Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń birneshe irgeles aýdandaryn elektr qýatymen qamtamasyz etetin ujym elimizde alǵashqylardyń biri bolyp 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan kúzgi-qysqy kezeńdegi jumysqa ázirlik tólqujatyn alǵan. Bul eń aldymen energııa nysandary men jelilerdiń belgilengen júktemelerdi tolyq qýatynda atqarýǵa tehnıkalyq jaǵynan ázir ekendigin bildiredi. Seriktestik basshysy Dosymhan Aralbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, jaman tumaý órship turǵan kezeńde indet saldary tyńǵylyqty jumys isteýge birshama qolbaılaý bolǵan.
Áıtse de, ujym jumys qarqynyn tómendetken joq. Sonyń nátıjesinde 274 mln teńgeden astam qarjy ıgerilip, 29 kúshtik transformator jáne 372 transformatorlyq qosalqy stansa, 2 328 shaqyrym elektr jelileri jóndelip, 10 481 ızolıator aýystyryldy. Ár jyl saıyn kompanııanyń ınvestısııalyq baǵdarlamasy sheńberinde elektr jelilerin salý jáne jańǵyrtý jónindegi mańyzdy is-sharalardyń tutas kesheni júzege asyrylady. Bıyl 27 is-shara júzege asyrylyp otyr.
Turmystyq tutynýshylardy jáne tirshilikti qamtamasyz etý obektilerin elektrmen jabdyqtaýdy júzege asyratyn qosalqy stansalardaǵy elektr jabdyqtaryn jańartýǵa jáne jańǵyrtýǵa aıryqsha nazar aýdarylýda. Sóz arasynda elektr jelilerindegi aıtpaı keletin apattardyń basym bóligi 0,4-10 kV jelilerinde oryn alatynyn aıta ketken jón. Mine, osyǵan baılanysty qolǵa alynǵan jumystyń 80 paıyzǵa jýyǵy osy baǵytta uıymdastyrylýda. Bul rette 2019 jyly qala irgesindegi Krasnoıar aýylynda joǵary tehnologııalyq JTQ-10 kV jabdyǵy ornatylǵan. Bul qosalqy stansa Krasnoıar aýylyna qosa Nurly kósh, Sımferopol, Sadovoe, Elenovka tárizdi eldi mekenderdiń tutynýshylaryna qyzmet kórsetedi. Jańa josyqtaǵy jabdyq kópshilik kóńilinen shyǵýda. Oblys ortalyǵyna 25 Megavolt transformatoryn ornatyp, 110/10 kV tereń engizý qosalqy stansasynda aýqymdy qaıta jańǵyrtý jumystary ýaqtyly qolǵa alynyp, nátıjeli aıaqtaldy. Osyndaı nátıjeli jumys arqyly oblys ortalyǵyndaǵy 12 myńnan astam abonentke sapaly qyzmet kórsetiletin boldy. Qazir energetıkter Kókshetaý qalasyndaǵy turmystyq hımııa zaýyty aýmaǵyndaǵy, Ýálıhanov, Mır, Potanın tárizdi birneshe kóshelerde ornalasqan qosalqy transformatorlyq stansalarda aýqymdy jumystardy aıaqtap jatyr. Shýchınsk qalasynda da elektr qondyrǵylardy jańartý boıynsha jumys júrgizilýde. Jyl sońyna qaraı Zerendi aýdanynyń Alekseevka jáne Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy «Volodarskaıa» qosalqy stansalarynda keń aýqymdy jańǵyrtý jumystary júrgizilmek. Jyl ishinde Kókshetaý qalasy men aýdan ortalyqtarynda jalpy uzyndyǵy 75 shaqyrymnan astam áýe jáne kabel elektr berý jelileri muqııat jóndeý jumystarynan ótkizildi. Bul arada ekpin túsirip aıta ketetin jaıt, uzaq jyldardan beri qyzmet etip turǵan alıýmınıı symy qazir zamanaýı oqshaýlanǵan symmen aýystyryldy. Sondaı-aq eski, kónergen aǵash tirekterdi birtindep jańa temir-beton tirektermen almastyrý da kezeń-kezeńimen júzege almastyrylýda.
