«Shynymdy aıtaıyn. О́kinbegen birde-bir kúnim joq. Alaıda bul jerde bolǵanym úshin nemese siz solaı oılaǵanyńyz úshin emes. Sol kezde jas bolǵanym úshin ókinemin. Albyrttyǵym úshin ókinemin. Bilmestikpen qylmysty endi jasaıyn dep turǵan bozbalamen kezdeskim keledi. Sóıleskim keledi. Oǵan barlyǵyn aıtqym keledi. Oǵan jetkim keledi. Biraq ol bala joq. Bar qalǵany osy shal. Sonymen ómir súrýge týra keledi. Tárbıelený degen osy ma?».
Bul álemge áıgili shyǵarma, bestseller «Shoýshenk túrmesinen qashý»-daǵy Qyzyldyń túrme basshymen bolǵan dıalogy. Atalǵan lagerde jazasyn kóp jyl ótegendermen osylaı sóılesip, bosatatyn zań bar. Buǵan deıin de Qyzylǵa bul suraq áldeneshe ret qoıylady. Qyzyl sol suraqtardyń bárine «Iá, tárbıelendim, qoǵamǵa endi esh zııanym joq» deıtin. Alaıda onysyna eshkim senbeıtin, sáıkesinshe bostandyq mórin soqpaıtyn.
Joǵarydaǵy áńgimeden keıin Qyzyl bostandyqqa shyǵady. Biraq qaıda? Ol úshin bostandyq degen ne? О́miriniń túgelin túrmege bergen adamdar úshin kerisinshe bostandyq túrmeden beter qorqynyshty bola bastaıdy. Bul ashy da bolsa shyndyq. Keıde sizdiń de ómir boıy shyndyq dep aıtyp kelgenińiz ótirik bolyp shyqsa she? Bul da týra sol sııaqty sezim. Qyzyl osyǵan deıingi suraqtardyń bárine ótirik jaýap berip kelgen edi. Bálkim ol ádeıi solaı isteýi de múmkin. Ony shyǵarmada ózi de aıtady. «Bul qabyrǵalar meni qamap turǵan joq, qaıta maǵan qorǵan sııaqty» deıdi. О́miriniń túgelin túrmede ótkizgen adamǵa bostandyqta oryn joq dep oılaıdy. Shynynda da olardy qoǵamnyń, olardyń qoǵamdy qabyldaýy ońaı bolmasa kerek. Qyzyldyń bul túrmeden nege shyqqysy kelmeıtinin shyǵarma barysynda túsinesiń. Bostandyqta ony eń birinshi Brýks úreıi qarsy alatynyn biledi. Brýks – 50 jyl túrmede otyrǵan qart kisi. Bostandyqqa shyǵýyn shyqqanmen aýyr depressııaǵa túsken ol eń sońynda óz-ózine qol jumsaıdy. Sebep kóp. Erkindikke esh ıkemi joq Brýks úshin bundaǵy ýaqyttyń jyldamdyǵyna ilesýdiń ózi qıyn. Oılaı berińiz, Brýks túrmege túskende kóshede eki-úsh-aq kólik bolatyn. Elý jylda kóshe mashınadan kórinbeıdi. Aqyry Brýks ana álemdi betke alady. О́kinishti árıne... Qyzyldyń da úreıi osy. Biraq Qyzyldy sol úreımen birge Dıýfreın myrzanyń úmiti de ózine shaqyratyn.
Jalpy atalǵan shyǵarma osy Dıýfreın myrza týraly. Oqıǵa osy keıipkerdiń aınalasynda órbıdi. Avtordyń búkil aıtpaq oıy osy keıipker arqyly ashylady. Tipti Dıýfreınniń áreketterine qarap otyryp, Shoýshenk túrmesi dep otyrǵanymyz Dıýfreınniń ózi ekenin uǵasyz. Qyzyq. Qyzyq bolǵanda – qasiret.
Endı Dıýfreın – áıeliniń opasyzdyǵy úshin 28 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan bank qyzmetkeri. Sottyń aıyptaýynsha Endı áıeli men onyń kóńildesin atyp óltirgen. О́ziniń sózinshe ol eshkimdi óltirmegen. Aqıqat keıin anyqtalady. Endı eshkimdi óltirmegen. Qoǵamǵa keıde báribir.
