Sonymen birge «Qazaqstan halqy» ınteraktıvti ǵylymı tarıhı kartasy jumysynyń negizgi kezeńderin kórsetý, etnostar tarıhyn, tarıhnamasyn, ómirlik mádenı jáne rýhanı qundylyqtaryn zerdeleý máseleleri de ǵalymdar nazarynan tys qalmady.
«Búginde Qazaqstanda álemdik qaýymdastyqtyń joǵary baǵasyn alyp otyrǵan etnosaralyq kelisimniń ózindik modeli ornyqty. Tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, etnostardyń ózara qarym-qatynasy, mádenıeti bir-birimen tatý-tátti turýyna, tıimdi baılanystar ornatýyna yqpal etip, dostyq pen rýhanı jaqyndyǵyna ulasyp otyr. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jáne Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy aıasynda «Qazaqstan halqy» ınteraktıvti ǵylymı tarıhı kartasyn analıtıkalyq zertteý, ózektendirý jáne aqparattyq qoldaý» zertteý jobasy júzege asýda», dedi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi Zııabek Qabyldınov.
Elbasynyń tapsyrmasyna oraı 2017 jyly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Geografııa ınstıtýty men Aqparattyq jáne esepteýish tehnologııalar ınstıtýty derekterdi júıeleý jáne jikteý negizinde vızýaldaý jáne beıneleý arqyly ejelgi dáýirden búgingi kúnge deıingi kezeńdi qamtıtyn 16 tarıhı kartanyń úsh tilde IT formatyn túzgen bolatyn. Onda 53 etnostyń tarıhy men mádenıeti jónindegi málimetter bazasy jasalyp, QHA platformasynyń saıtynda jarııalanǵan-dy. Elektrondy karta jyl saıyn jańa aqparatpen tolyǵyp otyrady.
Interaktıvti Qazaqstan halqy kartasyn jasaý josparly túrde iske asty. Iri etnostardan keıin az sandy etnostar da muqııat zertteldi. Sonyń arqasynda eldegi etnostyq ahýaldy naqty kórsetýge qabiletti aqparattyq baza jasaqtaldy. «Qazaqstan halqy» ınteraktıvti ǵylymı tarıhı kartasynyń respýblıka boıynsha 50-den astam tanystyrylymyn ótkizip, kóptegen arhıvtik derekter jınaqtalyp, barlyq óńirlerdiń etnomádenı birlestikter ókilderimen kezdesýler uıymdastyryldy. Taldamalyq zertteýler júrgizý ǵalymdardyń, Qazaqstan halqy Assambleıasy jáne etnomádenı birlestikter ókilderiniń qatysýymen jalǵasýda.
Sóz bolyp otyrǵan dóńgelek ústelde ınstıtýttyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Orazgúl Muhatova «Qazaqstandaǵy lıtvalyqtardyń rýhanı álemi» baıandamasynda keńestik totalıtarlyq júıeniń tálkegine túsip, qazaq jerine qonys aýdarǵan lıtvalyqtardyń ómirine toqtaldy.
HH ǵasyrdyń 40-jyldarynan bastap Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan lıtvalyqtar kóptegen ult ókilderi turatyn Qazaqstannyń turǵylyqty etnostyq tobyna jatady. Qazirgi ýaqytta lıtvalyq ult ókilderiniń jáne Lıtvanyń Qazaqstandaǵy elshiliginiń kómegimen mádenı ortalyq tirkelgen. Rýhanı jańǵyrýǵa baǵyttalǵan ıgi bastamaǵa Qazaqstan men Lıtva arasyndaǵy tyǵyz ekonomıkalyq, mádenı, rýhanı, elshilik qatynastary muryndyq bolýda. «LITUANICA» qaýymdastyǵy lıtvalyqtardyń shaǵyn rýhanı álemi ispettes. Eń bastysy, lıtvalyqtar Qazaqstandaǵy biregeılik pen birlikti, qoǵamdyq kelisimdi saqtap, nyǵaıtýǵa óz úlesterin qosyp keledi. Lıtvalyqtar úshin týǵan jer, qasıetti meken – Qazaqstan. Olardyń qıyn-qystaý kezeńde ózderine kómek qolyn sozǵan qazaq halqyna aıtar alǵysy sheksiz.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ókilderi, qoǵam qaıratkerleri, ınstıtýt qyzmetkerlerimen qatar alqaly jıynda Adygeı Respýblıkasy Ulttyq mýzeıi dırektorynyń orynbasary Nalmes Shovgenova, Aqtóbe oblysyndaǵy «Shatlyq» tatar jáne bashqurt etnomádenı birlestiginiń ókili Elvıra Habıbýllına, Almaty qalasyndaǵy «Irnyhas» Osetın mádenı aǵartý ortalyǵynyń ókili Kazbek Mamsýrov, taǵy basqalar óz pikirlerin bildirdi.
