О́lketanýshylar bas qosty

Sharanyń ashylý rási­minde sóz alǵan A.Baı­tursynuly atyndaǵy Qostanaı ýnı­ver­sıtetiniń professory Qal­qaman Jaqyp ólketaný salasyna qatysty qolda bar ǵylymı eńbekterdiń mán-mańyzyna toqtaldy.

Jıynǵa qatysýshylar ózara pikir almasa otyryp, Qos­tanaı oblysynyń arheologııa­sy men etno­grafııasy, jergilikti tarıhty zertteýdegi ólketanýdyń róli men mańyzy, ata-babalardyń rýhanı murasy jáne óńirdiń kıeli nysandary, tulǵalary, týǵan ólke tarıhynyń beımálim betteri, aımaqtyń syrǵa toly ásem tabıǵaty týraly máselelerdi talqylady.

Aqyn Serikbaı Ospanov Nurjan Naýshabaı­uly­nyń jańadan tabylǵan birneshe óleńin kópshilik nazaryna usyndy.

Jaqynda Almatydaǵy UǴA-nyń Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar qorynan Nurjannyń buryn jarııalanbaǵan birneshe óleńi tabyldy. Bul óleńderdi 1940 jyly el aýzynan M.Hákimjanova jazyp alypty, – degen ǵalym basqosýǵa qatysyp otyrǵandarǵa «Nurjan Naýshabaevtyń Ybyraı Altynsarın quda bolǵanda Hamza Qarjasovtyń toıynda aıtqan óleńi», «Nurjannyń Hamzaǵa arnap shyǵarǵan óleńi» deıtin birneshe týyndyny taldap berdi.

Biraz jyldan beri Ybyraı men onyń aınalasyn qaýzaı zerttep júrgen Serikbaı Ospanuly 1879 jyly qazirgi Qostanaı qalasy, burynǵy Nıkolev ýezinde mektep ǵımaraty joq kezde Qaljan Qarjasov degen muǵalimniń bala oqytqandyǵy, sondaı-aq onyń inisi Hamza Qarjasovtyń qazaqtan shyqqan tuńǵysh feld­sher ekendigi týraly tyń derekterimen bólisti.

Qaljan Ybyraı Altynsarınmen Oryn­bordaǵy qazaq balalaryna arnap ashylǵan jeti jyldyq mektepte birge oqyǵan. Onyń inisi Hamza Qarjasov Qostanaı ýezdik basqar­masynyń is júrgizýshisi qyzmetin atqarǵan. Hamza Qarjasov Orynbordaǵy feldsherler daıarlaıtyn mektepke 1857 jyly oqýǵa túsip, 1865 jyly qazaq balalarynan jalǵyz ózi ǵana bitirip shyǵady. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh feldsher, qostanaılyq. Bul felsherler mektebi 1841 jyly 9 tamyzda Orynbor áskerı gospıtaly janynan ashylǵan bolatyn. Munda 1849-1869 jyldar aralyǵynda 10 qazaq balasy oqýǵa túsip, solardyń altaýy ǵana tolyq kýrsyn aıaqtaǵan. H.Qarjasov gazetke maqalalar jazyp turǵan. Solardyń biri – «Amanqaraǵaı, Naýryzym, Tirsek, Tolaǵaı teppe, Danabıke jáne Sarymoıyn ataýlarynyń shyǵý tegi» dep atalady. Qazir Qostanaı oblysynda Aman­qaraǵaı, Naýryzym, Tirsek, Tolaǵaı teppe degen jer, Danabıke degen ózen, Sarymoıyn degen kól ataýlary bar. Bul jerler oıdym-oıdym ormandy, shatqaldy, jazyq, tabıǵaty kórkem, adamǵa da, malǵa da jaıly qunarly mekender, dedi ǵalym.

О́lketaný salasynda uzaq jyl eńbek etip, halyq jadynan sónip bara jatqan talaı jer-sý ataýlaryn qaıta tiriltken aıtýly aqyn, Qostanaı ýnıversıtetiniń professory Aqyl­bek Shaıahmettiń qola dáýiriniń eskertkishi – Qaratomar qorǵany nemese qorymy týraly ­baıandamasy kópshilik qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Aqynnyń aıtýynsha, Qostanaı obly­syndaǵy Qaratomar sý qoımasynyń sýy shaıyp kete jazdaǵan qorǵannyń 4 myń jyldyq tarıhy bar.

Qostanaı memlekettik ýnıversıteti arheo­logııalyq zerthanasynyń qyzmetkerleri bas bolyp tarıhshy stýdentter oqý tájirıbesi re­tinde 2009 jyly kirisken jumys nátıjeli boldy. Endi ony túbegeıli zertteý jobasy qarastyrylýda. Qorǵannyń bıiktigi – 3,5, dıa­metri 34 metr. Zerthananyń ǵylymı qyzmetkeri Irına Shevnınanyń sózine qaraǵanda, bizdiń dáýirimizge deıin 2000 jyl buryn ornatylǵan qorǵannan jas balany jerlegen oryn tabylǵan. Al árqaısysy 16 sharshy metrdi alyp jatqan tórt shuńqyr qorǵannyń astynda jatqan kórinedi. Sonymen birge kóptegen ydys, qola buıymdar, qarý-jaraq, jebe ushtary tabylypty. Jer astynda jatqan qaıyń jáne qaraǵaı aǵashtarynyń osy ýaqytqa deıin búlinbeı saqtalǵany mamandardy qaıran qaldyrdy.

