STOKGOLM. Keleshekte Arktıka máselesinde yntymaqtasa jumys isteımiz be, álde básekelesemiz be, ony ýaqyt kórsetedi. Biraq qazirdiń ózinde bul aımaqqa buryn-sońdy bolmaǵan nazar aýdarylatyny qazirden-aq túsinikti.
Munyń basty sebebi – klımattyń ózgerýi ekeni anyq. Sonyń áserinen muz qabaty joıqyn jyldamdyqpen erip, arktıkalyq aýa temperatýrasynyń jahandyq ortasha deńgeıden eki ese artýyna ákelip soǵyp otyr. Onyń qarqyny men aýqymyn eskersek, mundaı ózgeristiń geografııalyq, ekonomıkalyq jáne strategııalyq saldary bolatyny sózsiz. Búkil aımaqty qamtyp jatqan muz jabyny erigennen keıin jańa jerasty baılyǵy tabylyp, ony tasymaldaý joldary ashylady. Olardyń qatarynda Reseıdiń Sibir jaǵalaýy boıymen ótetin Soltústik teńiz baǵyty jáne Kanadanyń soltústik arhıpelagin boılaıtyn Soltústik-batys joly bar. Degenmen mundaı úderis máńgi tońdardyń jibýine jaǵdaı jasap, quny mıllıardtaǵan dollarǵa jetetin ınfraqurylymdardy nyq jerde turǵyzyp emes, saz balshyqqa batyrýy múmkin.
Oǵan qosa, myńdaǵan jyl boıy Arktıkany mekendegen jergilikti turǵyndar ózderiniń kúndelikti ómirine qaýip tónip turǵanyn aıtyp dabyl qaǵyp otyr. Arktıkadaǵy topyraqtyń jartysyna jýyǵy Reseı terrıtorııasynda jatyr. Sondaı-aq óńirdi mekendeıtin 4 mıllıon adamnyń 70 paıyzy da Reseı azamaty. Olardyń kópshiligi Norvegııa men Fınlıandııaǵa taıaý mańdaǵy Kolskıı túbegin mekendeıdi. Bul jerde Reseıdiń Soltústik floty men sý astyndaǵy ıadrolyq qarýǵa qarsy keshenderi ornalasqan. Alaıda aımaqtyń basqa bólikteri de strategııalyq ári demografııalyq turǵydan mańyzdy. Shamamen Kanadanyń arktıkalyq aımaǵyn mekendeıtin turǵyndardyń úshten ekisi – baıyrǵy halyq. Sondaı-aq Grenlandııada turatyn 56 myń adamnyń da basym bóligi jergilikti turǵyndar (Grenlandııa shaǵyn qurlyǵyn kólemindeı).
Bıyl jazda bir ǵasyrlyq jelkendi «Sedov» kemesi Soltústik teńiz baǵytymen júrip ótip, múldem muzǵa kezikken joq. Mundaı saparlar buryn eń jyly aılarda ǵana múmkin edi. Al jyldyń qalǵan bóliginde odan ótý úshin kóbinese qýatty muzjarǵyshtardyń súıemeldeýi bar arnaıy kemeler qajet bolatyn. Soǵan qaramastan, Reseıdegi Sibirde damyp kele jatqan iri energetıkalyq jobalardyń arqasynda teńiz tasymaly únemi ósip keledi. Qytaılyq jáne fransýz kompanııalarynyń árqaısysy Reseıdiń baqylaýyndaǵy Iаmal gaz ken oryndarynan suıyq tabıǵı gazdy shyǵaratyn kompanııanyń 20 paıyzdyq úlesine ıe. Ońtústik Koreıada jasalǵan tankerler bul gazdy Eýropaǵa jetkizip jatyr. Keleshekte Shyǵys Azııaǵa aparady. Budan basqa da kóptegen joba týraly aıtýdyń qajeti joq.
1996 jyldan bastap 8 arktıkalyq memleket – Reseı, Norvegııa, Shvesııa, Danııa (Grenlandııa), Islandııa, Kanada jáne AQSh Arktıka Keńesi aıasynda yntymaqtasa jumys istep, qorshaǵan ortany qorǵaý máselelerine alańdaǵan edi. Biraq qazirgi tańda Arktıka álemdik deńgeıdegi mańyzdy arenaǵa aınalyp kele jatqandyqtan, basqa elder de qyzyǵýshylyq bildirip otyr.
2013 jyly Qytaı, Úndistan, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa jáne Japonııa Keńestiń baqylaýshylary mártebesin aldy. Onyń esesine, olar zertteý salasyna kómektesip, bolashaq tasymal jumysyna atsalysýy tıis. Saýda baılanysyna áseriniń keleshegi aýqymdy. Máselen, Japonııanyń Iokogama qalasynan Germanııanyń Gambýrg qalasyna deıingi Arktıka arqyly ótetin baǵyt Sýes kanaly arqyly júretin joldan 40 paıyzǵa qysqa.
Bálkim, alpaýyt derjavaǵa talasý básekesi Arktıka máselesine aıtarlyqtaı áser eter. Byltyr Fınlıandııada ótken Keńestiń mınıstrler arasyndaǵy kezdesýde AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pompeo klımat ózgerýi týraly aıtylǵan ortaq qujatqa qol qoıýdan bas tartyp, barshany tańǵaldyrdy. Onyń ornyna, Tramp ákimshiligi aımaqtaǵy jospary úshin tıisip ótti.
Keler jyly mamyrda Islandııa Keńeske ekijyldyq tóraǵalyq etý quqyǵyn Reseıge tapsyrady. О́z kezeginde olar ekijyldyq merzimdi bosqa jibermeıtini anyq. О́tken on jylda Kreml Arktıkadaǵy óz pozısııalaryn bekemdeý úshin kóptegen qarjy quıdy. Keńestik áskerı nysandardy jańǵyrtyp, jańasyn da saldy. Mundaı áskerı umtylysqa NATO tarapy dabyl qaqqan. Áıtse de, júrgizilgen zertteýler nysandardyń aq aıýlardan basqa eshkimge qaýpi joq ekenin anyqtady.
Áli de talqylaýdy qajet etetin máseleler bar. Reseı Soltústik teńiz baǵyty arqyly ótetin júk tasymalyn baqylaýda ustaıdy. Sondyqtan olar Arktıkanyń basqa bóligi muz astynda jatqanda, aýqymdy terrıtorııanyń qyzyǵyn kórmek. Biraq muz kóbirek erigen saıyn, jańa teńiz joldary ashylyp, Reseıdiń ıýrısdıksııasyna kiretin aımaqpen ótpeıdi. Bul jańadan zańdyq máseleler týyndatady.
Osyndaı básekelestiktiń tusynda Fınlıandııada ótken sammıt eń nátıjesiz ekeni túsinikti. Aldaǵy aıda Reıkıavıkte ótetin Arktıka Keńesiniń joǵary deńgeıli kezdesýinde qandaı bolashaqqa baǵyt alǵanymyzdy bilemiz.
Qazirgi tańda Reseı, AQSh, Qytaı men basqa elderdiń tartysatyn máseleleri jeterlik. Biraq olardyń bári álemniń eń soltústik aımaǵyn saqtap, ashyq ári birlese damytýy tıis ortaq múddesi bar ekenin eskerýi kerek. Qalaı degenmen, Arktıkanyń álemdik sahnada mańyzy artatyny sózsiz. Muny soǵys emes, ózara tıimdi yntymaqtastyqqa aınaldyrý bárimizge qajet.
Karl BILDT,
Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri jáne syrtqy ister mınıstri
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org