Memlekettik tapsyryspen júzege asyrylyp jatqan bul jobanyń qoldanbaly sıpaty kúshti. Kóp sandy, az sandy halyq bolsyn, damýdy, ósip-órkendeýdi qalaıdy. Mysaly, «Býrıat jáne qazaq halyqtarynyń zamanaýı mádenı baılanystary» taqyrybyna baıandama jasaǵan Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Saltanat Asanova Qazaqstandaǵy az sandy etnostardyń biri býrıattar tarıhyna toqtaldy. Respýblıkada turatyn basqa da kóptegen halyqtarǵa qaraǵanda býrıattardyń kelýi qandaı da bir saıası aksııalarǵa qatysty emes. Olar óz erikterimen qonys aýdarǵan. Qazaq jáne býrıat halyqtarynyń mádenı baılanystary XXI ǵasyrdyń basynda jańa serpinge ıe boldy. Býrıatııadan kelgen eki kórnekti sýretshi Dashı Nadmakov pen Zorıkto Dordjıevtiń shyǵarmashylyǵy Qazaqstanda keńinen tanymal. Eki sheber de halyqaralyq dárejede moıyndalǵan. Búgingi tańda ol Ortalyq Azııadaǵy eń úlken músin bolyp tabylatyn Dashı Nadmakovtyń «Jer-Ana» músindik eskertkishi 2008 jyly elordada boı kóterdi. Al Zorıkto Dordjıevtiń jeke kórmesi Qazaqstannyń 25 jyldyq mereıtoıyna arnalyp, Á. Qasteev atyndaǵy ulttyq óner murajaıynda ótti. Onda beıneleý óneriniń ártúrli mánerinde oryndalǵan 50-den astam jumysy kórsetildi.
Al «Qazaqstan aımaqtaryndaǵy etnomádenı birlestikterdiń qyzmeti» Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Altyn Ýaltaevanyń baıandamasyna negiz boldy. Búginde Statıstıka komıtetiniń Aqparattyq-esepteý ortalyǵynyń derekteri boıynsha respýblıkada 130-ǵa jýyq etnos ókilderi turady. Bıylǵy jyly ınstıtýt ǵalymdary tarapynan sany jaǵynan az mońǵol, tyva, adygeı, býrıat, lıtva, eston, altaı sııaqty 7 etnostyń tarıhy men mádenıeti zerttelip, karta tyń aqparattarmen tolyqty. Instıtýt ǵalymdary materıaldardy jınaý maqsatynda Pavlodar, Atyraý, Aqtóbe jáne Oral arhıvteri men kitaphanalaryna arheografııalyq zertteýler júrgizdi.
Dóńgelek ústel jumysy aıasynda Almaty qalasy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń hatshylyǵy, etnomádenı birlestikter ókilderi karta boıynsha jumys qorytyndysyn jasap, polıetnostyq memleketti odan ári nyǵaıtýda atqarylatyn jumystyń aldaǵy baǵyttaryn belgiledi. Baıandamashylar túrli derekti materıaldardy paıdalana otyryp, qazaq ultynyń memleket quraýshy mıssııasy negizinde Qazaqstandaǵy kóptegen etnostardyń paıda bolýy men ómir súrý tarıhyna qatysty qyzyqty málimetterdi usyndy. Instıtýt ǵalymdarynyń «Qazaqstan halqy» ınteraktıvti kartasyna qatysty zertteýleri Qazaqstandaǵy etnosaralyq qaıshylyqtardyń altyn alýǵa, qoǵamdaǵy halyqtar tatýlyǵyn nyǵaıtýǵa úles qosady degen senim zor.
ALMATY