Ázirge Endıdi Shoýshenktiń shý-shý etken tutqyndary men sup-sur qabyrǵalary qarsy alady. Jalpy bul shyǵarma adamnyń ishki senimi, úmiti, psıhologııalyq turǵydan synyp ketpeý jaıly aıtqysy keledi. Endı úshin Shoýshenk óziniń osal minezderin túzetý, tazartý oryny edi. Shyǵarmany keıde Arylý dep te ataýǵa bolady. Joq, túrmege ákelgen kúni qatty qysymmen sý búrkip tazartýdy aıtpaımyz. О́zińniń osal minezińdi shyńdaý da tazarý sııaqty. Onyń ústine túrme basshysy da sottalǵandarǵa Injildi oqýyn talap etedi. Injil de tazarý jaıly kóp aıtady. Tize bersek bul shyǵarmada mán beretin detaldar óte kóp. Negizinen Endıdiń Shoýshenkten qashyp shyǵýyna kómektesetin eki zat boldy. Bireýi – Injil, ekinshisi – qabyrǵanyń úshten birin alyp turǵan Merılın Monronyń jartylaı jalańash sýreti. Osy ekeýiniń ózi shyǵarmanyń negizgi kilti deýge bolady. Sebebi Endı jıyrma jyl boıy Shoýshenktiń qabyrǵasyn qazyp shyqqan kishkentaı balǵa osy Injildiń ishinde jasyrylyp keledi. Al sol jıyrma jyl boıy qazyp kelgen úńgir álgi sýrettiń astynda bolatyn. Saıyp kelgende bul bizge ejelden tanys aksıoma. Eń qupııa zat eń kórnekti jerge jasyrylady. Tórde ilýli turǵan myltyqtyń uńǵysyna jasyrylǵan qupııa hat sııaqty, ne bolmasa Stalınniń sýretiniń astyna jasyrylǵan aqyn sýreti sııaqty, ıa bolmasa óleıin dep jatqan kempirdiń kebinine oralǵan qoljazbalar. Endı úńgiri de týra osyndaı eń kórnekti jerdegi qupııa úńgir edi.
Arylý dep qaldyq qoı. Shyndyǵynda Endı qoǵamnyń las áreketterinen bul jerde de qutylmaıdy. Jalǵan býhgalterııamen aınalysyp, túrme basshysynyń 370 myń dollar aqshany jymqyrýyna kómektesedi. О́tirik oıdan adam jasap shyǵarady. Oǵan qujat daıyndaıdy, kólik kýáligine deıin daıyndaıdy. Álgi aqshanyń bárin sol adamnyń atyna túrmede otyryp aýdara beredi. Ne degen qylmys? Adam óltirdi dep túrmege túsedi, túrmede otyryp oıdan adam jasap shyǵady. Ádilet qaıda, adam quqyǵyn birinshi orynǵa qoıady deıtin zań qaıda?
Al endi Endı tózimdiligi týraly qalaı aıtsaq ta taýysa almaıtyn shyǵarmyz. Onyń shtat senatyna basynda aptasyna bir ret, keıin eki retten hat jazyp, kitaphana men túrme bıýdjetine aqsha suratýy adamdy tańǵaldyrady. Alty jyl boıy eki márte hat jazyp otyrady. Esepteı berińiz. Myńdaǵan hattarǵa jaýap berý múmkin emestigin uqqan senat Endıdiń talaptaryn oryndaýǵa májbúr bolady. Sóıtsek bul Dıýfreın tabandylyǵynyń basy ǵana eken.
Dıýfreın – Shoýshenkten qashyp shyqqan jalǵyz adam. Jıyrma jyl boıy Injildiń ishindegi kip-kishkentaı balǵamen alyp úńgir qazyp, 450 metrlik dáret qubyrymen bostandyqqa shyǵady. Túrme jýyndyryp, tap-taza ǵyp qabyldaǵan Endı nájis qubyry arqyly erkindikke umtyldy.
Shoýshenk – Dıýfreınniń ózi. Ádette biz kóbelektiń ásemdigine ǵana súısinemiz. Onyń áý basta jumyrtqa ishindegi suryqsyz qurt ekenin oılaǵymyz kelmeıdi. Endı evolıýsııasy da osy jaratylysty eske túsiredi. Endı – jıyrma jyl boıy túrme qabyrǵasyn emes, ózin ózi qazyp shyqqan jankeshti adam. Joný, qashaý, qazý – Endıdiń jalpy hobbıi. Shyǵarma barysynda ony qatty tastardan shahmat tastaryn jasap júretinin baıqaısyz. Shyn máninde ol Endı degen fıgýrany qashap júrdi. Eldiń bári túnimen shyqyr-shyqyr etkizip tas fıgýra qashap keldi dep oılady. Shyndyǵynda ol túrmeniń qabyrǵasyn jıyrma jyl úńgidi. Qyzyl ol balǵany Endıge ákep bergende: «Buny qaıtpeksiń, bunymen qabyrǵany qashaý úshin kemi 600 jylkerek qoı», dep kúlgen edi.