Qosymsha tabys esebinen 2019 jyly materıaldyq-tehnıkalyq baza aıtarlyqtaı jaqsartyldy. Zaqymdalǵan kabel jelilerin tabý apparatýrasy, transformator maıyn tazalaý boıynsha sıolıtti qondyrǵy, kabel jelileri úshin ura qaza alatyn qondyrǵylar, jańa tehnıkalar satylyp alyndy.
Shalǵaıdaǵy aýyldyq okrýgterdi elektr qýatymen jabdyqtaý máselesine aıryqsha nazar aýdarylýda. Bul oraıdaǵy negizgi maqsat energııa shyǵynyn azaıtý bolyp tabylady. Anyǵyraq aıtsaq, 110 kV-ǵa arnalǵan qosalqy stansa ustaý ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz eken. Osyǵan baılanysty ústimizdegi jyly ujym mamandary Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aqjar aýdanyndaǵy joǵaryda atalǵan tıptegi stansany ońtaılandyrý jumysyn sátti aıaqtap shyqty. 2019 jyly osy tektes is-sharalar birneshe baǵytta júrgizildi. Bıyl kóktemde Rýzaev elektr jelileriniń energetıkteri Kýıbyshev-Rýzaev baǵytyndaǵy 110 kV áýe jelisiniń elektr tizbegine jańǵyrtý jasady. О́ıtkeni jeliniń kúrdeli ýchaskelerinde symdardyń muzdanýy saldarynan apat jıi oryn alatyn. Úlken júkteme túsip turǵandyqtan qys ishinde elektr qýatynan ajyratýlar kóbeıip ketti. Ýaqtyly júrgizilgen jańǵyrtýdyń áserinen endi mundaı keleńsizdikke oryn berilmeıdi. Erterekte Krasnoarmeısk-Bolshoı Izıým jelisinde tosyn oqıǵalar jıi oryn alatyn. Ásirese erte kóktemde Shaǵalaly ózeninde seń júrgen kezde jelini sý basyp qalyp, qanshama tirekter qıraı-tuǵyn. Osyndaı oralymsyzdyqtar oryn almas úshin jelini qaıta jańǵyrtý týraly sheshim qabyldanǵany oń bolatyn túri bar.
Endi sóz álibin kadr máselesine oıystyrsaq. Shynyn aıtý kerek, kadr jetispeýshiligi – energetıka sektorynyń bas aýrýyna aınalǵan úlken máselesi. Seriktestikte qyzmetkerlerdiń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin ázirge ońtaılandyrý sharasy arqyly tabystaryn kóbeıtýge májbúr. Biraq bul da tuıyqtan shyǵatyn jol emes. Jalaqynyń tómen bolýy kadrlardyń turaqtamaýyna áser etedi.
– Álem ózgerýde. Demek, biz de zamanaýı qyzmet kórsetýge tıistimiz. Energetıkterden salany basqarýdyń zamanaýı tásilderin júzege asyrý talap etilýde. Oǵan aıtarlyqtaı qarajat qajet, – deıdi seriktestik basshysy Dosymhan Aralbaev, – 2019 jyly «Kókshetaý energo» seriktestiginde zamanaýı bıllıng júıesi jobasy iske asyrylýda. Bul júıe tutynýshylar tarapynan da oń baǵasyn alyp otyr. Biz eskirgen abonenttik jáne ónerkásiptik sektor baǵdarlamalarynan bas tartyp otyrmyz. Jańa júıe ınternet jáne paıdalanýshynyń tıisti ruqsaty bolǵan kezde kez kelgen kompıýter nemese smartfon arqyly jumys isteýge múmkindik beredi. Bizdiń qyzmetkerlerimiz de qashyqtan jumys isteı alady. Jumys sapasyna nuqsan kelmeıdi.
Salada qordalanyp qalǵan máseleler de az emes. Jasyratyny joq, sońǵy jyldary elektr energetıkasy salasyn túbegeıli jańǵyrtý týraly az aıtylyp júrgen joq. Bul oraıda jelilerdiń tozýy, tehnıkalyq múmkindiginiń zaman aǵysyna ilese almaýy, ınvestısııalardyń azdyǵy týraly máseleler týyndaýda. Aldymen elektr jelileriniń tozýynyń beleń alýy týraly taratyp aıta ketelik. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, aǵymdaǵy tarıftik saıasat qoldanystaǵy jelilerdi qaıta qurý boıynsha aýqymdy jumys júrgizýge múmkindik bermeıdi eken. Jańǵyrtý kórmegendikten jelilerdi damytý júzege asyrylmaı, kerisinshe, tozýy jıilep barady. Búginde seriktestik 16 myń shaqyrymnan asatyn áýe jelileri arqyly qyzmet etýde. 0,4-10 kV kabel jelileri 332 shaqyrymdy quraıdy. Onyń ústine 3 myńǵa jýyq qosalqy stansa bar. Jıyntyq transformatorlyq qýat 2 myń kılovoltamperden asady. Oqyrmanǵa túsinikti boýly úshin 164 206 tutynýshy qamtamasyz etiletinin aıta ketý kerek.
