabylatyndyǵyn atap kórsetti. Qazaqstan Prezıdenti Amerıka Qurama Shtattarynyń Prezıdenti Barak Obamamen kezdesýiniń qory­tyndylaryn, Iаdrolyq qaýipsizdik jó­nindegi jahandyq sammıt qory­tyndysyn joǵary baǵalady. – Aq úıdiń jańa ákimshiliginiń qazirdiń ózinde halyqaralyq qatynastardaǵy márege oń nátı­jeler bere bastaǵan saıasatyn qa­na­ǵattanýshylyq sezimmen atap ótemin. Bul bizge EQYU sekildi qaýipsizdik salasyndaǵy anaǵurlym bedeldi halyqaralyq uıymǵa tór­aǵalyqty júzege asyrýda úlken kómek bolady. Sondyqtan Qazaq­stan óz tarapynan Prezıdent Barak Obamanyń Shyǵys pen Batystyń jaqyndasýy, musylman álemimen únqatysýdy nyǵaıtý jónindegi bastamasyna barynsha qoldaý kórsetedi, – dedi. Elbasy marapattaý rá­simine jınalǵandardy Qazaqstan­nyń ishinde júrip jatqan jumys­tarmen, eldiń aldyna qoıǵan maq­sattary­men tanystyrdy. 2003 jyl­dan bastap elordasy Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń úsh sezi ótkendigin, osy aralyqta bul basqosý dinara­lyq únqatysý­dyń bedeldi alańyna aınalyp úlgergendigin, kelesi sezd 2012 jyly ótetindigin jet­kizdi. Qazaq­stan­nyń qazirdiń ózin­de Azııa men Eýropadaǵy qaýipsiz­dik salasyn­daǵy eki úlken halyq­aralyq qu­rylymǵa – AО́SShK men EQYU-ǵa jetekshilik jasap otyrǵandyǵyn aıta ketti. Sonymen qatar halyqaralyq basqosýlarda Batys pen Shyǵys qarym-qatynasy taqyrybyna jıi oralyp, osy máseledegi keıbir túsinbeýshilikterdiń ishki sebepteri men qyrlaryn ashyp kórsetip, eki álemdi jaqyndastyra túsýge únemi mán berip júretin bizdiń Elba­sy­myz osy joly da bul taqyrypty qozǵaı ketti. Amerıkada uzaq jyl­darǵy beıbit ómirdiń nátıjesinde biryńǵaı mentalıtetke negizdelgen jalpyǵa ortaq azamattyq qoǵam­nyń qalyptasqandyǵyn aıta ke­lip, Qazaqstan jaǵdaıyna toq­taldy. Bizdiń elimizdiń kópultty ekendigin, ondaǵy árbir ulttyń ózindik “meni” bar ekendigin, son­dyqtan elimizde ár ulttyń ókilderi úshin ulttyq mek­tepter jumys istep, gazet-jýr­naldar shyǵaryla­tyn­dyǵyn aıtty. Mentalıtettik aıyrmashylyq­tar­dyń bolatyn­dyǵyn, biraq bul tú­sinbestikke salynýǵa negiz emes ekendigin aıta kelip, birlikke, ta­týlyqqa, ózara únqatysýǵa shaqyr­dy. Qazirgi shynydaı shytynap turǵan álemde halyqtardyń bir-birine degen túsinistiginiń qalyp­tasýynyń mańyzy zor ekendigin, Qazaqstan óziniń ishki jáne syrtqy saıasa­tynda osy qaǵıdatty basshy­lyqqa alatyndyǵyn jetkizdi. Sóziniń sońynda “Shyǵys-Batys” ınstıtýtynyń aldyna qoı­ǵan maqsaty Qazaqstannyń halyq­aralyq arenada júzege asyrýǵa únemi umtylys tanytyp kele jat­qan qaǵıdattarymen úndes eken­digine toqtalyp, ınstıtýttyń jumysyna jemis tiledi. Sonymen Elbasynyń Eýropa men Amerıkaǵa jasaǵan sapary úlken tabyspen qorytyndylandy. Elbasynyń jurtshylyq aldynda sóılegen sózderi kópshilikke oı salǵandyǵyn, qyzý qostaýǵa ıe bolǵandyǵyn kórdik. Eýropa odaǵy Qazaqstannyń júrgizip kele jat­qan saıasatyna, el ishindegi refor­malarǵa qoldaý bildirdi. Sonyń nátıjesinde osy alyp odaqpen ekonomıkalyq qarym-qatynastar odan ári jaqsara bermek. Ame­rıka Qurama Shtattary Qazaq­stanmen aradaǵy strategııalyq áriptestikti odan ári jalǵas­tyryp jáne ony nyǵaıta túspek. Barak Obama men Elbasymyz Nursultan Nazarbaev arasynda jyly qarym-qatynas ornady. Muhıttyń arǵy jaǵyn­daǵy alyp Amerıka bizge bir taban ja­qyndaı túskendeı boldy. Jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik máselesi jónindegi alǵash ótip otyrǵan keń aýqymdy sammıtte Qazaqstannyń beıbitshilik súıgish úni aıqyn estildi. Qazaqstannyń halyqaralyq qarym-qatynastar salasyndaǵy bedeli bir saty jo­ǵary kóterilip, tanymaldylyǵy arta tústi. Osyǵan deıingi qaýip­sizdik máselesinde, ıntegrasııa­laný úderisinde, din men din, ult pen ult, el men el arasyndaǵy yn­ty­maq­tas­tyqty nyǵaıtý máse­lesinde qosyp kele jatqan úlesi aıqyn­da­lyp, ha­lyqaralyq qaý­ym­dastyq­tan joǵa­ry baǵaǵa ıe boldy. Osy joly ıadro­lyq qarý­syzdaný, ıaǵnı ıadro­lyq qarý-jaraqtardan ada beıbit ómirdi ornyqtyrý isinde kósh­basshy el ekendigimiz keń kólemde moıyn­daldy. Elbasynyń bir sapary elimizge mine, osyndaı úlken tabys pen abyroı ákeldi. Endi osy ba­ǵyt­tan jańylmaı, ishki aýyzbirligimizdi saqtaı, ekonomı­kamyzdy damyta otyryp alǵa basa berýimiz jón bolmaq! Suńǵat ÁLIPBAI, Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.