Endıdiń kinásizdigi jaıly aıtpaı kettik. Ol kinásiz edi. Ony túrmege keıinnen túsken Tomı esimdi jas jigit aıtyp qalady. Shyndyǵynda Tomımen basqa túrmede kameralas bolǵan áldebir qylmysker bir jigittiń úıin tonaýǵa baryp, úı ıeleri úıde bolyp qalady da jigitti óltirgenin aıtady. «Áıeli de qasynda boldy ony da óltirdim, sebebi ol áıeli emes kóńildesi eken, óz kúıeýi bank qyzmetkeri bolatyn» deıdi. Endı shynymen de olardy óltirmegen edi. О́zin ózi ustaı almaǵan ol oqıǵa oryn alǵan jerde ne bolǵanyn baǵamdaı almaı qalady. Shoýshenk oǵan sabyrly bolýdy úıretedi. Minezin júgendeýdi, emosııaǵa berik bolýdy tanytady.
Túrme basshysy Nortan Tomıdi shyndyqty aıtyp qoıǵany úshin óltirip tastaıdy. Aıtpaqshy, túrmeniń zańyn túsiný múmkin emes. Karser degen qara túnek bar. Mysaly Endı túrmege alǵash túskende ony áldekimder qatty soqqyǵa jyǵady. Endı bir aı emhanada tura almaı jatady. Al ony soqqyǵa jyqqan ońbaǵan 1 apta ǵana karserge jatyp shyǵady. Keıin Endı de karserde jatady.
Endı túrmeden qashatyn kúni Qyzylǵa kóp nárse aıtady. Biz baǵanadan beri túrmede uzaq jyl otyrǵandardyń baratyn jeri joq dep tujyryp keldik qoı. Endıdiń baratyn jeri bar. Ol bostandyqqa shyqsa Tynyq muhıt jaǵasynan otel ashatynyn, Meksıkadaǵy Sıýataneho qalasynda turatynyn aıtady. «Meksıkalyqtar Tynyq muhıty týraly ne deıtinin bilesiń be?» deıdi Endı. «Ol eshteńeni esinde saqtamaıdy!». Qabyrǵalar she, adamdar she? Biz bárin este saqtaımyz. Eshteńeni umytpaımyz.
Endı Qyzylǵa bir mekenjaı týraly aıtady. Bostandyqqa shyqqan soń sol jerge kel. Saǵan aıtatyn sózimniń bári sonda deıdi. Ertesine Dıýfreın túrmeden qashty degen habar keledi. Ol qashyp qana qoımaı, túrme basshysynyń búkil urlanǵan aqshasyn alyp, Nortonnyń qylmysyn áshkerelep gazetke maqala bergizip ózi Meksıkadaǵy jaǵalaýǵa bet alady. Túrme basshysy ózin ózi atýǵa májbúr bolady. Basqa jol da joq. Bylaı qarasaq, Nortonnyń da túrmeden basqa mekeni joq. Barlyǵy ózderin Shoýshenktiń qabyrǵalaryna máńgilik tutqyndap tastaǵan. Kúzetshiler de, qylmyskerler de. Ýaqyt ta tutqyndalyp qalǵandaı.
Dıýfreın Qyzylǵa aıtyp ketetin mekenjaı – Endı áıeline eń alǵash sóz salǵan jer. Dıýfreın eshteńeni umyta almaıdy. Sebebi ol Tynyq muhıty emes, ol – Shoýshenk.
Shyǵarma jelisin biz rejısser Frenk Darabonttyń kartınasy arqyly baıandaǵanymyzdy aıta ketkenimiz jón. «Shoýshenk túrmesinen qashý» – bul Stıven Kıngtiń ataqty shyǵarmasy. Keıbir derekterge súıensek bul shyǵarmanyń jazylýyna Lev Tolstoı qatty áser etken. Orys klassıginiń «Qudaı shyndyqty kóredi, biraq ol jaqyn arada aıtpaıdy» degen támsili Kıngti qatty tolqytsa kerek. Eki avtor da ózderi jasamaǵan qylmystary úshin túrmege túsken adamdar týraly jazady.