Kásiporyn elektr jelilerin óz kúshimen jóndep, qanaǵattanarlyq jaǵdaıda ustaýǵa tyrysqanymen, bul oraıdaǵy sharýa aıta qalarlyqtaı emes. Jelilerdiń tozyǵy jetken. Tipti qyryq jyldan astam jumys istep turǵan jelilerdiń bir bóligi 40 paıyzdy quraıdy. Elektr energııasyn berý tarıfine engizilgen jańǵyrtý baǵdarlamasy barlyq elektr qondyrǵylaryn jylyna shamamen 0,5 paıyz jańartýǵa ǵana múmkindik beredi. Sońǵy bes jyl ishinde elektr jabdyqtaryn jańǵyrtýǵa ınvestısııa quıylǵanymen, jalpy kólemniń 4,2 paıyzy ǵana aýystyrylǵan. Qazir qarjylandyrý tek jeke jabdyqtyń jumysyn saqtaý úshin ǵana jetkilikti. Mundaı jaǵdaıda fızıkalyq tozý ulǵaıyp, apat kóbeımek. Demek, elektr energııasymen jabdyqtaý sapasyna senim azaıady.
Aýyl turǵyndarynyń údere kóship, qatary sırep qalýy da óz áserin tıgizýde. Keıbir shaǵyn aýyldardaǵy otbasy sany elýge de jetpeıdi. Mine, osynyń nátıjesinde elektr energııasyn tutyný kólemi azaıatyny belgili. Shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldardy elektr qýatymen qamtamasyz etetin 110 kV, 35 kV qosalqy stansalar bosqa jumys isteıdi. Ári shaǵyn aýyldar shalǵaıda ornalasqandyqtan, jelilerdiń uzyndyǵy da aıtarlyqtaı. Osylaısha tutynýshylarǵa elektr energııasyn jetkizý shyǵyndary 100 esege deıin kóbeıetini bar. Osyndaı olqylyqtarǵa qaramastan, seriktestik shalǵaıdaǵy eldi mekenderdi elektr energııasymen qamtamasyz etýdi turaqty júzege asyrýda.
1990 jyldardyń sońynan bastap elektr jelileriniń damýynda toqyraý oryn alǵanyn da basa aıtýǵa bolady. Sońǵy ýaqytta óńirlik deńgeıdegi elektr energııasyn damytýǵa jetkilikti kóńil bólinbeı otyr. Osy másele qazir ótkir kúıinde.
– Bul jaıtqa «Sokologorovka» 110/10 kV qosalqy stansasynyń mysalynda kóz jetkizýge bolady, – deıdi seriktestik basshysy Dosymhan Aralbaev, – burnaǵy jyly Sokologorovka jáne Qyrymbet aýyldarynyń tutynýshylary elektr qýatynsyz qaldy. Basqa da birneshe aýdanda osyndaı jaǵdaı oryn aldy. Sebebi ol jerlerde 110 kV rezervtik elektrmen jabdyqtaý joq. Elektrmen jabdyqtaý 110 kV Poltavka – Gorkovskaıa áýe jelisin Reseı Federasııasynyń aýmaǵyndaǵy jeliniń astyndaǵy qurylystarǵa baılanysty iske qosý múmkin bolmaı otyr. Biz Reseı tarapynan osy ǵımarattardy aınalyp ótý qajettigi týraly hat aldyq. Ol hatta uzyndyǵy 60-65 shaqyrym bolatyn aınalmaly áýe jelisiniń qurylysy usynylyp otyr.
Elektr jelileri men energııa jabdyqtarynyń paıdalaný merzimi taýsylǵanyn eskergen abzal. Osy taqyrypty qaýzaǵan kezimizde jedel sharalar qabyldaý qajettigi týyndap turǵanyna kóz jetkizdik.
Aqmola oblysy