Atalmysh qorym Reseıdiń Chelıabınsk ob­ly­­syndaǵy áıgili Arqaıymmen jasty bolyp otyr. «Qostanaı oblysynyń mádenı mu­rasy» dep atalǵan 2007-2009 jyldarǵa arnal­ǵan aımaqtyq baǵdarlama úsh jyl boıy júzege asyryldy. Osy baǵdarlama aıasynda kóne eskertkishterdi saqtap qalý jolyndaǵy jumysqa qarjy bólindi. Atalǵan baǵdarlamany oryndaý úshin osydan birneshe jyl buryn oblystyq bıýdjetten 6 mıllıon 537 myń teńge qarjy berilipti. Biraq qyrýar jumysqa bul azdyq etti.

Qostanaı oblysy aýmaǵynda ornalasqan mundaı qazynaly oryndar az emes. Áýlıekól aýdanyndaǵy Bestamaq qoınaýynan tabylǵan Syntasty-Arqaıym dáýirine jatatyn jaýynger beıiti, sol arada kómilgen jylqy súıegi, qola balta men qysh qumyralar, qaıtqan kisiniń qolyndaǵy qola pyshaq kezinde arheologtardy qatty qyzyqtyrǵan bolatyn.

Arqaıym – 1987 jyly Qostanaı oblysyna taıaý mańda, Reseıdiń Chelıabınsk oblysyna qarasty aýmaqtan tabylǵan kóne qala. Onyń jasy 4800 jyldan asady. Arqaıymnyń mańaıynan arheologtar 22 qala taýyp otyr, – dedi Aqylbek Shaıahmet.

Mýzeı qyzmetkerleri sońǵy jyldary Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń arhı­vinde, Qazaqstan Respýblıkasynyń Orta­lyq memlekettik arhıvinde, Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Ortalyq memlekettik kıno-foto­qujattar men dybystyq jazba arhıvinde, sondaı-aq Reseıdiń Omby oblysynyń tarıhı arhıvinde, Chelıabi oblysynyń birikken mem­lekettik arhıvinde nátıjeli ǵylymı-zert­teý jumystaryn júrgizdi.

Mýzeıdiń ǵylymı zertteý bóliminiń meń­gerýshisi Názıma Otasheva tarıhı qujattaryna súıene otyryp, joǵaryda atalǵan zertteýler barysynda anyqtalǵan óńir tarıhyna qatysty keıbir tyń málimetterge toqtalyp ótti.

1920 jyldyń 10 naýryzynda Qazaq ólke­si Áskerı revkomynyń múshesi, ári ýákiletti ókili Ahmet Baıtursynuly, Qazaq revkomynyń ókili retinde jiberilgen Muhamedjan Seralın, Chelıabi gýbernııasy Qostanaı ýezi qazaqtarynan Áljan Baıǵýrın, Qurmanǵalı Uldybaev, Ysqaq Bekentaev jáne Chelıabi gýbernııasy revkomynyń ókilderi qatysqan birlesken májilis ótedi. Kún tártibinde Qostanaı ýezin Qazaq ólkesi tarapyna berý, ıá bermeý týraly másele turady. Májilis barysynda Á.Ba­ı­ǵýrın, Q.Uldybaev, Y.Bekentaevtar 1920 jyly 17 qańtarda Qostanaı qalasynda ótken I Ýezdik Keńester sezinde 47 adamnyń qoly qoıylyp, Qazaq ólkesi áskerı revkomy Imambaevtyń qolymen rastalyp, mór basylǵan úkimdi usynǵan. Gýbrevkom múshesi Eıhe Qostanaı ýeziniń taǵdyryn túbegeıli sheshýdi ortalyqqa jiberip, másele sheshilgenge deıin Qostanaı ýezin basqarý tártibin ózgerissiz qaldyrý týraly qaýly qabyldaıdy. Ortalyq qazan aıynda Qostanaı ýezin Qazaq ólkesi tarapyna berý týraly sheshim shyǵardy.

Qazaq ólkesi áskerı revkomy men Chelıabi gýbernııalyq revkomy birlesken májiliste Qostanaı ýezi qazaqtarynyń atynan ókil bolyp qatysqan alash qaıratkerleriniń biri, ǵalym, dáriger, pedagog Áljan Mahmutuly Baıǵýrınniń elge sińirgen eńbegi zor.

Áljan Baıǵýrın 1896 jyly Torǵaı oblysy Qostanaı ýeziniń Dambar bolysynda, qazirgi B.Maılın atyndaǵy aýdanda dúnıege kelgen. Qostanaıdaǵy orys-qazaq ýchılıshesin jáne realdyq ýchılısheni, Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetin bitirgen, dedi Názıma Otasheva.

Onlaın jıynǵa bas-aıaǵy 23 zertteýshi tirkelgen.Mýzeıiniń ujymy barlyq baıan­dama­nyń basyn qosyp, «О́lketaný oqýlary» atty elektrondy jınaq shyǵarmaq.

Qostanaı oblysy